Antalya İli Kaş-Demre Platosu Kırsal Yerleşimlerinin Mimari Özellikleri

Öz

Antalya ili, Kaş-Demre Platosu’nda konar-göçer hayat süren Yörükler, Osmanlı Devleti’nin iskân politikaları çerçevesinde 19. yüzyıldan itibaren aynı bölgede yerleşik yaşama geçmişlerdir. Güneyde Akdeniz, kuzey ve kuzeybatıda Kasaba Havzası, doğu ve kuzeydoğuda ise Demre Çayı vadisi ile sınırlanan bu platodaki kırsal yerleşimlerin mimari karakteri kültürel açıdan bir bütünlük göstermektedir. Bu çalışma kapsamında Kaş-Demre Platosu’nde yer alan on bir köyde (Gürses, Davazlar, Yavu, Kapaklı, Çevreli, Sahilkılınçlı, Boğazcık, Sarılar, Çerler, Belkonak and Gökçeyazı) mimari belgeleme çalışması yapılarak Yörüklerin yerleşik düzene geçtiklerinde ilk kurdukları basit evler ve bu yapıların zamanla nasıl gelişkin bir mimariye doğru evrildiği ortaya konmaya çalışılmıştır. 

Köylerin merkezî yerleşiminin yanı sıra yakın çevrelerinde de ev, ahır, samanlık, tahıl ambarı gibi birimlerden oluşan yapı toplulukları bulunmaktadır. Bu yapıların çoğu terk edilmiş, yıkık ya da harap durumda olsa da özgün mimari niteliklerini korumaktadır. Alanda seçilen sekiz örnek, eklenerek büyüyen bir evin gelişimini anlatırken, seçilen bir örnek de tek seferde yapılmış gelişkin ev düzenini ortaya koymaktadır. 20. yüzyılın sonundan itibaren bölgedeki susuzluk ve işsizlik gibi sorunlar sebebiyle yerleşimlerin terk edildiği ve bu durumun günümüze kadar devam ettiği görülmektedir. Günümüzde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan bu yapıların belgelenmesi, 19. yüzyıldan 20. yüzyılın sonlarına kadar sürdürülen yerleşik Yörük mimarlığının ve bu yaşam düzeninin anlaşılması açısından gereklidir.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal mimarlık
• Yörükler
• Antalya
• Ev
• Yöresel mimari

Architectural Characteristics of Rural Settlements on the Kaş-Demre Plateau in Antalya

Öz

The nomadic Yoruk communities on the Kaş-Demre plateau in Antalya province adopted a settled lifestyle in the 19th century due to Ottoman Empire settlement policies. Bounded by the Mediterranean Sea to the south, the Kasaba Basin to the north and northwest, and the Demre Stream Valley to the east and northeast, the rural settlements on this plateau reflect a common cultural character in their architecture. This study presents architectural documents from 11 villages on the plateau and focuses on the simple houses built by the Yoruks and their gradual transformation into more advanced architectural forms. 

In addition to village centers, the settlements in the region consist of groups of structures dispersed around the surrounding areas. While many of these structures are abandoned or ruined, they retain their original architectural features. Eight selected examples show houses that have expanded with additions, while one example represents an advanced house layout built in a single phase. Since the late 20th century, water scarcity and unemployment have led to the abandonment of settlements in the region. Documenting these endangered structures is important to understand Yoruk architecture and way of life from the 19th to the late 20th century.

Anahtar Kelimeler

• Rural architecture
• Yoruks
• Antalya
• House
• Vernacular architecture

Kaynakça

1. Ak, Mehmet. “Batılı Gezginlerin Gözlemlerinde Yörük/Türkmen Çadırları.” Türkiyat Mecmuası 29/2 (2019): 347-366. Erişim 22 Ocak 2025. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.646475 google scholar
2. Ak, Mehmet. Teke Yörükleri (1800-1900). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. google scholar
3. Akdeğirmen Ercan, Selin. “Tarihi Kırsal Peyzajların Korunması İçin Bir Yöntem Önerisi: Elmalı Ovası Yerleşimleri.” Doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2025. google scholar
4. Akın, Nur, Zeynep Eres ve Burçe İvedi. “Şanlıurfa ili, Birecik ve Halfeti İlçeleri Çevresindeki Geleneksel Kırsal Yerleşmeler (2001 Yılı Çalışmaları).” 20. Araştırma Sonuçları Toplantısı (27-31 Mayıs 2002 Ankara). 1. cilt. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2003, 41-52. google scholar
5. Akın Zorba, Hatice. “1844-1845 Temettuat Sayımlarına Göre Kaş Kazası Yaylalı-Sahil Köylerinin Sosyo-Ekonomik Durumu.” Antalya’nın Sosyal ve İktisadi Tarihi (Osmanlı Dönemi). Ed. Erdal Taşbaş. Ankara: Gazi Kitabevi, 2022, 395-444. google scholar
6. Atmaca, Emine. “Antalya'nın Elmalı İlçesinin Köy Adları Üzerine Bir İnceleme.” Antalya Kitabı 1: Selçuklu'dan Cumhuriyet'e Sosyal Bilimlerde Antalya. Ed. Bedia Koçakoğlu ve Bahset Karslı. Antalya: Palet Yayınları, 2018, 942-962. google scholar
7. Avcı, Ülkü. “Kırsal Kültürel Peyzajlarda Yerleşim Dokusu ve Geleneksel Konut Tipi Analizi: Antalya Korkuteli Örneği.” Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi, 2016. google scholar
8. Aydoğdu, Sabiha. “Kaş Kazası Monografyası.” Bitirme tezi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Enstitüsü, 1943. google scholar

