Studies on the Conservation and Repair Process of the Old Mosque in Edirne During the Republican Period

Öz

During the Ottoman period, cities developed around religious and commercial centers, and in the early period, these religious centers were formed by great mosques (ulu cami). Opened for worship at the beginning of the 15th century, the Old Mosque (Eski Cami) was constructed as the great mosque of Edirne with its multi-support and multi-domed plan. In the process of Edirne becoming a Turkish city, the Old Mosque and the bedesten built to generate income for the mosque constituted the religious and commercial core of the city, and urban development took shape around these centers. Indeed, structures such as the Üç Şerefeli Mosque and the Selimiye Mosque, which were built after the Old Mosque, became symbols of Edirne. In addition, madrasas, marketplaces, inns, baths, and caravanserais were also located in close proximity to this mosque. As one of the rare examples of great mosques and a significant element in the urban development of Edirne, the Old Mosque was adversely affected by fires, earthquakes, and wars that occurred in the city, and it has survived to the present day through various repairs carried out in different periods. This study aims to present the restoration interventions carried out on the Old Mosque from the Ottoman period to this day. Within the scope of the research, a review of the relevant literature was conducted; archival documents from the Edirne Regional Directorate of Foundations and the Edirne Regional Council for the Conservation of Cultural Heritage were examined; and recent restoration practices were documented through on-site observations and photographic records. 

The study defines the historical background and architectural characteristics of the building, addresses deterioration and restoration processes within a historical framework, and seeks to evaluate the transformation and development of conservation approaches in Türkiye through the case of the Old Mosque.

Anahtar Kelimeler

• Edine
• Old Mosque
• Republican Period
• Conservation
• Repair

Edirne Eski Cami’de Cumhuriyet Dönemi Koruma ve Onarım Süreci Çalışmaları

Öz

Osmanlı Dönemi’nde kentler dinî ve ticari nitelikli merkezlerin etrafında gelişmiş, erken dönemde dinî merkezleri ulu camiler oluşturmuştur. 15. yüzyılın başında ibadete açılan Eski Cami, çok ayaklı ve çok kubbeli planıyla Edirne’nin ulu camisi olarak inşa edilmiştir. Edirne’nin Türk şehri olma sürecinde Eski Cami ve camiye gelir sağlamak amacıyla inşa edilen bedesten, kentin dinî ve ticari merkezini oluşturmuş; kent, bu merkezler etrafında gelişmiştir. Nitekim Eski Cami’den sonra inşa edilen Üç Şerefeli Cami ve Selimiye Camii gibi yapılar, Edirne’nin simgesi hâline gelmiş, bunların yanı sıra medreseler, kapanlar, hanlar, hamamlar ve kervansaraylar da bu caminin yakınında konumlandırılmıştır. Edirne’nin kentsel gelişiminde etkili olan ve ulu camilerin sayılı örneklerinden birini teşkil eden Eski Cami, kentte meydana gelen yangın, deprem ve savaşlardan olumsuz etkilenmiş, farklı dönemlerde gerçekleştirilen onarımlar sayesinde günümüze ulaşmıştır. 

Bu çalışmanın temel amacı, Eski Cami’nin Osmanlı Dönemi’nden günümüze kadar geçirdiği onarım ve restorasyon uygulamalarını kronolojik ve analitik bir yaklaşımla incelemek; bu müdahaleleri çağdaş koruma kuramı ve uluslararası koruma ilkeleri bağlamında değerlendirmek ve yapının güncel koruma sorunlarını bilimsel bir perspektifle ortaya koymaktır. Çalışmada alan yazını taraması yapılmış, Edirne Vakıflar Bölge Müdürlüğü ve Edirne Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü arşiv belgeleri incelenmiş; son yıllarda yapılan restorasyon uygulamaları yerinde gözlemlenmiş ve fotoğraflarla belgelenmiştir. Çalışma kapsamında yapının tarihçesi ve mimari özellikleri tanımlanmış, bozulma ve onarımlar tarihî süreç içerisinde ele alınmış ve Türkiye’deki koruma anlayışının değişimi ile gelişimi Eski Cami örneği üzerinden değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Edirne
• Eski Cami
• Cumhuriyet Dönemi
• Koruma
• Onarım

