Dönüştürücü Bir Güç, Güçlendirici Bir Etki: Feminist Performans Sanatında “Doğal”ın Ritüelistik Dirilişini Tartışmak

Öz

1970’li yıllardan itibaren feminist sanatçılar, bir yandan toplumsal cinsiyet eşitliği amacıyla erkek egemen sanatı ve sanat tarihini sorgularken, diğer yandan bedene odaklanarak “doğal” kabul edilen cinsiyetin sınırlarını tartışmaktadır. Çoğunlukla ana tanrıça kültünü merkeze alan sanatçılar, “doğa ana” metaforu aracılığıyla beden odaklı yeni bir görsel gelenek oluşturmuştur. Ekolojik duyarlılığa sahip (ekofeminist) sanatçılar, doğanın ve doğadaki yaşamın sürekliliğini araştırma konusu hâline getirmiş, tarihî anaerkil (matriarkal) dönemin ritüellerinden faydalanarak performanslar üretmiştir. 

Bu makalede, söz konusu performans diline odaklanılarak onun çağdaş sanattaki yerinin saptanması amaçlanmakta, bu kapsamda feminizm araştırmalarının da temel tartışma alanlarından biri olan kadını doğa ile özdeşleştirme yaklaşımı ele alınmaktadır. Alan yazını taramasına dayalı ve betimsel analiz yöntemi kullanılan çalışmada, Carolee Schneemann, Mary-Beth Edelson, Ana Mendieta, Donna Henes, Betsy Damon gibi öncü feminist performans sanatçılarının sanat tavırları açıklanmakta, ardından Türkiye’ye odaklanılarak Ayça Ceylan, Nazlı Gürlek, Nezaket Ekici ve CANAN’ın benzer nitelikteki performans örnekleri, ekolojik ve feminist teoriler perspektifinden değerlendirilmektedir. Ayrıca ataerkil (patriarkal) geleneğin biyolojik cinsiyetler arası farkı vurgulanarak toplumsal cinsiyet eşitsizliğini besleyen en önemli argümanlarından biri olan kadınlıkla ilişkilendirilen özelliklerinin doğala özdeş olduğu iddiası sorgulanmakta, “özcü” bir yaklaşıma dair çekinceler dile getirilerek kimi feminist sanatçıların bu yaklaşımı yinelediği kimilerinin ise kadını görece pasif bir imge olmaktan çıkarttıkları ve dönüştürdükleri sonucuna ulaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Feminist Performans Sanatı
• Ana Tanrıça
• Ritüel
• Ekofeminizm
• Toplumsal Cinsiyet

Transformative Power, Empowering Effect: Exploring the Ritualistic Resurrection of the “Natural” in Feminist Performance Art

Öz

From the 1970s on, feminist artists have challenged the male-dominated art world and questioned gender norms, often through a focus on the body. Artists engaging with the great goddess cult have created a visual language using the metaphor of "mother nature." These artists (ecofeminists) informed by ecological sensitivity have taken the continuity of nature and of life within it as central to their inquiries and create performances inspired by the rituals of the historical matriarchal era. 

This article examines the use of such symbols and rituals in feminist performance and explores their place in contemporary art. Central to the discussion is the association of women with nature -a key issue in feminist theory. The research critically addresses the patriarchal notion that feminine qualities are "natural," a claim used to reinforce gender inequality through biological essentialism. Using a literature review and descriptive analysis, this study discusses the work of pioneering feminist performance artists, such as Carolee Schneemann, Mary-Beth Edelson, Ana Mendieta, Donna Henes, and Betsy Damon. It then turns to Türkiye, analyzing performances by Ayça Ceylan, Nazlı Gürlek, Nezaket Ekici, and CANAN from the perspective of ecological feminism. The article emphasizes concerns about essentialism and concludes that while some feminist artists reproduce traditional associations between women and nature, others subvert and liberate these representations, offering a more dynamic and transformative image of womanhood.

