Idil-Zhayik as a Mythic Image in Kazakh Folk Imagination: Its Origins and Transformation

Öz

This article examines the mythical symbolic value, original meaning, and historical transformation of the Idil (Volga) and Zhayık (Ural) rivers in Kazakh folk imagination. It analyzes the relationship of the Idil-Zhayık image with the ancient Turkic cult of land and water, the idea of sacred homeland, the legacy of the Golden Horde, and Kazakh historical memory. Drawing on Kazakh myths, epics, proverbs, jırav poetry, and folk narratives, the study shows that Idil and Yayık are not merely geographical names; rather, they carry multilayered meanings related to ancestral homeland, abundance, sacredness, frontier, lineage, and identity. Comparative materials from Altay, Bashkir, Teleut, and Kyrgyz traditions further reveal the place of these symbols within the broader framework of Turkic mythological thought. The article concludes that the Idil-Zhayık image was transformed into a symbol of an ideal and sacred homeland during the Golden Horde period, while after Russian colonial expansion it acquired a new meaning within the discourse of “Zar Zaman” as a painful memory of the lost homeland and historical rupture.

Anahtar Kelimeler

• Volga
• Ural
• Kazakh and Kyrgyz mythology
• land-water cult

KAZAK HALK TASAVVURUNDA MİTİK İMGE OLARAK İDİL-YAYIK: KÖKENİ VE DÖNÜŞÜMÜ

Öz

Bu makalede Kazak halk tasavvurunda İdil ve Yayık nehirlerinin mitik sembol değeri, köken anlamı ve tarihî süreç içindeki dönüşümü ele alınmaktadır. Çalışmada İdil-Yayık imgesinin eski Türk yer-su kültü, kutsal yurt tasavvuru, Altın Orda mirası ve Kazak tarihî hafızasıyla ilişkisi incelenmiştir. Kazak mitleri, destanları, atasözleri, jırav şiiri ve halk anlatıları üzerinden İdil ve Yayık’ın yalnızca coğrafi adlar olmadığı; ata yurt, bereket, kutsallık, sınır, soy ve kimlik gibi çok katmanlı anlamlar taşıdığı gösterilmiştir. Ayrıca Altay, Başkurt, Teleüt ve Kırgız malzemeleriyle yapılan karşılaştırmalar, bu sembollerin daha geniş Türk mitolojik düşüncesi içindeki yerini ortaya koymaktadır. Makalede İdil-Yayık imgesinin Altın Orda döneminde ideal ve kutlu yurt sembolüne dönüştüğü, Rus sömürgeciliği sonrasında ise “Zar Zaman” söylemi içinde kaybedilen vatanın ve tarihî kırılmanın acı hatırası olarak yeniden anlam kazandığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İdil
• Yayık
• Kazak ve Kırgız mitolojisi
• yer-su kültü
• mitik sembol

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Kaynakça

1. Altay kep-kuuçındar. (1994). Altay kep-kuuçındar. Gorno-Altaysk: Ak Çeçek.
2. Babalar sözi: Jüz tomdık. (2006). T. 40: Batırlar jırı. Astana: Foliant.
3. Babalar sözi: Jüz tomdık. (2007). T. 41. Astana: Foliant.
4. Babalar sözi: Jüz tomdık. (2011). T. 78: Kazak mifteri. Astana: Foliant.
5. Bürkitbayeva, Ş. D., & Tokseitova, A. E. (2026). Kazak jäne türik jer-su ataularındağı tüs ataularınıñ semantikalık-funktsionaldık erekşelikteri. Kazakstan Şığıstanuvı, 1(17), 345.
6. Funka, D. A. (Comp., Intro., Rec., Norm., Trans., & Comm.). (2020). Teleutskiy folklor (2nd ed., rev. and enl.; A. V. Dıbo, Ed.). Moscow: İEA RAN.
7. Januzakov, T. (2019). Kazak onomastikası, 1-bölim (Almatı: Arıs), 97.
8. Kotov, V. G. (2006). Başkirskij epos “Ural-batır”: İstoriko-mifologiçeskie osnovı. Ufa: Gilem.

9. Nadrşina, F. A. (2015). Ural-batır, mif. personaj. In M. A. İlğamov (Ed.), Başkirskaya entsiklopediya. Ufa: Başkirskaya entsiklopediya.
10. Negimov, S. (2017). Kasietiñe bas iydik, Kazak jeri!. Erişim adresi: https://admin.egemen.kz/article/153823-kasietinhe-bas-idik-kazak-dgeri. [Erişim T.: 23.06.2026].
11. Omarulı, B. (2005). Zar zaman ädebieti. Astana: Elorda.
12. Oynotkinova, N. R. (2021). Mifologiçeskiy slovar altaytsev. Novosibirsk.
13. Pürev, O. (2002). Mongol böögiyn şaşin. Ulaanbaatar.
14. Kazaktıñ etnografiyalık kategoriyalar, uğımdar men ataularınıñ dästürli jüyesi: Entsiklopediya. (2017). Almatı. Sızdıkova, R. (1994). Sözder söyleydi. Almatı: Sanat.
15. Sızdıkova, R. (2004). Abaydıñ söz örnegi. Almatı: Arıs.
16. Şärip, A. (2010). Söz öneri jäne ulttık ruh. Astana: Pedagogika-Press.
17. Valihanov, Ç. Ç. (1984). Sobranie soçineniy v pyati tomah (Vol. 1). Alma-Ata: Glavnaya redaktsiya Kazahskoy Sovetskoy entsiklopedii.
18. Yudahin, K. K. (1965). Kirgizsko-russkiy slovar. Moscow: Sovetskaya entsiklopediya. https://atr.kz/zhanalyqtar/zh-ba-a-meni-terezeden-la-tyirma-bo/?ysclid=mqqajmn4i12282764 [Erişim T.: 23.06.2026].