9. Bakır, İbrahim. “Batı Toroslarda Göçerlerin Yerleşme ve Mekân Sorunlarının Çözümü Üzerine Bir Deneme.” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi, 1995. google scholar
10. Baybo, Selda. “Kırsal Mimari Mirasın Bir Örneği Olarak Elmalı Ahşap Tahıl Ambarları: Mevcut Durumu ve Koruma Sorunları.” TÜBA-KED 32 (2025): 251-276. google scholar
11. Bayburtluoğlu, Cevdet. Lykia. Ankara: Ankara Turizmi, Eski Eserleri ve Müzeleri Sevenler Derneği Yayınları, 1975. google scholar
12. Bayık, Hüdai. Kaş Kazası. Ankara: Ankara Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1982. google scholar
13. Benndorf, Otto ve George Niemann. Reisen im Südwestlichen Kleinasien: Reisen in Lykien und Karien. Viyana: C. Gerold's Sohn, 1884. google scholar
14. Bryce, Trevor Robert ve Jan Zahle. The Lycians: a Study of Lycian History and Civilisation to the Conquest of Alexander the Great. Kopenhag: Museum Tusculanum Yayınları, 1986. google scholar
15. Cumhurbaş kanlığ ı Devlet Arş ivleri Baş kanlığ ı Osmanlı Arş ivi (BOA), Haritalar (HRT), 0824-8, 4 Rebîülâhir 1331[13 Mart 1913]. google scholar
16. Çevik, Nevzat. Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2021. google scholar
17. Davulcu, Mahmut. “Antalya Yöresi Deve Güreşlerinde Gelenek ve Değişim.” Türkiye’de Devecilik Kültürü ve Deve Güreşleri. Ed. Devrim Ertürk ve Süleyman Şanlı. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017, 137-200. google scholar
18. Davulcu, Mahmut. Halk Mimarisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2020. google scholar
19. Davulcu, Mahmut. “Antalya Yöresinde Sarnıç Mimarisi.” Türkiye’de Halk Mimarisi ve Geleneksel Yapı Ustalığı. Ankara: Gece Kitaplığı, 2021, 13-32. google scholar
20. Durgun, Hatice. Elmalı Kazası (1839-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018. google scholar
21. Durukan, İpek. “Mersin/ Atlılar Sadiye Kırsal Mimari Envanter Raporu.” TÜBA-KED 1 (2003): 130-149. google scholar
22. Ercenk, Giray. “Antalya Bölgesi Yörükleri Göç Yolları.” I. Akdeniz Yöresi Türk Toplulukları Sosyo-Kültürel Yapısı (Yörükler) Sempozyumu Bildirileri. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları, 1994, 133-138. google scholar
23. Ercenk, Giray. Dünden Bugüne Teke Eli. Antalya: ATSO Vakfı Yayını, 2021. google scholar
24. Fellows, Charles. A Journal Written During an Excursion in Asia Minor. Londra: John Murray, 1839. google scholar
25. Fellows, Charles. Travels and Researches in Asia Minor, More Particularly in the Province of Lycia. Londra: John Murray, 1852. google scholar
26. Halaçoğlu, Yusuf. XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. google scholar
27. Höhfeld, Volker. “Aspekte Der Historichen Persistenz und Bewertung Einiger Kulturlandschaftselemente im Yavu-Bergland(Südwest-Anatolien).” Lykische Studien. 3. cilt. Ed. Frank Kolb. Bonn: Dr. Rudolf Habelt Gmbh, 1996, 185-201. google scholar
28. Höhfeld, Volker. “Wüstungen im Bergland von Yavu (Lykien) Eine Vorlaufige Dokumentation.” Lykische Studien. 4. cilt. Ed. Frank Kolb. Bonn: Dr. Rudolf Habelt Gmbh, 1998, 131-176. google scholar
29. İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Harita Arşivi, Fethiye-P23-b3, Fethiye-P23-b4 pafta numaralı Türkiye 1/25000 haritası, Harita Genel Müdürlüğü, 1963. google scholar
30. İşcanı, Begüm. “Muğla-Datça Hızırşah Köyü Kırsal Sit Alanı Koruma Projesi.” Yüksek Lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2016. google scholar
31. Kavas, Reha Kemal. “Mimariyi ‘Dokumak’: Anadolu - Batı Toros Göçerlerinde Çevre - Kültür İlişkisi” Bilig 64 (2013): 231-258. google scholar
32. Kavas, Reha Kemal ve İbrahim Bakır. “Toroslar'da Yaylacılık ve Güncel Durumu Üzerine Mekânsal bir Değerlendirme.” Güney Mimarlık 12 (2013): 42-46. google scholar
33. Kolb, Frank. “Lykien und das Yavu-Bergland in Türkischer Zeit.” Burg - Polis - Bischofssitz. Geschichte der Siedlungskammer von Kyaneai in der Südwesttürkei. Mainz am Rhein: Philippp von Zabern Yayınevi, 2008, 418-428. google scholar