Anahtar Kelimeler

• Feminist Performance Art
• Great goddess
• Ritual
• Ecofeminism
• Gender

Kaynakça

1. Akbulut, Kültigin Kağan. “Kurtlarla Koşan Kadın: CANAN.” Gazete Duvar. 30 Eylül 2017. Erişim 20 Aralık 2024. https://www.gazeteduvar.com.tr/kultur-sanat/2017/09/30/kurtlarla-kosan-kadin-canan. google scholar
2. Antmen, Ahu. Kimlikli Bedenler: Sanat, Kimlik, Cinsiyet. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2014. google scholar
3. Antmen, Ahu. “Tracing Social Constructs of Gender in Turkish Art from the 1970s to the 2000s.” User’s Manual Contemporary Art in Turkey 1975-2015. Ed. Halil Altındere ve Süreyya Evren. Çev. Berin Gölönü. Berlin ve İstanbul: Revolver Yayınları ve Art-İst, 2015, 99-103. google scholar
4. Artdog İstanbul. “Balıkçılın Dansı’ndan İlhamla Japonya’da Sergi.” Erişim 20 Ekim 2024. https://artdogistanbul.com/ayca-ceylandan-japonyada-sergi/. google scholar
5. Artsy. Nil Yalter. “Shaman, 1979.” Erişim 29 Kasım 2025. https://www.artsy.net/artwork/nil-yalter-shaman. google scholar
6. Bachelard, Gaston. Su ve Düşler. Çev. Zeynep Bengü. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. google scholar
7. Bachofen, Johann Jakob. Das Mutterrecht: Eine Untersuchung über die Gynaikokraite der alten Welt nach Ihrer Religiösen und Rechtlichen Natur. Stuttgart: Krais ve Hoffmann Yayıncılık, 1861. google scholar
8. Barry, Judith ve Sandy Flitterman-Lewis. “Metin Stratejileri: Sanat Üretiminin Politikası.” Sanat ve Cinsiyet – Sanat Tarihi ve Feminist Eleştiri. Ed. Ahu Antmen. Çev. Esin Soğancılar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011, 253-265. google scholar

