Dönüştürücü Bir Güç, Güçlendirici Bir Etki: Feminist Performans Sanatında “Doğal”ın Ritüelistik Dirilişini Tartışmak

Yıl 2026, Sayı: 25 , 312 - 339 , 31.01.2026

İlkay Canan Okkalı , Elif Dastarlı

https://doi.org/10.26650/artsanat.2026.25.0012

https://izlik.org/JA68JN65XD

Öz

1970’li yıllardan itibaren feminist sanatçılar, bir yandan toplumsal cinsiyet eşitliği amacıyla erkek egemen sanatı ve sanat tarihini sorgularken, diğer yandan bedene odaklanarak “doğal” kabul edilen cinsiyetin sınırlarını tartışmaktadır. Çoğunlukla ana tanrıça kültünü merkeze alan sanatçılar, “doğa ana” metaforu aracılığıyla beden odaklı yeni bir görsel gelenek oluşturmuştur. Ekolojik duyarlılığa sahip (ekofeminist) sanatçılar, doğanın ve doğadaki yaşamın sürekliliğini araştırma konusu hâline getirmiş, tarihî anaerkil (matriarkal) dönemin ritüellerinden faydalanarak performanslar üretmiştir. 

Bu makalede, söz konusu performans diline odaklanılarak onun çağdaş sanattaki yerinin saptanması amaçlanmakta, bu kapsamda feminizm araştırmalarının da temel tartışma alanlarından biri olan kadını doğa ile özdeşleştirme yaklaşımı ele alınmaktadır. Alan yazını taramasına dayalı ve betimsel analiz yöntemi kullanılan çalışmada, Carolee Schneemann, Mary-Beth Edelson, Ana Mendieta, Donna Henes, Betsy Damon gibi öncü feminist performans sanatçılarının sanat tavırları açıklanmakta, ardından Türkiye’ye odaklanılarak Ayça Ceylan, Nazlı Gürlek, Nezaket Ekici ve CANAN’ın benzer nitelikteki performans örnekleri, ekolojik ve feminist teoriler perspektifinden değerlendirilmektedir. Ayrıca ataerkil (patriarkal) geleneğin biyolojik cinsiyetler arası farkı vurgulanarak toplumsal cinsiyet eşitsizliğini besleyen en önemli argümanlarından biri olan kadınlıkla ilişkilendirilen özelliklerinin doğala özdeş olduğu iddiası sorgulanmakta, “özcü” bir yaklaşıma dair çekinceler dile getirilerek kimi feminist sanatçıların bu yaklaşımı yinelediği kimilerinin ise kadını görece pasif bir imge olmaktan çıkarttıkları ve dönüştürdükleri sonucuna ulaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Feminist Performans Sanatı , Ana Tanrıça , Ritüel , Ekofeminizm , Toplumsal Cinsiyet

Transformative Power, Empowering Effect: Exploring the Ritualistic Resurrection of the “Natural” in Feminist Performance Art

https://izlik.org/JA68JN65XD

Öz

From the 1970s on, feminist artists have challenged the male-dominated art world and questioned gender norms, often through a focus on the body. Artists engaging with the great goddess cult have created a visual language using the metaphor of "mother nature." These artists (ecofeminists) informed by ecological sensitivity have taken the continuity of nature and of life within it as central to their inquiries and create performances inspired by the rituals of the historical matriarchal era. 

This article examines the use of such symbols and rituals in feminist performance and explores their place in contemporary art. Central to the discussion is the association of women with nature -a key issue in feminist theory. The research critically addresses the patriarchal notion that feminine qualities are "natural," a claim used to reinforce gender inequality through biological essentialism. Using a literature review and descriptive analysis, this study discusses the work of pioneering feminist performance artists, such as Carolee Schneemann, Mary-Beth Edelson, Ana Mendieta, Donna Henes, and Betsy Damon. It then turns to Türkiye, analyzing performances by Ayça Ceylan, Nazlı Gürlek, Nezaket Ekici, and CANAN from the perspective of ecological feminism. The article emphasizes concerns about essentialism and concludes that while some feminist artists reproduce traditional associations between women and nature, others subvert and liberate these representations, offering a more dynamic and transformative image of womanhood.

