Türkiye’de Erken Cumhuriyet Döneminde Yayımlanan Deniz Savaşı Anlatılarının Türkçe Çevirilerinin Çevre Metinler Aracılığıyla İzinin Sürülmesi

Öz

Bu makale, Deniz Matbaası tarafından 1929 ile 1938 yılları arasında yayımlanan Birinci Dünya Savaşı’na ilişkin deniz savaşı anlatılarının Türkçe çevirilerini erek odaklı bir yaklaşımla incelemektedir. Erken Cumhuriyet döneminde yeniden yapılanan Deniz Matbaası, dönemin önemli Batılı yazarları tarafından kaleme alınan deniz savaşı anlatılarının Türkçe çevirilerini yayımlamıştır. Bu çeviriler, Türk çevirmenler tarafından oluşturulan çok sayıda çevre metin ile desteklenmiştir. Çalışma, söz konusu çevre metinleri inceleyerek, Deniz Matbaası’nın yürüttüğü çeviri faaliyetlerine dair dönemsel bir bakış sunmayı amaçlamaktadır. Bütüncesinde sekiz çeviri eser yer alan bu çalışma, erken Cumhuriyet dönemi çeviri pratiklerine ilişkin şu bulguları ortaya koymaktadır: alandaki boşlukları doldurmak amacıyla çeviri yoluyla metin ithalinin gerekliliği, çevirmenlerin ideolojileriyle şekillenen çeşitli çeviri kararları ve çevirmenlerin Batılı yabancı yazarların taraflılıklarını vurgulama çabaları. Bu bulgular ışığında, çalışma, Deniz Matbaası’nın çeviri politikasının genç Cumhuriyet’in ulus inşa sürecindeki kültürel ve siyasi hedefleriyle uyumlu olduğunu savunmaktadır. Sonuç olarak, çalışma, çevre metinlerin çeviribilimdeki önemli rolünü vurgulamakta ve çeviri pratiklerini şekillendiren kültürel, siyasi ve ideolojik boyutlar arasındaki karmaşık etkileşimi ortaya çıkarma işlevlerine ışık tutmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Çeviri politikası
• Deniz Matbaası
• deniz savaşı anlatıları
• erken Cumhuriyet dönemi
• çevre metinler

Mapping Turkish Translations of Naval Battle Narratives in the Early Republican Period of Türkiye through Peritexts

Öz

This article scrutinizes the Turkish translations of naval battle narratives concerning the First World War, published by Naval Printing (Deniz Matbaası) between 1929 and 1938, from a target-oriented approach. During the early Republican period, Naval Printing underwent restructuring and published Turkish versions of naval battle narratives written by prominent Western authors of the era. These translations were accompanied by numerous peritexts created by Turkish translators. By analyzing these peritexts, the study aims to offer a periodical overview of the translation activities conducted by Naval Printing. The study, which includes eight translated works in its corpus, identifies key findings related to translation practices in the early Republican period: the necessity of importing texts via translation to address gaps in the field, various translation decisions shaped by translators’ ideologies and the translators’ focus on highlighting the biases of Western foreign authors. In light of these findings, the study argues that Naval Printing’s translation policy was aligned with the cultural and political objectives of the young Republic’s nation-building efforts. In conclusion, the study emphasizes the critical role of peritexts in translation studies, shedding light on their function in uncovering the complex interplay of cultural, political, and ideological dimensions that inform translation practices.

Anahtar Kelimeler

• Naval battle narratives
• Naval Printing
• peritexts
• the early Republican period
• translation policy

Kaynakça

1. Ashe, L., & Patterson, I. (Eds.). (2014). War and literature. Essays and studies. D.S. Brewer. google scholar
2. Berk, Ö. (2006). Translating the ‘West’: The position of translated Western literature within the Turkish literary polysystem. RiLUnE, 4, 1-18. google scholar
3. Berk Albachten, Ö. (2015). The Turkish language reform and intralingual translation. In Ş. Tahir Gürçağlar, Ş. Paker & J. Milton (Eds.), Tradition, tension and translation in Turkey (pp. 165-180). John Benjamins. google scholar
4. Candan, L. (2006). Atatürk döneminde harf devrimi sonrası Deniz Basımevi’nde basılmış yayınların incelenmesi (1929-1938) [An investigation on the publications printed in Istanbul Naval Press during the period of Atatürk (After the alphabet revolution) (1929-1938)]. [Unpublished master’s thesis]. Istanbul University. google scholar
5. Cemal, B. (1932). İlk söz (First word). In A. Meurer (Au.), Muhtasar deniz harbi tarihi (Cemal, B. Trans.). (pp. iii-iv). Deniz Matbaası. (Original work Seekriegsgeschichte in Umrissen. Seemacht und Seekriege vornehmlich vom 16 published 1925). google scholar
6. Davulcu, F., & Kıpçak, H. (2016). Başlangıcından harf devrimi’ne kadar Türkiye’de basım ve yayının kısa bir tarihçesi. Türk Kütüphaneciliği, 30(2), 251-260. google scholar
7. Even-Zohar, I. (1978). The position of translated literature within the literary polysystem. In L. Venuti (Ed.), The translation studies reader (pp.199-204). Routledge. google scholar
8. Even-Zohar, I. (1990). Polysystem studies. Poetics Today, 11(1), 45-51. google scholar