9. Beauvoir, Simone de. İkinci Cinsiyet. Çev. Gülnur Acar Savran. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2023. google scholar
10. Betsy Damon. “The 7000 Year Old Woman, Streets of New York 1976-1979.” Erişim 14 Ekim 2024. https://www.betsydamon.com/artworks/7000-year-old-woman. google scholar
11. Bilsart. “Nemf, Sanatçı Konuşmaları: Ayça Ceylan.” Erişim 2 Şubat 2025. https://bilsart.com/sergiler/ayca-ceylan/. google scholar
12. Bravermann Gallery Curated Catalog. “Nezaket Ekici, Methexis.” Erişim 20 Aralık 2024. https://www.niio.com/site/braverman/. google scholar
13. Briffault, Robert. The Mothers: A Study of the Origins of Sentiments and Institutions. 3 cilt. New York: Macmillan Ortaklığı, 1927. google scholar
14. Broude, Norma ve Mary D. Garrard. “Introduction: Feminism and Art in The Twentieth Century.” The Power of Feminist Art: The American Movement of The 1970s, History and Impact. Ed. Norma Broude ve Mary D. Garrard. New York: Harry N. Abrams, 1994, 10-29. google scholar
15. CANAN. “Kybele.” Erişim 20 Mayıs 2025. http://www.cananxcanan.com/. google scholar
16. CANAN. “Women in Bathing in Moonlight.” Erişim 20 Mayıs 2025. http://www.cananxcanan.com/. google scholar
17. Cengiz, Burcu Nur ve Murat Ateşli. “Feminist Sanat ve Psikanalitik Feminizm Kesişiminde Çeşme (Fountain).” Fe Dergi 16 (12) (2024): 123-159. Erişim 25 Mayıs 2025. https://doi.org/10.46655/federgi.1468649. google scholar
18. Cheri Gaulke. “Revelations of the Flesh.” Erişim 25 Mayıs 2025. https://cherigaulke.com/portfolio/revelations-of-the-flesh/. google scholar
19. Christ, Carol P. “Why Women Need the Goddess.” Heresies: A Feminist Publication of Art and Politics 5 (The Great Goddess) (Bahar 1978): 8-15. google scholar
20. Çiçek Özel, Betül. Tanrıçanın Tarihini Yazmak. İstanbul: Timaş Akademi, 2025. google scholar
21. Dastarlı, Elif ve F. Melis Cin. Feminist Art in Resistance: Aesthetics, Methods and Politics of Art in Turkey. Cham: Palgrave Macmillan, 2023. google scholar
22. Dastarlı, Elif ve İlkay Canan Okkalı. “Performance Art As A Ritual Of Reviving Pagan Religions.” Druidism, Tengrism, Taaraism: Current Reactivations Of Ancient Spiritualities And Religions, From Identity To Politics. Ed. Samim Akgönül ve Anne-Laure Zwilling Londra: Transnational Yayınları, 2024, 151-160. google scholar
23. Dastarlı, Elif ve İlkay Canan Okkalı. “Performansın Köklerine İnmek/Sınırlarını Belirlemek: Neo-Şamanist Bir Ritüel Olarak Performans Sanatı.” Sanat Tarihi Yıllığı 33 (Haziran 2024): 21-47. Erişim 15 Ekim 2024. https://doi.org/10.26650/sty.2024.1419851. google scholar
24. Edelson, Mary Beth. Seven Cycles: Public Rituals. New York: A.I.R., 1980. google scholar
25. Erhat, Azra. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1996. google scholar
26. Estés, Clarissa P. Kurtlarla Koşan Kadınlar: Vahşi Kadın Arketipine Dair Mit ve Öyküler. Çev. Hakan Atalay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2022. google scholar
27. Filippone, Christine. “For the Blood of Gaia: Betsy Damon’s Quest For Living Water.” Woman’s Art Journal 39/1 (Bahar /Yaz 2018): 3-11. Erişim 15 Ekim 2024. [şüpheli bağlantı kaldırıldı]. google scholar
28. Fiss Karin. Ana Mendieta: A Retrospective. New York: The New Museum of Contemporary Art, 1987. google scholar
29. Fraser, James George. The Golden Bough: A Study in Magic and Religion. İngiltere: Macmillan Ortaklığı, 1890. google scholar
30. Gardner-Huggett, Joanna. “The Women Artists’ Cooperative Space as a Site for Social Change: Artemisia Gallery, Chicago (1973-1979).” Social Justice 34/1 (107) (2007): 28-43. google scholar
31. Gaulke, Cheri ve Meg Linton. “Acting Like Women.” Women Make Movies. Erişim 10 Ocak 2025. https://www.wmm.com/sponsored-project/acting-like-women/. google scholar
32. Gimbutas, Marija. Gods and Goddesses of Old Europe, 7000–3500 B.C. Berkeley: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 1974. google scholar
33. Goldberg, RoseLee. Performance: Live Art 1909 to the Present. New York: Harry N. Abrams, 1979. google scholar
34. Goldenberg, Naomi R. “A Feminist Critique of Jung.” Signs: Journal of Women in Culture and Society 2/2 (Kış 1976): 443-449. [şüpheli bağlantı kaldırıldı] google scholar
35. Grammatas, Theodoros. “Theatricality Before The Theatre: The Beginning of Theatrical Expression.” Antropologia E Teatro, Rivista di Studi 3/3 (2012): 193-213. doi:10.6092/issn.2039-2281/3104. google scholar
36. Graves, Robert. The White Goddess: A Historical Grammar of Poetic Myth. New York: Creative Age Yayını, 1948. google scholar
37. Herzberg, Julia P. “Ana Mendieta Back to Source”. Erişim 19 Ocak 2025. https://www.artealdia.com/Reviews/ANA-MENDIETA-BACK-TO-THE-SOURCE. google scholar
38. Hoy, Selena Takigawa. “How Centuries of Japanese Folklore Inspired “The Boy and the Heron.” National Geographic. 15 Aralık 2023. Erişim 27 Kasım 2025. https://www.nationalgeographic.com/culture/article/heron-japan-myth-folklore google scholar