Anahtar Kelimeler

Feminist Performance Art , Great goddess , Ritual , Ecofeminism , Gender

Kaynakça

• Akbulut, Kültigin Kağan. “Kurtlarla Koşan Kadın: CANAN.” Gazete Duvar. 30 Eylül 2017. Erişim 20 Aralık 2024. https://www.gazeteduvar.com.tr/kultur-sanat/2017/09/30/kurtlarla-kosan-kadin-canan. google scholar
• Antmen, Ahu. Kimlikli Bedenler: Sanat, Kimlik, Cinsiyet. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2014. google scholar
• Antmen, Ahu. “Tracing Social Constructs of Gender in Turkish Art from the 1970s to the 2000s.” User’s Manual Contemporary Art in Turkey 1975-2015. Ed. Halil Altındere ve Süreyya Evren. Çev. Berin Gölönü. Berlin ve İstanbul: Revolver Yayınları ve Art-İst, 2015, 99-103. google scholar
• Artdog İstanbul. “Balıkçılın Dansı’ndan İlhamla Japonya’da Sergi.” Erişim 20 Ekim 2024. https://artdogistanbul.com/ayca-ceylandan-japonyada-sergi/. google scholar
• Artsy. Nil Yalter. “Shaman, 1979.” Erişim 29 Kasım 2025. https://www.artsy.net/artwork/nil-yalter-shaman. google scholar
• Bachelard, Gaston. Su ve Düşler. Çev. Zeynep Bengü. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. google scholar
• Bachofen, Johann Jakob. Das Mutterrecht: Eine Untersuchung über die Gynaikokraite der alten Welt nach Ihrer Religiösen und Rechtlichen Natur. Stuttgart: Krais ve Hoffmann Yayıncılık, 1861. google scholar
• Barry, Judith ve Sandy Flitterman-Lewis. “Metin Stratejileri: Sanat Üretiminin Politikası.” Sanat ve Cinsiyet – Sanat Tarihi ve Feminist Eleştiri. Ed. Ahu Antmen. Çev. Esin Soğancılar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011, 253-265. google scholar
• Beauvoir, Simone de. İkinci Cinsiyet. Çev. Gülnur Acar Savran. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2023. google scholar
• Betsy Damon. “The 7000 Year Old Woman, Streets of New York 1976-1979.” Erişim 14 Ekim 2024. https://www.betsydamon.com/artworks/7000-year-old-woman. google scholar
• Bilsart. “Nemf, Sanatçı Konuşmaları: Ayça Ceylan.” Erişim 2 Şubat 2025. https://bilsart.com/sergiler/ayca-ceylan/. google scholar
• Bravermann Gallery Curated Catalog. “Nezaket Ekici, Methexis.” Erişim 20 Aralık 2024. https://www.niio.com/site/braverman/. google scholar
• Briffault, Robert. The Mothers: A Study of the Origins of Sentiments and Institutions. 3 cilt. New York: Macmillan Ortaklığı, 1927. google scholar
• Broude, Norma ve Mary D. Garrard. “Introduction: Feminism and Art in The Twentieth Century.” The Power of Feminist Art: The American Movement of The 1970s, History and Impact. Ed. Norma Broude ve Mary D. Garrard. New York: Harry N. Abrams, 1994, 10-29. google scholar
• CANAN. “Kybele.” Erişim 20 Mayıs 2025. http://www.cananxcanan.com/. google scholar
• CANAN. “Women in Bathing in Moonlight.” Erişim 20 Mayıs 2025. http://www.cananxcanan.com/. google scholar
• Cengiz, Burcu Nur ve Murat Ateşli. “Feminist Sanat ve Psikanalitik Feminizm Kesişiminde Çeşme (Fountain).” Fe Dergi 16 (12) (2024): 123-159. Erişim 25 Mayıs 2025. https://doi.org/10.46655/federgi.1468649. google scholar
• Cheri Gaulke. “Revelations of the Flesh.” Erişim 25 Mayıs 2025. https://cherigaulke.com/portfolio/revelations-of-the-flesh/. google scholar
• Christ, Carol P. “Why Women Need the Goddess.” Heresies: A Feminist Publication of Art and Politics 5 (The Great Goddess) (Bahar 1978): 8-15. google scholar
• Çiçek Özel, Betül. Tanrıçanın Tarihini Yazmak. İstanbul: Timaş Akademi, 2025. google scholar
• Dastarlı, Elif ve F. Melis Cin. Feminist Art in Resistance: Aesthetics, Methods and Politics of Art in Turkey. Cham: Palgrave Macmillan, 2023. google scholar
• Dastarlı, Elif ve İlkay Canan Okkalı. “Performance Art As A Ritual Of Reviving Pagan Religions.” Druidism, Tengrism, Taaraism: Current Reactivations Of Ancient Spiritualities And Religions, From Identity To Politics. Ed. Samim Akgönül ve Anne-Laure Zwilling Londra: Transnational Yayınları, 2024, 151-160. google scholar