Kaynakça

1. Abdurrahman Hıbri Efendi. Enisül Müsamirin-Edirne Tarihi. Çev. Ratip Kazancıgil. Edirne: Edirne Valiliği Yayınları, 1999. google scholar
2. Ahmed Bâdî Efendi. Riyâz-ı Belde-i Edirne. Haz. Niyazi Adıgüzel ve Raşit Gündoğdu. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayını, 2014. google scholar
3. Ahunbay, Zeynep. Kültür Mirasını Koruma İlke ve Teknikleri. İstanbul: YEM Yayınları, 2019. google scholar
4. Akçıl Harmankaya, Nesrin Çiçek. “Thougts on Application of Minaret with Fountain of Old Mosque in Edirne.” Turkish Studies 13/10 (2018): 1-19. Erişim 7 Nisan 2025. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13408. google scholar
5. Akçıl, Nesrin Çiçek. “Ulu Camii-Edirne Eski Camii.” TDV İslam Ansiklopedisi. 42. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 97-98. google scholar
6. Aslanapa, Oktay. Edirne’de Osmanlı Devri Abideleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1949. google scholar
7. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Osmanlı Mi’mârîsinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri 806-855 (1403- 1451). Haz. İbrahim Aydın Yüksel ve İbrahim Numan. İstanbul: Edirne Valiliği Kültür Yayınları, 2014. google scholar
8. Baysal, Ali Fuat. Yazı ve Tezyinatıyla Edirne Eski Cami. Edirne: Edirne Valiliği Kültür Yayınları, 2014. google scholar

9. Çal, Halit. “Osmanlı Devletinde Âsâr-ı Atikâ Nizamnâmeleri.” Vakıflar Dergisi XXXVI, (1997): 391-400. google scholar
10. Cengiz, Hasan Ali. 1746 Edirne Yangını Harik-i Kebir. Edirne: Trakya Üniversitesi Yayınları, 2022. google scholar
11. Coşkun, Burcu Selcen ve Demet Binan. “Cumhuriyet Dönemindeki Koruma ve Onarım Süreçlerine İstanbul’daki Anıtsal Yapılar Üzerinden Bir Bakış.”[Tasarım + Kuram] (Mayıs 2013), 103-126. Erişim 25 Mart 2025. http:DOI:10.23835/tasarimkuram.240900. google scholar
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Divan-ı Hümâyun Mühimme Defterleri (A.{DVNSMHMd.), nr. 7-1006, 07 Ramazan 975 [5 Mart 1568]. google scholar
13. Demiriz, Yıldız. “Edirne Camilerinde Kalem İşleri.” Edirne Serhattaki Payitaht. Haz. Emin Nedret İşli ve M. Sabri Koz. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1998, 373-380 google scholar
14. Demiriz, Yıldız. Osmanlı Mimarisinde Süsleme I Erken Devir (1300-1453). İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1979. google scholar
15. Edirne Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Arşivi (EKVKBKA). Dosya No: 22.00.301. google scholar
16. Edirne Vakıflar Bölge Müdürlüğü Arşivi (EVBMA), Dosya No: 220001154 google scholar
17. Eyice, Semavi. “Edirne.” TDV İslam Ansiklopedisi. 10. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994, 431-435. google scholar
18. Gökbilgin, M.Tayyib. XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livası Vakıflar-Mülkler-Mukataalar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1952. google scholar
19. ICOMOS. “Carta del Restauro, 1931.” Erişim 22 Mart 2025. http://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0660878001536681682.pdf. google scholar
20. ICOMOS. “Venedik Tüzüğü 1964.” Erişim 22 Mart 2025. http:www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0243603001536681730.pdf google scholar
21. İnalcık, Halil. “Edirne’nin Fethi (1361).” Edirne: Edirne’nin 600. Fethi Yıldönümü Armağan Kitabı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1965, 137-159. google scholar
22. Karamağaralı, Beyhan. “Edirne Eski Camiin Kitabeleri ve Mimarimizdeki Yeri.” Vakıflar Dergisi IX (2006): 332-334. google scholar
23. Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Yapı- Endüstri Merkezi Yayınları, 2007. google scholar
24. Peremeci, Osman Nuri. Edirne Tarihi. İstanbul: Edirne ve Yöresi Eski Eserleri Sevenler Kurumu, 1940. google scholar
25. Rıfat Osman. Edirne Evkâf-ı İslâmiyye Tarihi Camiler ve Mescitler. Sad. Ülkü Ayan Özsoy. Ankara: T.C.Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1999. google scholar
26. Tanman, Baha. “Edirne’de Erken Dönem Osmanlı Camileri ve Özellikle Üç Şerefeli Cami Hakkında.” Edirne Serhattaki Payitaht. Haz. Emin Nedret İşli ve M. Sabri Koz. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1998, 325-352. google scholar
27. T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu.” Erişim 28 Mart 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2863&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 google scholar
28. Yetkin, Suut Kemal. Türk Mimarisi. Ankara: Bilgi Yayınları, 1970. google scholar