Coğrafi Mekânlardan Kültürel Alanlara: Bağdat Çeviri Etkinliklerini Bourdieu’nün Alan Kavramıyla Okumak

Yıl 2025, Sayı: 23, 147 - 158, 11.12.2025

Sevcan Yılmaz Kutlay

https://doi.org/10.26650/iujts.2025.1657891

https://izlik.org/JA65TK49ZK

Öz

Çeviri, toplumsal bir eylem sonucunda ortaya çıkan kültürel bir ürün olarak ancak tarihsel ve toplumsal bağlamı içinde bütüncül olarak düşünülebilir. Çeviri etkinlikleri için coğrafi koşullar da konjonktürel bir önem taşımaktadır. Kültürlerarası temasları kaçınılmaz kılan ticari hareketliliğin olduğu ticaret yolları ve liman şehirleri gibi merkezler ticari ürünlerin alışverişi kadar kültürel alışverişi de başlatmakta, çeşitlendirmekte ve hızlandırabilmektedir. Tarih boyunca uluslararası ve kültürlerarası aktarımlar siyasi, dinȋ ve coğrafi koşullardan kaçınılmaz olarak etkilenmiştir. Bu durumun bir örneği de Abbasi dönemindeki yoğun çeviri etkinlikleri olmuştur. Abbasiler döneminde Bağdat, başta Yunan ve Arap kültürleri olmak üzere çok kültürlü karşılaşmalara ev sahipliği yapmıştır. Artan uluslararası ticaretle yoğunlaşan kültürlerarası etkileşim ve hȃmilerin de süreci desteklemesiyle geometri, astronomi, felsefe, tıp ve askerlik gibi çok çeşitli konularda çeviriler yapılmıştır. Abbasilerdeki çeviri etkinliklerinin başarısının en büyük nedenlerinden biri de çevirinin kurumsallaşmış olmasıdır. Beytü-l-Hikme, çeviri ve kültür etkinlikleri için kilit bir kurum olarak işlev görmüştür. Bu makale, Abbasiler döneminde Bağdat’ta başlayıp Toledo’ya uzanan çeviri etkinlikleri sonucu bu coğrafi alanların nasıl kültürlerarası etkileşim alanlarına dönüştüğünü Çeviri Sosyolojisi perspektifiyle ve Pierre Bourdieu’nün alan kavramıyla incelemeye çalışacaktır.

Anahtar Kelimeler

Alan , Beytü-l-Hikme , Bourdieu , çeviri , Çeviri Sosyolojisi , kültürlerarasılık

From Geographical Spaces to Cultural Fields: Reading Translation Activities in Baghdad with Bourdieu’s Concept of Field

https://izlik.org/JA65TK49ZK

Öz

As a cultural product resulting from a social action, translation can only be considered holistically within its sociohistorical context. Geographical conditions have a cyclical importance for translation activities. Centers such as trade routes and port cities, where commercial mobility makes intercultural contacts inevitable, can initiate, diversify and accelerate much commercial exchange. Throughout history, international and intercultural transfers have inevitably been affected by political, religious and geographical conditions. The intensive translation activities during the Abbasid period are an example of this situation. During the Abbasid era, Baghdad hosted multicultural encounters, particularly between Greek and Arab cultures. With the increasing international trade, intensified intercultural interaction and patronage, translations were made on several subjects such as geometry, astronomy, philosophy, medicine and military science. One of the major reasons for the success of translation in the Abbasids was the institutionalization of translation. Bayt al-Hikmah functioned as a key institution for translation and cultural activities. This article analyzes the translation activities that started in Baghdad and extended to Toledo during the Abbasid period and how these geographical spaces were transformed into fields of intercultural interaction from the perspective of the translation sociology and Pierre Bourdieu’s concept of “field”.