• Dastarlı, Elif ve İlkay Canan Okkalı. “Performansın Köklerine İnmek/Sınırlarını Belirlemek: Neo-Şamanist Bir Ritüel Olarak Performans Sanatı.” Sanat Tarihi Yıllığı 33 (Haziran 2024): 21-47. Erişim 15 Ekim 2024. https://doi.org/10.26650/sty.2024.1419851. google scholar
• Edelson, Mary Beth. Seven Cycles: Public Rituals. New York: A.I.R., 1980. google scholar
• Erhat, Azra. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1996. google scholar
• Estés, Clarissa P. Kurtlarla Koşan Kadınlar: Vahşi Kadın Arketipine Dair Mit ve Öyküler. Çev. Hakan Atalay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2022. google scholar
• Filippone, Christine. “For the Blood of Gaia: Betsy Damon’s Quest For Living Water.” Woman’s Art Journal 39/1 (Bahar /Yaz 2018): 3-11. Erişim 15 Ekim 2024. [şüpheli bağlantı kaldırıldı]. google scholar
• Fiss Karin. Ana Mendieta: A Retrospective. New York: The New Museum of Contemporary Art, 1987. google scholar
• Fraser, James George. The Golden Bough: A Study in Magic and Religion. İngiltere: Macmillan Ortaklığı, 1890. google scholar
• Gardner-Huggett, Joanna. “The Women Artists’ Cooperative Space as a Site for Social Change: Artemisia Gallery, Chicago (1973-1979).” Social Justice 34/1 (107) (2007): 28-43. google scholar
• Gaulke, Cheri ve Meg Linton. “Acting Like Women.” Women Make Movies. Erişim 10 Ocak 2025. https://www.wmm.com/sponsored-project/acting-like-women/. google scholar
• Gimbutas, Marija. Gods and Goddesses of Old Europe, 7000–3500 B.C. Berkeley: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 1974. google scholar
• Goldberg, RoseLee. Performance: Live Art 1909 to the Present. New York: Harry N. Abrams, 1979. google scholar
• Goldenberg, Naomi R. “A Feminist Critique of Jung.” Signs: Journal of Women in Culture and Society 2/2 (Kış 1976): 443-449. [şüpheli bağlantı kaldırıldı] google scholar
• Grammatas, Theodoros. “Theatricality Before The Theatre: The Beginning of Theatrical Expression.” Antropologia E Teatro, Rivista di Studi 3/3 (2012): 193-213. doi:10.6092/issn.2039-2281/3104. google scholar
• Graves, Robert. The White Goddess: A Historical Grammar of Poetic Myth. New York: Creative Age Yayını, 1948. google scholar
• Herzberg, Julia P. “Ana Mendieta Back to Source”. Erişim 19 Ocak 2025. https://www.artealdia.com/Reviews/ANA-MENDIETA-BACK-TO-THE-SOURCE. google scholar
• Hoy, Selena Takigawa. “How Centuries of Japanese Folklore Inspired “The Boy and the Heron.” National Geographic. 15 Aralık 2023. Erişim 27 Kasım 2025. https://www.nationalgeographic.com/culture/article/heron-japan-myth-folklore google scholar
• Irigaray, Luce. Bir Olmayan O Cinsiyet. Çev. Sinem Özer. İstanbul: Otonom Yayıncılık, 2024. google scholar
• Jacobs, Janet L. “Women, Ritual and Power.” Frontiers: A Journal of Women Studies 11/2-3 (Spirituality, Values, and Ethics) (1990): 39-44. Erişim 15 Ekim 2024. https://doi.org/10.2307/3346820. google scholar
• James, Edwin Oliver. The Cult of the Mother Goddess. Londra: Thames and Hudson, 1959. google scholar
• Jones, Alex A. “Betsy Damon, Passages: Rites and Rituals.” The Brooklyn Rail. Kasım 2021. Erişim 15 Ekim 2024. https://brooklynrail.org/2021/11/artseen/Betsy-Damon-Passages-Rites-and-Rituals-2/. google scholar
• Jung, Carl Gustav. Dönüşüm Sembolleri. Çev. Firuzan Gürbüz Gerhold. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019. google scholar
• Jung, Carl Gustav. Dört Arketip. Çev. Zehra Aksu Yılmazer. İstanbul: Metis Yayınları, 2005. google scholar
• Jung, Carl Gustav. Kırmızı Kitap Liber Novus. Çev. Okhan Gündüz. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2015. google scholar
• Klein, Jennie. “Goddess: Feminist Art and Spirituality in the 1970s.” Feminist Studies 35/3 (2009): 575-602. google scholar
