Tezhip Sanatında Selçuklu ve Bahrî Memlük Etkileşimi

Öz

12-14. yüzyıllarda İran, Anadolu, Suriye gibi bölgelerde varlığını sürdüren Selçuklular, Memlükler, Beylikler ve İlhanlılar arasındaki siyasi ve kültürel ilişkiler, sanat alanında da karşılıklı etkileşimlere vesile olmuştur. Selçuklular (1040-1308), coğrafi konum olarak kendilerinden önce de stratejik bir öneme sahip olan Anadolu topraklarını sanat eserleri ile imar etmiş, günümüze ulaşan pek çok kültürel miras bırakmışlardır. Egemen oldukları devrin çok daha ötesinde bir sanat anlayışına sahip olan Selçuklular, muasır medeniyetleri etkilediği gibi sonraki dönemlerin sanat anlayışını da etkilemiştir. 

Benzer bir gelişim, Bahrî Memlükler (1250-1382)’in egemen oldukları Mısır ve Suriye coğrafyasında da görülmektedir. Söz konusu medeniyetlerin gerçekleştirmiş oldukları önemli kültürel faaliyetler, mimarideki anıtsal eserlerin yanı sıra kitap sanatlarında da dikkat çekmektedir. Tarihî süreçte Selçuklu ve Memlük devlet yöneticileri, sanatı himaye ederek nitelikli eserlerin ortaya çıkmasını sağlamışlardır. Böylece Türk ve İslam sanatları alanında örnekleri günümüze kadar ulaşan mirasın öncü temsilcileri olarak sanat tarihinde iz bırakmışlardır. 

Bu çalışmada, Selçuklular ve Bahrî Memlükler Dönemleri'nin kitap sanatlarındaki tezyinî özellikleri ulaşılabilen örnek eserler üzerinden analiz edilmiştir. Medeniyetler arasındaki benzerlikler, farklılıklar ve etkileşimler değerlendirilmiş, kültürel bağların sanata yansımaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu Sanatı
• Memlük Sanatı
• Tezhip
• Mushaf
• Mesnevi

Seljuk and Bahri Mamluk Interaction in the Art of Illumination

Öz

Between the 12th and 14th centuries, political and cultural relations among the Seljuks, Mamluks, Beyliks, and Ilkhanids in regions such as Iran, Anatolia, and Syria gave rise to reciprocal interactions in artistic practices. The Seljuks (1040–1308) enriched the lands of Anatolia, which had already held strategic importance due to their geographical position, with their artistic production, leaving behind a rich cultural heritage that has survived to the present day. The Seljuks, who possessed an artistic understanding far beyond the era in which they ruled, not only influenced contemporary civilizations but also influenced the artistic understanding of later periods. 

A similar development can be seen in the regions of Egypt and Syria under the Bahri Mamluks (1250–1382). The significant cultural activities carried out by these civilizations are noteworthy not only in monumental architecture but also in the arts of the book. Throughout history, Seljuk and Mamluk state administrators patronized the arts, enabling the creation of high-quality works. Thus, they left their mark on art history as pioneering representatives of the Turkish and Islamic artistic heritage, whose examples have survived to this day. 

In this study, the ornamental features of book arts from the Seljuk and Bahri Mamluk periods (1250–1382) were analyzed. Similarities, differences, and interactions between civilizations have been evaluated, and reflections of cultural influences on art have been attempted to be revealed.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk Art
• Mamluk Art
• Illumination
• Manuscript
• Masnavi

Kaynakça

1. Aksu, Hatice. “Anadolu Selçuklu Tezhip Sanatı ve Osmanlı (Klasik Dönem) Tezhip Sanatının Mukayesesi.” Yüksek Lisans tezi, Mimar Sinan Üniversitesi, 1992. google scholar
2. Algaç, Şeyda. “Anadolu Selçukluları ve Beylikler Devri Tezhip Sanatı.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2000. google scholar
3. Arıtan, Ahmet Saim. “Anadolu Selçuklu Cild Sanatı.” Türkler Ansiklopedisi. 7. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 933-943. google scholar
4. Atıl, Esin. Renaissance of Islam Art of the Mamluks. Washington DC: Smithsonian Institution, 1981. google scholar
5. Atiyye, Abdullah. İslam Mimarisi Doğuşu, Gelişmesi ve Tarzları. Kuveyt: Aafaq Yayınları, 2018. google scholar
6. Ayaz, Fatih Yahya. “Memlük-Türkiye (Anadolu) Selçuklu Münasebetleri.” Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 1 (Aralık 2016): 73-115. Erişim 8 Mayıs 2024.https://dergipark.org.tr/tr/pub/sema/issue/27099/254629 . google scholar
7. Baysal, Ali Fuat. “Mushaf Tezyinatının Tarih İçindeki Gelişimi.” Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/3 (2010): 365-386. Erişim 11 Temmuz 2024. http://marife.org/tr/pub/tr/issue/37816/436686. google scholar
8. Behrens-Abouseif, Doris. “Kalavun Külliyesi.” TDV İslam Ansiklopedisi. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001, 228-229. google scholar

