The Past, Present, and Future of Translation Studies in Turkey: The Historical Oscillation of Graduate Theses (1994-2025)

Öz

This study examines the historical oscillation of graduate theses (1994–2025) in Translation Studies, an independent discipline in Turkey. Through theses, which are a measurable reflection of academic development, the discipline’s evolution from philological influences to a sociological and technological foundation is examined using bibliometric analysis. Data from the Council of Higher Education (‘YÖK’) National Thesis Center were analyzed across four periods (1994-1999, 2000-2009, 2010-2019, 2020-2025) under six main categories: ‘Literary Translation’, ‘Technical/Specialized Translation’, ‘Machine Translation and Translation Technologies’, ‘Translation Education’, ‘Theoretical Field/Sociology of Translation/Translation History’, and ‘Audiovisual Translation’. Findings reveal that literary translation continued to be the predominant research focus in all four periods and the topic continues to be the single most researched area in the field. In contrast, technical translation has been in steady second positions. Conversely, research on translation education has shown a significant decrease in recent years to a historically low rate during the most technologically transformative period. The widening gap between the rapid growth taking place in the translation industry and the creation of pedagogical materials is indicative of a major gap in the academic production of translation scholarship. Therefore, this study focuses on the critical need to update curricula and graduate programs regarding prioritizing human-machine interaction (HMI/HAI), post-editing, and AI literacy in the new AI-prompted environment rather than the traditional way of producing texts.

Anahtar Kelimeler

• Translation Studies
• Turkey
• Graduate Theses
• Bibliometric Analysis
• Research Trends

Türkiye’de Çeviribilim Çalışmalarının Dünü, Bugünü, Yarını: Lisansüstü Tezlerin Tarihsel Salınımı (1994-2025)

Öz

Bu araştırmanın amacı, Türkiye’de bağımsız bir disiplin olarak gelişen çeviribilim alanındaki (1994-2025) lisansüstü tezlerin tarihsel salınımını incelemektir. Tezler, akademik büyüme ve gelişmenin ölçülebilir temsilleri olarak işlev görür. Bu bağlamda çeviribilimin geleneksel filolojik kökenlerinden sosyolojik ve teknolojik bir yapıya nasıl evrildiği bibliyometrik analiz yoluyla incelenmektedir. Ulusal Tez Merkezi’nden elde edilen lisansüstü tezler dört ayrı döneme ayrılmış (1994-1999, 2000-2009, 2010-2019, 2020-2025), ‘Yazınsal Çeviri’, ‘Teknik Çeviri/Özel Alan Çevirisi’, ‘Makine Çevirisi ve Çeviri Teknolojileri’, ‘Çeviri Eğitimi’, ‘Teorik Alan/Çeviri Sosyolojisi/Çeviri Tarihi’ ve ‘Görsel-İşitsel Çeviri’ başlıkları altında sınıflandırılmıştır. Çalışma sonuçları, ‘Yazınsal Çeviri’ alanının tarihsel olarak önemini koruduğunu; ‘Teknik Çeviri’ alanının nispeten daha az ve standart olarak istikrarlı şekilde çalışıldığını, ancak ‘Çeviri Eğitimi’ alanının teknolojik dönüşüm çağında şimdiye kadarki en düşük seviyesinde olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, hızla büyüyen sektör ile bu sektörde çalışacak öğrencileri hazırlamaktan sorumlu akademik materyaller arasındaki makas açılmaktadır ve bu da temelde dengesiz bir pedagojik boşluğu göstermektedir. Bu bağlamda, araştırma, yapay zekâ ve sinirsel makine çevirisi tarafından oluşturulan yeni ekosistemde, basit metin üretimi yerine insan-makine etkileşimi (HMI/HAI), son düzenleme ve yapay zekâ okuryazarlığı becerilerine odaklanması gereken lisansüstü çalışmaların ve müfredat güncellemelerinin önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çeviribilim
• Türkiye
• Lisansüstü Tezler
• Bibliyometrik Analiz
• Araştırma Eğilimleri

Kaynakça

1. Berman, A. (1990). La retraduction comme espace de la traduction. Palimpsestes, 4, 1-7. google scholar
2. Bulut, A., & Kurultay, T. (2001). Interpreters-in-aid at disasters: Community interpreting in the process of disaster management. The Translator, 7(2), 249-263. google scholar
3. Canım Alkan, S. (2013). Lisans düzeyinde çeviri eğitiminde teknoloji eğitiminin yeri. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, (7), 127-147. google scholar
4. Cui, F., Li, D., & Zhuang, C. (2025). Introduction: Transforming translation education through artificial intelligence. The Interpreter and Translator Trainer, 19(3-4), 227–233. https://doi.org/10.1080/1750399X.2025.2561258 google scholar
5. Ersoy, H., & Balkul, H. İ. (2016). Çeviribilim alanındaki lisansüstü tezler üzerine betimleyici bir çalışma. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 4(3), 151-163. google scholar
6. Eruz, S. (2003). Çeviriden çeviribilime: Yüzyılımızın penceresinden çeviribilimsel gelişmelere bir bakış. İstanbul: Multilingual. google scholar
7. Eruz, S. (2008). Akademik çeviri eğitimi. İstanbul: Papatya Yayıncılık. google scholar
8. Eruz, S. (2021, 5 Şubat). Türkiye’de çeviri bölümlerinin kurulması. Erişim adresi: http://www.sakine-eruz.com/ceviribilimsel-kaynaklarsakine-eruz-esen/tuerkiyede-ceviribilim-bolumlerinin-kurulmasi/index.php google scholar