9. Even-Zohar, I. (2002). The making of culture repertoire and the role of transfer. In S. Paker (Ed.), Translations: (Re)shaping of literature and culture (pp. 166-174). Boğaziçi University Press. google scholar
10. Garrido, X. M. (2011). The paratranslation of the works of Primo Levi. In F. M. Federici (Ed.), Translating dialects and languages of minorities (pp. 65-88). Peter Lang. google scholar
11. Genette, G. (1997). Paratexts. Thresholds of interpretation. (J. E. Lewin, Trans.). Cambridge University Press. google scholar
12. H. Sami from Tekirdağ (Tekirdağlı H. Sami). (1932). Eser hakkındaki noktai nazarım (My opinion on the work). In W. Wegener (Au.), Büyük harbin deniz sevkulceyşi (H. Sami from Tekirdağ, Trans.) (pp. v-vi). Deniz Matbaası. (Original work Die Seestrategie des Weltkrieges published 1929). google scholar
13. H. Sami from Tekirdağ (Tekirdağlı H. Sami). (1936). Eser hakkındaki düşüncelerim (My thoughts on the work). In H. Lorey (Au.), Türk sularında deniz harekâtları. (H. Sami from Tekirdağ, Trans.). (pp. xvii- xx). Deniz Matbaası. (Original work Der Krieg in den Türkischen Gewässern, Bd. I: Die Mittelmeer-Division; Bd. II: Der Kampf um die Meerengen, Marine-Archiv und Kriegsgeschichfliche Forschungs anstalt des Heers published 1928). google scholar
14. Hikmet. (1936). Başlangıç (Prologue). In E. Raeder (Au.), Yabancı denizlerde kruvazör harbi (Hikmet, Trans.) (pp. xi-xii). Deniz Matbaası. (Original work Der Kreuzerkrieg in den ausländischen Gewässern published 1922). google scholar
15. Hikmet. (1931). Deniz levazım tabiyesine ait notlar. Deniz Matbaası. google scholar
16. Hosseini Banghanam, R. (2019). At the crossroads of translation and history-writing: Büyük İran tarihi as a case of writing history through translation. TransLogos Translation Studies Journal, 2(1), 19-46. https://doi.org/10.29228/transLogos.2/1.2 google scholar
17. Kansu-Yetkiner, N. (2014). Words apart, worlds apart: Peritexts from Islamized translations of world classics in children’s literature. Children’s Literature in Education, (45), 340-353. 10.1007/s10583-014-9218-y. google scholar
18. Koskinen, K. (2011). Institutional translation. In Y. Gambier & L. van Doorslaer (Eds.), Handbook of translation studies 2 (Vol. 2, pp. 54-60). John Benjamins. google scholar
19. Köroğlu, E. (2007). Ottoman propaganda and Turkish identity literature in Turkey during World War I. Tauris Academic Studies. google scholar
20. Kurtoğlu, F. (1937). Türk deniz tarihinden bir safha [A Phase from Turkish naval history]. (T. Tunay. Trans). Deniz Matbaası. google scholar
21. Lefevere, A. (1992). Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. Routledge. google scholar
22. Liang, Z. (2024). The strategy, function, and efficacy of the peritexts in Giles’ and Minford’s English translations of Liaozhai Zhiyi. Frontiers in Communication, 1-9. https://doi.org/10.3389/fcomm.2024.1419455 google scholar
23. Lorey, H. (1928). Der Krieg zur See, 1914-1918: Der Krieg in den Türkischen Gewässern, Bd. I: Die Mittelmeer-Division; Bd. II: Der Kampf um die Meerengen, Marine-Archiv und Kriegsgeschichfliche Forschungs anstalt des Heers. E. S. Mittler. google scholar
24. Mantey, E. V. (1927). Unsere Marine im Weltkrieg 1914-1918. Vaterlandische Verlag. google scholar
25. Meurer, A. (1925). Seekriegsgeschichte in Umrissen. Seemacht und Seekriege vornehmlich vom 16. Jahrhundert ab. K. F. Köhler. google scholar
26. Müfit, T. R. (1931). Başlangıç (Prologue). In V. E. Mantey (Au.), Deniz harpleri atlası (Tahir Rifat Müfit, Trans.) (pp. iii-iv). Deniz Matbaası. (Original work Unsere Marine im Weltkrieg 1914-1918 published 1927). google scholar
27. Pellatt, V. (Ed.). (2013). Text, extratext, metatext and paratext in translation. Cambridge Scholars Publishing. google scholar