9. Behrens-Abouseif, Doris. “The Arts of the Mamluks in Egyp tand Syria: An Introduction.” The Arts of the Mamluks in Egypt and Syria-Evolution and Impact. Göttingen: Bonn Üniversitesi Yayınları-V&R Unipress, 2012, 13-20. google scholar
10. Behrens-Abouseif, Doris. Islamic Architecture in Cairo An Introduction. Kahire Amerikan Üniversitesi Yayınları, 1989. google scholar
11. Beksaç, Engin. “Sultan Hasan Külliyesi.” TDV İslam Ansiklopedisi. 37. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 505-506. google scholar
12. Birol, İnci Ayan. “Tezhip.” TDV İslam Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 61-62. google scholar
13. Blair, Sheila S. ve Jonathan M. Bloom. The Art and Architecture of Islam, 1250–1800. New Haven: Yale Üniversitesi Yayınevi, 1994. google scholar
14. British Library (Dijital Koleksiyon). “Kur’an-ı Kerim.” Erişim 10 Eylül 2023. https://www.bl.uk/collection-items/sultan-baybars-quran google scholar
15. Chester Beatty Library (Dijital Koleksiyon). “Kur’an-ı Kerim”. Erişim13 Haziran 2024. https://viewer.cbl.ie/viewer/image/Is_1466/11/ google scholar
16. Chester Beatty Library (Dijital Koleksiyon). “Kur’an-ı Kerim”. Erişim 21 Haziran 2024. google scholar
17. https://viewer.cbl.ie/viewer/image/Is_1476/7/ google scholar
18. Chester Beatty Library (Dijital Koleksiyon). “Kur’an-ı Kerim”. Erişim 21 Haziran 2024. google scholar
19. https://viewer.cbl.ie/viewer/image/Is_1457_1/1/ google scholar
20. Demircan Aksoy, Zeynep. “XIV. Yüzyıl Anadolu Türk Tezhip Sanatı Tasarımları.” Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2010. google scholar
21. Derman, Fatma Çiçek. “Tezhip Sanatında Üsluplar ve Sanatkârları.” TDV İslam Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 65-68. google scholar
22. Doğanay, Aziz ve Merve Akyüz. “İslîmî / Rumi ve Hatâyî Motifinin Köken Meselesi: Timûrî Tezyînât Üslûbunun Osmanlı Sanatına Yansımaları ve İstanbul Üslûbunun Teşekkülü.” Türklük Araştırmaları Dergisi 3 (2024): 31- 77. Erişim 10 Temmuz 2024.https://dergipark.org.tr/tr/pub/inture/issue/84938/1464070. google scholar
23. Duran, Gülnur. “Tezhip Sanatının Kullanım Alanları.” TDV İslam Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 63-65. google scholar
24. Eruz, A. Fulya. “Memlükler- Sanat.” TDV İslam Ansiklopedisi. 29. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004, 97-100. google scholar
25. Genç, Sedef. “Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi 171 Numaralı Mesnevi’nin Tezhip Tasarımı.” Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2002. google scholar
26. Güney, Gül. “MemlükMüzehhibi Ebu Bekir’e Atfedilen Tezyinat Üslubuna İlişkin Bir Değerlendirme.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/28 (2013): 132-136. google scholar
27. Jackson, Cailah. "An Illuminated Manuscript of Early Fourteenth-Century Konya? Anîs al- Qulûb (MS Ayasofya 2984 Süleymaniye Kütüphanesi, İstanbul)." Journal of Islamic Manuscripts 8 (2017): 85-122. https://doi.org/10.1163/1878464X-00801003. google scholar
28. Jackson, Cailah. "The Illuminations of Mukhlis ibnʿAbdallah al-Hindi: Identifying Manuscripts from Late Medieval Konya." Muqarnas 36 (2019): 41-60. https://doi.org/10.1163/22118993-00361P03. google scholar
29. Jackson, Cailah. “Patronsand Artist at the Crossroads: The Islamic Arts of the Book in the Lands of Rum, 1270s-1370s.” Doktora tezi, Oxford Üniversitesi, 2017. google scholar
30. James, David. Qur’ans of the Mamluks. Londra: Alexandria Yayınevi, 1988. google scholar
31. Kafalıer Dönmez, Asiye. “Anadolu Selçuklu Döneminde Konya’da Yapıldığı Tespit Edilen Beş Yazma Eserin Tezhip Yönüyle İncelenmesi.” Sanatta Yeterlik tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2020. google scholar