Anahtar Kelimeler

Bayt al-Hikmah , Bourdieu , field , interculturality , translation , the sociology of translation

Kaynakça

• Blumczynski, P. & H. Israel, (2018). “Translation and religious encounters”, The Routledge Handbook of Translation and Culture, Sue-Ann google scholar
• Harding & Ovidi Carbonell Cortés (ed.), Routledge, London & New York. google scholar
• Bourdieu, P. (2023). Kültür Üretimi: Sembolik Ürünler Sembolik Sermaye. İstanbul: İletişim Yayınları.(Çev. Sibel Yardımcı & Elçin Gen). google scholar
• Bourdieu, P. (2021). Genel Sosyoloji: Collège de France Dersleri 1981^1983. İstanbul: İletişim.(Çev. Zuhal Emirosmanoğlu). google scholar
• Bourdieu, P. (1995/2006). Pratik Nedenler. İstanbul: Hil Yayın, (birinci baskı: 1995) (Çev. Hülya Uğur Tanrıöver). google scholar
• Bourdieu, P. (1993). The Field of Cultural Production: Essays on Art and Literature. Columbia University Press, New York. google scholar
• Bourdieu, P. (1985). The Forms of Capital. J. Richardson (ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education , s. 241-258. New York: Greenwood. google scholar
• Bsoul, L. A. (2019). Translation Movement and Acculturation in the Medieval Islamic World. Palgrave ve MacMillan. google scholar
• Cortés, O. C. ve S. A. Harding. (2018). Routledge Handbook of Translation and Culture. London, New York: Routledge. google scholar
• Cronin, M. (2003). Translation and Globalization. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203378816. google scholar
• Delisle, J. ve J. Woodsworth (ed). (1995). Translators through history. Amsterdam and Philadelphia, PA: John Benjamins. google scholar
• Demirci, M. (2015). Antik Bilim ve Düşünce Mirasının İslam Dünyasına Tercümesinde Abbasilerin Kurduğu Beytü’l-Hikme’nin Rolü. Muhafazakar Düşünce Dergisi, 11(44), s. 99-119. google scholar
• Demirci, M. (1996). Beytü’l^Hikme. Kuruluşu, İşleyişi ve Etkileri. İstanbul: İnsan Yayınları. google scholar
• Emirosmanoğlu, Z. “Sosyolojik bir çeviri eleştirisi: Bourdieu’yle Queneau’dan Yücel’e Zazie Metroda”, Journal of Human Sciences, 20(4), 545-566. doi:10.14687/jhs.v20i4.6430, 2023. google scholar
• Even-Zohar, I. (2022). “The Making of Culture Repertoire and The Role of Transfer”. Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture. google scholar
• Editör: Saliha Paker. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, s. 116-174. google scholar
• Even-Zohar, I. (1987). "The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem." Translation Across Cultures, Gideon Toury (ed.), New Delhi: Bahri, ss. 107-115. google scholar
• Gadamer, H. G. (2008). Hakikat ve Yöntem 1. İstanbul: Paradigma Yayınları. google scholar
• Gouanvic, J. M. (2005). “A Bourdieusian Theory of Translation, or the Coincidence of Practical Instances.” The Translator, 11. 2: s.147-166. google scholar
• Guldin, R. (2015). Translation as Metaphor. London: Routledge. google scholar
• Gutas, D. (2003). Yunanca Düşünce Arapça Kültür. İstanbul: Kitap Yayınevi. google scholar
• Heilbron, J. ve G. Sapiro. (2007). “Outline for a Sociology of Translation: Current Issues and Future Prospects”, M. Wolf ve A. Fukari (ed.), Constructing a Sociology of Translation, Amsterdam: John Benjamins, s. 93-107. google scholar
• Inghilleri, M. (2005). The Sociology of Bourdieu and the Construction of the ‘Object’ in Translation and Interpreting Studies. The Translator, 11: 2, s. 125-145. google scholar
• Özbent, S. (2015). “Kültürler Arası ve Kültürler Üstü İletişim Aracı Olarak Çeviri.” Hacettepe Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi. Ankara 2015, 13-22. V: 21. google scholar