9. Holmes, J. S. (1988). The name and nature of translation studies. R. van den Broeck (Ed.), Translated! Papers on literary translation and translation studies içinde (s. 67-80). Amsterdam: Rodopi. (Özgün eser 1972 yılında yayımlanmıştır) google scholar
10. Kayak, Sevgi. (2014). Türk hukuk tarihinde medeni hukuk alanındaki resepsiyon sürecinin meşruluğu. I. Türk Hukuk Tarihi Kongresi bildirileri içinden (ss. 55-62). google scholar
11. Kornacki, M., & Pietrzak, P. (2025). Hybrid workflows in translation: Integrating GenAI into translator training. Routledge. google scholar
12. Kurultay, T. (1997). Neler Olmazsa Çeviri Eğitimi Olmaz? - Çeviri Eğitiminde Temel İlkeler Belirlemeye Yönelik Bir Deneme. T. Kurultay & İ. Birkandan (Yay. Haz.), Türkiye’de Çeviri Eğitimi – Nereden Nereye? içinde (s. 23-30). Sel Yayıncılık. google scholar
13. Odacıoğlu, M. C. (2024a). Yapay zekâ ve insan çevirisi: Hukuk metinlerine dayalı karşılaştırmalı bir çalışma. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi, 6(1), 1–15. google scholar
14. Odacıoğlu, M. C. (2024b). Unlocking the future of localisation: A fusion of human expertise and artificial intelligence in a cutting-edge syllabus. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 21, 191–211. google scholar
15. Okatan, S. (2025). Impact of artificial intelligence on translation education: Benefits of artificial intelligence and challenges faced by students. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, (22), 234–247. https://doi.org/10.26650/iujts.2025.1611407 google scholar
16. Massey, G., & Ehrensberger-Dow, M. (2026). Translation competence in the age of generative AI: Debates, dilemmas, directions. In J. C. Penet, J. Moorkens, & M. Yamada (Eds.), Teaching translation in the age of generative AI: New paradigm, new learning? (pp. 3–26). Language Science Press. https://doi.org/10.5281/zenodo.17641064 google scholar
17. Mercan, H., Akgün, Y., & Odacıoğlu, M. C. (2024). The Evolution of Machine Translation: A Review Study. Uluslararası Dil Ve Çeviri Çalışmaları Dergisi, 4(1), 104–116. google scholar
18. Parlak, B. (2012). Akademik çeviri öğretimi ve çeviride meslekleşme sorunları. Avrupa Birliği Bakanlığı Çeviri Platformu Bildirileri içinde (s. 65-74). T.C. Avrupa Birliği Bakanlığı. https://www.ab.gov.tr/files/ceb/Ceviri_Platformu_Resimleri/platform_bildirileri.pdf google scholar
19. Soysal, F. (2023). Enhancing Translation Studies with Artificial Intelligence (AI): Challenges, Opportunities, and Proposals. Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi, 5(2). https://doi.org/10.55036/ufced.1402649 google scholar
20. Şahin, M., & Dungan, N. (2014). Translation testing and evaluation: A study on methods and needs. Translation & Interpreting, 6(2), 67–90. google scholar
21. Tahir Gürçağlar, Ş. (2011). Çevirinin ABC’si. İstanbul: Say Yayınları. google scholar
22. Toury, G. (1995). Descriptive translation studies and beyond. Amsterdam: John Benjamins. google scholar
23. Ulusal Tez Merkezi tez sorgu sonuçları. (t.y.). 17 Mart 2026 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp adresinden erişildi. google scholar
24. Vural Kara, S. (2010). Tarihsel değerlendirmeler ışığında Türkiye’de çeviri etkinliği. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 94-101. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/160764 google scholar
25. Yazıcı, M. (2007). Çeviri Eğitimi: Kuramsal Yaklaşımda ve Uygulamada Kaynak Odaklılıktan Erek Odaklılığa Geçiş (Yüksek Lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi veri tabanından elde edildi. google scholar
26. Wolf, M., & Fukari, A. (Ed.). (2007). Constructing a sociology of translation. Amsterdam: John Benjamins. google scholar