28. Podlevskikh Carlström, M. (2022). The (in)visibility of translation and translators in the Swedish publication of post-Soviet Russian literature: An analysis of peritexts. STRIDON: Studies in Translation and Interpreting, 2(2), 45-74. google scholar
29. Raeder, E. (1922). Der Kreuzerkrieg in den ausländischen Gewässern. E. S. Mittler. google scholar
30. Sami, H. (1929). Gaz duman ve islim tehlikelerine karşı müdafaa ve vesaiti. Deniz Matbaası. google scholar
31. Sorvari, M. (2024). The reception of post-Soviet Russian fiction through the peritexts of Finnish translations. Perspectives, 1-14. https:// doi.org/10.1080/0907676X.2024.2355189 google scholar
32. Tahir Gürçağlar, Ş. (2002). What texts don’t tell: The uses of paratexts in translation research. In T. Hermans (Ed.), Crosscultural transgressions. Research models in translation studies II: Historical and ideological issues (pp. 44-60). St. Jerome. google scholar
33. Tahir Gürçağlar, Ş. (2008). The politics and poetics of translation in Turkey. 1923-1960. Rodopi. google scholar
34. Tahir Gürçağlar, Ş. (2011). Paratexts. In Y. Gambier & L. V. Doorslaer (Eds), Handbook of translation studies (pp. 113-116). John Benjamins. google scholar
35. Tahir Gürçağlar, Ş. (2015). The ‘official’ view on translation in Turkey: The case of national publishing congresses (1939-2009). In Ş. Tahir Gürçağlar, S. Paker & J. Milton (Eds.), Tradition, tension and translation in Turkey (pp. 125-144). John Benjamins. google scholar
36. Tahir Gürçağlar, Ş. (2018). Translated texts/paratexts. In L. D’hulst & Y. Gambier (Eds), A History of modern translation knowledge (pp. 297-292). John Benjamins. google scholar
37. Talat, S. (1932). Çevirenin düşündükleri (The thoughts of the translator). In A. V. Tirpitz (Au.), Tirpiç’in hatıratı (Talat, S. Trans.) (p. v). Deniz Matbaası. (Original work My memoirs published 1919). google scholar
38. Talat, S. (1932). En eski Amerikan haritası. Deniz Matbaası. google scholar
39. Talat, S. (1934). Orta zaman denizciliği. Deniz Matbaası. google scholar
40. Tarakcıoğlu, A. Ö., & Altuntaş Kıran, H. (2021). Reshaping literature through peritexts: The case of Esmahan Aykol’s novels in English translation. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (31), 45-69. https://doi.org/10.37599/ceviri.1008895 google scholar
41. Taş, S. (2015). Yan-metinsellik ve metinlerarasılık odağında yeniden çeviriler: İki distopik roman. [Retranslations in the light of paratex-tuality and intertextuality: Two dystopian novels]. [Unpublished PhD thesis]. Yıldız Technical University. google scholar
42. Taş İlmek, S. (2020). Translation decisions and methods in paratranslation of textless back translations. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (29), 188-209. https://doi.org/10.37599/ceviri.803747 google scholar
43. Telat, L. (1931). Mukaddeme (Preface). In H. W. Wilson (Au.), Büyük harpte deniz muharebeleri (Telat, L. Trans.) (pp. ii-iii). Deniz Matbaası. (Original work Battleships in action published 1926). google scholar
44. Tirpitz, A. v. (1919). My memoirs. Dodd, Mead, and Company. google scholar
45. Toury, G. (1995). Descriptive translation studies and beyond. John Benjamins. google scholar
46. Venuti, L. (2005). Translation, history, narrative. Meta, 50(3), 800-816. google scholar
47. Wegener, W. (1929). Die Seestrategie des Weltkrieges. E.S. Mittler & Sohn. google scholar
48. Wei, C., & Li, B. J. (2024). How are translators embedded? Textual and peritextual analysis of Li Yü’s Twelve Towers in the nineteenth century. Translation Studies, 18(1), 105-119. https://doi.org/10.1080/14781700.2024.2305458 google scholar
49. Wilson, H. W. (1926). Battleships in action. Sampson and Low. google scholar
50. https://openlibrary.org/works/OL4426636W/Türk_deniz_tarihinden_bir_safha_Yazanlar. google scholar