• Pegenaute, L. (2018). Translation and cultural development: Historical approaches. The Routledge Handbook of Translation and Culture. google scholar
• S. A. Harding ve O. Carbonell Cortés (ed.). London, New York: Routledge, s. 177-206. google scholar
• Pérez-González, L. (2023). “Context in Translation and Interpreting Studies”, Jesús Romero-Trillo (ed.) The Cambridge Handbook of Language in Context, London & New York: Cambridge University Press, 371-392. google scholar
• Pym, A. (1998). Method in Translation History. Manchester: St. Jerome Publishing. google scholar
• Sapiro, G. (2019). Edebiyat Sosyolojisi. Ankara: Doğu Batı Yayınları. google scholar
• Simeoni, D. (1998). “The Pivotal Status of the Translator’s Habitus”. Target 10:1. John Benjamins. 1-39. google scholar
• Snell-Hornby, M. (2006). The Turns of Translation Studies. Amsterdam; Philadelphia: J. Benjamins Publishing. google scholar
• Spivak, G. C. (2000). “The Politics of Translation”, The Translation Studies Reader. Lawrence Venuti (ed.). Londra, New York: Routledge, s. 397-416. google scholar
• Tahir Gürçağlar, Ş. (2005). Kapılar: Çeviri Tarihine Yaklaşımlar. Scala Yayıncılık. google scholar
• Toury, G. (2022). “Translation as a Means of Planning and The Planning of Translation: A Theoretical Framework and an Exemplary Case”, Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture. (Ed. Saliha Paker), Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2002, s.148-165. google scholar
• Topçu, C. ve A. Uras. (2024). Arap Dünyası Çeviri Hareketine Sosyolojik Bakış: Beytül Hikme ve Hunayn bin İshak. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi. Nisan 2024. Sayı 27. google scholar
• Toury, G. “Translation as a Means of Planning and The Planning of Translation: A Theoretical Fra-mework and an Exemplary Case”, Saliha Paker (ed.), (2002), Translations: (Re)Shaping of Literature and Culture. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, s. 148-165. google scholar
• Toury, G. (1985): “A Rationale for Descriptive Translation Studies”. Hermans,Theo (ed.): The Manipulation of Literature: Studies in literary translation, London & Sydney: Croom Helm. s. 16-41. google scholar
• Ülken, H. Z. (2020). Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. İstanbul: Türkiye İş Bankası. google scholar
• Wolf, M. (2007). “Bourdieu’s “Rules of the Game”: An Introspection into Methodological Questions of Translation Sociology”. Matraga, Rio de Janeiro, 14, 20. google scholar
• Venuti, L. (1998). The Scandals of Translation : Towards an Ethics of Difference. London/New York, Routledge. google scholar
• Yasa, A. (2007). “Beytülhikme Muhitinde Tercüme Teorisi”. https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads . google scholar
• Yılmaz Kutlay, S. & U. Özalan. (2025). “Eski Uygurların Din Değiştirme ve Din Dili Oluşturma Sürecinde Çevirinin Rolü”, II. Uluslararası Akademik Çeviribilim Çalışmaları Kongresi’nde (BAİBU–ICASTIS), Bolu 2024. (Kongre’de sunulan bildiri, Söylem Filoloji Dergisi, Mart 2025, Çeviribilim Özel Sayısı, s.454-468. google scholar
• Yılmaz Kutlay, S. (2023). "Translation as a Tool of Constructing Intercultural Relations". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 2022 Güz sayısı. google scholar
• Yılmaz Kutlay, S. (2022). “Edebiyat Sosyolojisi ve Söylem Etiği'nin Çeviribilim'e Yansımaları: Doktor Jivago Örneği”. Uluslararası Akademik Çeviribilim Çalışmaları Kongresi (ICASTIS) Bildiri Kitapçığı, 29 Eylül-1 Ekim 2022, s.103-111. google scholar
• Yılmaz Kutlay, S. (2020d). “The Autonomy of Literary Translator in Terms of Aesthetics and Ethics”, International Journal of Languages Education, 8 (3), 2020d, s. 145-157. google scholar