39. Irigaray, Luce. Bir Olmayan O Cinsiyet. Çev. Sinem Özer. İstanbul: Otonom Yayıncılık, 2024. google scholar
40. Jacobs, Janet L. “Women, Ritual and Power.” Frontiers: A Journal of Women Studies 11/2-3 (Spirituality, Values, and Ethics) (1990): 39-44. Erişim 15 Ekim 2024. https://doi.org/10.2307/3346820. google scholar
41. James, Edwin Oliver. The Cult of the Mother Goddess. Londra: Thames and Hudson, 1959. google scholar
42. Jones, Alex A. “Betsy Damon, Passages: Rites and Rituals.” The Brooklyn Rail. Kasım 2021. Erişim 15 Ekim 2024. https://brooklynrail.org/2021/11/artseen/Betsy-Damon-Passages-Rites-and-Rituals-2/. google scholar
43. Jung, Carl Gustav. Dönüşüm Sembolleri. Çev. Firuzan Gürbüz Gerhold. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019. google scholar
44. Jung, Carl Gustav. Dört Arketip. Çev. Zehra Aksu Yılmazer. İstanbul: Metis Yayınları, 2005. google scholar
45. Jung, Carl Gustav. Kırmızı Kitap Liber Novus. Çev. Okhan Gündüz. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2015. google scholar
46. Klein, Jennie. “Goddess: Feminist Art and Spirituality in the 1970s.” Feminist Studies 35/3 (2009): 575-602. google scholar
47. Kristeva, Julia. “Kadınların Zamanı.” Çev. İskender Savaşır. Defter 21 (1994): 7-29. google scholar
48. Kunst ve Medien. “Gaia-Mother Earth, Nezaket Ekici.” Erişim 15 Ocak 2025. https://www.km-k.at/en/event/gaia-mother-earth/. google scholar
49. Lovelock, James. Gaia: A New Look at Life on Earth. Oxford: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1979. google scholar
50. Merchant, Carolyn. The Death Of Nature: Women, Ecology, And The Scientific Revolution. New York: Harper and Row, 1980. google scholar
51. Montano, Linda M. Performance Artists Talking In The Eighties. Berkeley, Los Angeles, Londra: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 2000. google scholar
52. Moon, Shelia. A Magic Dwells: A Poetic and Psychological Study of the Navaho Emergence Myth. Middletown: Wesleyan Üniversitesi Yayınları, 1970. google scholar
53. Nazlı Gürlek Hodder. “Bir Beden Ritüeli.” Erişim 20 Ocak 2026. https://nazligurlek.com/ google scholar
54. Nazlı Gürlek Hodder. “Phenomenal Hole.” Erişim 20 Ekim 2024. http://www.nazligurlek.com/performance--phenomenal-hole-1.html. google scholar
55. Nazlı Gürlek Hodder. “Sanat Eserlerim 2017-2025.” Erişim 20 Ocak 2026. https://nazligurlek.com/sanat google scholar
56. Orenstein, Gloria Feman. “The Reemergence of The Arcytyphe of the Great Goddess in Art by Contemporary Women.” Heresies: A Feminist Publication of Art and Politics 5 (The Great Goddess) (Bahar 1978): 74-85. google scholar
57. Orenstein, Gloria Feman. “The Secrets of Green Magic: Radical Feminism, Ecofeminism and Grandmother Gaia.” The Reflowering of the Goddess. New York: Pergamon Yayınları, 1990, 18-25. google scholar
58. Oxford Learner’s Dictionaries. “Museum.” Erişim 6 Aralık 2025. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/museum?q=museum google scholar
59. Parker, Rozsika ve Griselda Pollock. Eski Gözdeler: Kadınlar, Sanat ve İdeoloji. Çev. Ebru Berrin Alpay. İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2024. google scholar
60. Performistanbul. “Nazlı Gürlek Hodder Kolaylaştırıcılığında Gerçekleşecek “Bir Beden Ritüeli” Grup Formatı için Açık Çağrı Başladı.” Erişim 15 Ocak 2025. https://www.performistanbul.org/index.php/bir-beden-ritueli/. google scholar
61. Plumwood, Val. Feminizm ve Doğaya Hükmetmek. Çev. Başak Ertür. İstanbul: Metis Yayınları, 2023. google scholar
62. Ruether, Rosemary Radford. Goddesses And The Divine Feminine A Western Religious History. Berkeley, Los Angeles, Londra: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 2005. google scholar
63. Salleh, Arial. “Önsöz.” Ekofeminizm. Çev. İlknur Urkun Kelso, İstanbul: Sinek Sekiz Yayınları, 2019, 9-14. google scholar
64. Shiva, Vandana ve Maria Miess. Ekofeminizm. Çev. İlknur Urkun Kelso. İstanbul: Sinek Sekiz Yayınları, 2019. google scholar
65. Sjöö, Monica ve Barbara Mor. The Great Cosmic Mother: Rediscovering the Religion of the Earth. San Francisco: Harper One, 1987. google scholar
66. Tanrısal, Meldan. “Türk ve Navaho Halılarının Dili.” Arış Dergisi (1) (1997): 94-107. Erişim 04 Kasım 2025. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.84 google scholar
67. Turner, Kay. “Contemporary Feminist Rituals.” Heresies: A Feminist Publication of Art and Politics 5 (The Great Goddess) (Bahar 1978): 20-26. google scholar
68. Wentrack, Kathleen. “Mary Beth Edelson: Ritual Performances.” The Feminist Institute. 24 Ekim 2019. Erişim 15 Ekim 2024. https://www.thefeministinstitute.org/digital-exhibitions/3-mary-beth-edelson-ritual-performances. google scholar
69. Withers, Josephine. “Feminist Performance Art: Performing, Discovering, Transforming Ourselves.” The Power of Feminist Art: The American Movement of The 1970s, History and Impact. Ed. Norma Broude ve Mary D. Garrard. New York: Harry N. Abrams, 1994, 158-173. google scholar