32. Kayhan, Hüseyin. “Irak Selçukluları.” Türkler Ansiklopedisi. 4. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 786-794. google scholar
33. Lings, Martin. Splendours of Qur’an Calligraphy and Illumination. Liechtenstein: Thesaurus Islamicus Foundation, 2012. google scholar
34. Merçil, Erdoğan. “Kirman Selçukluları.” Türkler Ansiklopedisi. 4. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 760-763. google scholar
35. Ohta, Alison. “Covering the Book: Bindings of the Mamluk Period, 1250-1516 CE.” Doktora tezi, Londra Üniversitesi, 2012. google scholar
36. Ohta, Alison. “The Binding of the Sultan Uljaytu Qur’an Copied in Hamadan and its Relationship with Other Bindings of the Mamluk and Ilkhanid Periods.” Uluslararası Cilt Sanatı Buluşması Sempozyumu- Tebliğler. Ed. Ali Rıza Özcan. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2014, 67-73. google scholar
37. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1992. google scholar
38. Sümer, Faruk. “Anadolu Selçukluları.” TDV İslam Ansiklopedisi. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 379-385. google scholar
39. Sümer, Faruk. “Selçuklular.” TDV İslam Ansiklopedisi. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 365-371. google scholar
40. Sümer, Faruk. “Suriye Selçukluları.” TDV İslam Ansiklopedisi. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 385-386. google scholar
41. Tanındı, Zeren. “Anadolu Selçuklu Sanatında Tezhip: Müzehhip Muhlis B. Abdullah El- Hindî ve Halefleri.” Arkeoloji ve Sanat Tarihi Araştırmaları Yıldız Demiriz’e Armağan. Haz. Baha Tanman ve Işın Tükel. İstanbul: Simurg Yayınları, 2001, 141-150. google scholar
42. Tanındı, Zeren. “İslam Kitap Sanatında Mesnevi’nin Örnekleri.” Mesnevi 677/1278 Tarihli Nüsha-i Kadîme’nin Tıpkı Basımına Dâir. Haz. Adnan Karaismailoğlu, Naci Bakırcı ve Ali Kemal Kakan. Konya: T.C. Konya Valiliği ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2022, 41-100. google scholar
43. Tanındı, Zeren. “Kur’an-ı Kerîm Nüshalarının Ciltleri ve Tezhipleri.” 1400. Yılında Kur’an-ı Kerîm. Ed. Müjde Unustası. İstanbul: Antik A.Ş., 2010, 87-122. google scholar
44. Tanındı, Zeren. “Kur’ani El Yazmalarda Tezhip ve Tezyinî Sanatlar.” Kur’an Sanatı. Washington DC: Arthur M. Sackler Gallery Smithsonian Institution, 2016, 98-117. google scholar
45. Tanındı, Zeren. “Mevlana Celâleddin Rumi’nin ve Sultan Veled’in Konya Mevlana Müzesindeki Eserlerinin Tezhipli İlk Örnekleri.” Mevlana Ocağı. Konya: Kombassan Vakfı Yayınları, 2007, 163-178. google scholar
46. Tanman, M. Baha. “Karamanoğulları- Mimârî.” TDV İslam Ansiklopedisi. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001, 460-462. google scholar
47. Taşkale, Faruk. “20. Yüzyıl Tezhip Sanatı.” Hat ve Tezhip Sanatı. Ed. Ali Rıza Özcan. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009, 417-436. google scholar
48. Özcan, Ali Rıza. “Tezhip Sanatında Tasarım Kurgusu.” Hat ve Tezhip Sanatı. Ed. Ali Rıza Özcan. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009, 479-488. google scholar
49. Ünver Mesara, Gülbün ve M. Semih İrteş. Türk Tezyinî Sanatlarında A. Süheyl Ünver ve Yeni Terkipleri. İstanbul: Nakkaş Tezyinî Sanatlar Merkezi, 2016. google scholar
50. Yeomans, Richard. The Art and Architecture of Islamic Cairo. Berkshire: Garnet Publishing, 2006. google scholar
51. Yıldırım, Sinem. "Memlük Dönemi Baybars Kur'an-ı Kerimi'ndeki Geometrik Desen Tasarımı." Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2023. google scholar
52. Yiğit, İsmail. “Memlükler.” TDV İslam Ansiklopedisi. 29. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004, 90-97. google scholar