34. Kolb, Frank, Lykien: Geschichte Einer Antiken Landschaft. Darmstadt: WBG Philipp von Zabern, 2018. google scholar
35. Kolb, Frank ve Barbara Kupke. Lykien. Mainz am Rhein: Philipp von Zabern Yayınevi, 1992. google scholar
36. Kolb, Frank, Barbara Kupke, Martin Miller ve Martin Zimmermann. “Kyaneai im Antiken Lykien: Feldforschungen in der Südlichen Türkei.” Archäologie in Deutschland 2 (1990): 14-19. google scholar
37. Krickl, Ernst. Lycian Journal 1892. Ed. Nezih Başgelen. İstanbul: Suna ve İnan Kıraç Vakfı Yayınları - Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2005. google scholar
38. Mayer, George. “Jahreszyklus / Bergnomadismus, Flachennutzung, Ökologie.” Yörük: Nomadenleben in der Türkei/ Kultur-Publik-Gesellschaft. Ed. Albert Kunze. Münih: Trickster-Verlag, 1994, 103-111. google scholar
39. Mutlu Danacı, Hacer. “Yöresel Mimari ve Kültürel Peyzaj Analizi: Antalya Elmalı Örneği.” Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi, 2012. google scholar
40. Nabizade, Nazım. Karabibik. Günümüz Türkçesine Uyarlayan Salih Bora. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020. google scholar
41. Orhonlu, Cengiz. Osmanlı İmparatorluğu’nde Aşiretlerin İskanı. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1987. google scholar
42. Öner, Ertuğ. Kaş-Demre Platosu’nda Fiziki Coğrafya Araştırmaları – Kyaneai Antik Kenti ve Çevresi Antalya. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 2000. google scholar
43. Öner, Ertuğ. Likya’da Paleocoğrafya ve Jeoarkeoloji Araştırmaları. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları, 2013. google scholar
44. Özdamar, Naim. XIX. Yüzyıl’da Kaş Köyleri ve Nüfusu. İzmir: Kaş Ziraat Yayınları, İzmir, 2019. google scholar
45. Saraçoğlu, Hüseyin. Akdeniz Bölgesi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1989. google scholar
46. Spratt, Thomas Abel Brimage ve Edward Forbes. Likya’da Yolculuklar. 1. cilt. Çev. Doğan Türker. Ed. Kayhan Dörtlük, Tarkan Kahya ve Remziye Boyraz. Antalya: Suna- İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, 2008. google scholar
47. Takmer, Burak. “Lykia Orografyası.” Lykia İncelemeleri. 1. cilt. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2002, 33-51. google scholar
48. Tiryaki, Salih Gökhan. “Batı Antalya’da Yörükler ve Antik Kültür.” Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 11/3 (2022): 54-68. Erişim 26 Nisan 2025. https://doi.org/10.7596/taksad.v11i3.3196 google scholar
49. Tiryaki, Salih Gökhan. “Living Amidst the Ruins: The Yuruks in the Archaeology and History of Lycia.” Anadolu Araştırmaları-Anatolian Research 28 (2023): 143-158. Erişim 26 Nisan 2025. https://doi.org/10.26650/anar.2023.28.1245449 google scholar
50. Travelogues. “Landscape at Myra, Asia Minor.” Erişim 22 Ocak 2025. https://eng.travelogues.gr/item.php?view=55085 google scholar
51. Treuber, Oskar. Geschichte der Lykier. Stuttgart: Kohlhammer, 1887. google scholar
52. Tunçdilek, Necdet. Türkiye İskân Coğrafyası: Kır İskânı (Köy-Altı İskân Şekilleri). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları, 1967. google scholar
53. Universitat Tübingen. “Das Tübinger Lykien-Projekt.” Erişim 26 Nisan 2025. https:www.uni-tuebingen.de/fakultaeten/philosophische fakultaet/fachbereiche/geschichtswissenschaft/seminareinstitute/alte-geschichte/forschung/lykien/lykien-projekt/ google scholar
54. Vatansever, Tuğçe. “Eskişehir İli, Mahmudiye İlçesi, Mesudiye Köyü’ndeki Geleneksel Kerpiç Konutların Mimari Özellikleri ve Koruma Sorunlarına Yönelik Bir Araştırma.” Yüksek Lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2019. google scholar
55. Zahle, Jan. “Lycian Tombs and Lycian Cities.” Actes Du Colloque Sur La Lycie Antique. Paris: Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve, 1980, 37-49. google scholar