• Kristeva, Julia. “Kadınların Zamanı.” Çev. İskender Savaşır. Defter 21 (1994): 7-29. google scholar
• Kunst ve Medien. “Gaia-Mother Earth, Nezaket Ekici.” Erişim 15 Ocak 2025. https://www.km-k.at/en/event/gaia-mother-earth/. google scholar
• Lovelock, James. Gaia: A New Look at Life on Earth. Oxford: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1979. google scholar
• Merchant, Carolyn. The Death Of Nature: Women, Ecology, And The Scientific Revolution. New York: Harper and Row, 1980. google scholar
• Montano, Linda M. Performance Artists Talking In The Eighties. Berkeley, Los Angeles, Londra: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 2000. google scholar
• Moon, Shelia. A Magic Dwells: A Poetic and Psychological Study of the Navaho Emergence Myth. Middletown: Wesleyan Üniversitesi Yayınları, 1970. google scholar
• Nazlı Gürlek Hodder. “Bir Beden Ritüeli.” Erişim 20 Ocak 2026. https://nazligurlek.com/ google scholar
• Nazlı Gürlek Hodder. “Phenomenal Hole.” Erişim 20 Ekim 2024. http://www.nazligurlek.com/performance--phenomenal-hole-1.html. google scholar
• Nazlı Gürlek Hodder. “Sanat Eserlerim 2017-2025.” Erişim 20 Ocak 2026. https://nazligurlek.com/sanat google scholar
• Orenstein, Gloria Feman. “The Reemergence of The Arcytyphe of the Great Goddess in Art by Contemporary Women.” Heresies: A Feminist Publication of Art and Politics 5 (The Great Goddess) (Bahar 1978): 74-85. google scholar
• Orenstein, Gloria Feman. “The Secrets of Green Magic: Radical Feminism, Ecofeminism and Grandmother Gaia.” The Reflowering of the Goddess. New York: Pergamon Yayınları, 1990, 18-25. google scholar
• Oxford Learner’s Dictionaries. “Museum.” Erişim 6 Aralık 2025. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/museum?q=museum google scholar
• Parker, Rozsika ve Griselda Pollock. Eski Gözdeler: Kadınlar, Sanat ve İdeoloji. Çev. Ebru Berrin Alpay. İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2024. google scholar
• Performistanbul. “Nazlı Gürlek Hodder Kolaylaştırıcılığında Gerçekleşecek “Bir Beden Ritüeli” Grup Formatı için Açık Çağrı Başladı.” Erişim 15 Ocak 2025. https://www.performistanbul.org/index.php/bir-beden-ritueli/. google scholar
• Plumwood, Val. Feminizm ve Doğaya Hükmetmek. Çev. Başak Ertür. İstanbul: Metis Yayınları, 2023. google scholar
• Ruether, Rosemary Radford. Goddesses And The Divine Feminine A Western Religious History. Berkeley, Los Angeles, Londra: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 2005. google scholar
• Salleh, Arial. “Önsöz.” Ekofeminizm. Çev. İlknur Urkun Kelso, İstanbul: Sinek Sekiz Yayınları, 2019, 9-14. google scholar
• Shiva, Vandana ve Maria Miess. Ekofeminizm. Çev. İlknur Urkun Kelso. İstanbul: Sinek Sekiz Yayınları, 2019. google scholar
• Sjöö, Monica ve Barbara Mor. The Great Cosmic Mother: Rediscovering the Religion of the Earth. San Francisco: Harper One, 1987. google scholar
• Tanrısal, Meldan. “Türk ve Navaho Halılarının Dili.” Arış Dergisi (1) (1997): 94-107. Erişim 04 Kasım 2025. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.84 google scholar
• Turner, Kay. “Contemporary Feminist Rituals.” Heresies: A Feminist Publication of Art and Politics 5 (The Great Goddess) (Bahar 1978): 20-26. google scholar
• Wentrack, Kathleen. “Mary Beth Edelson: Ritual Performances.” The Feminist Institute. 24 Ekim 2019. Erişim 15 Ekim 2024. https://www.thefeministinstitute.org/digital-exhibitions/3-mary-beth-edelson-ritual-performances. google scholar
• Withers, Josephine. “Feminist Performance Art: Performing, Discovering, Transforming Ourselves.” The Power of Feminist Art: The American Movement of The 1970s, History and Impact. Ed. Norma Broude ve Mary D. Garrard. New York: Harry N. Abrams, 1994, 158-173. google scholar