Gazzâlî Estetiği: Kant’ın Yargı Gücünün Eleştirisi’ndeki Soruşturma Çerçevesi İçinde Bir Yorum

Öz

Bu makalede Gazzâli estetiğini Kant’ın beğeni yargısına ilişkin analiziyle karşılaştırıp soruşturarak, ona teorik bir çerçeve çizmeye çalıştık. Gazzâlî güzelliği hem doğal nesneler, hem de sanat eserleri için harmoni, orantı, tertip ve intizamdaki mükemmellik olarak tanımlar. Ama bu bir dereceye kadar böyledir. Gazzâlî’ye göre güzelliğin Aristoteles ve Kant’ın savunduğunun aksine duyusallık, matematiksel belirlenmişlik ve sınırlılık aşıldıkça ve yüceye yaklaşıldıkça beliren bir şey olduğunu; bu yüzden, yüce ve güzel arasında kabul edile gelmiş ayrımı yapmanın imkansızlığını savunduk ve onun nur metafiziğinin sonucu olarak güzelliği temelde yüceyle ilişkili olarak düşünmek zorunda olduğumuzu iddia ettik. Çünkü her şey aynı zamanda mutlak anlamda yüce olandan, yani İlk Nur’dan tertipli olarak iner ve Gazzâlî bu tertipli zuhurun sonucu olarak melekût âleminin şahadet âleminin bir benzeri (misali) olduğunu savunur. Böylelikle estetiğin merkezi sorularını onun nur metafiziği içinde düşünüp yanıtlamaya çalıştık. Gazzâlî’nin “kalp”i estetik tecrübenin de nihai merkezi olarak gördüğünü, kalbin estetik tecrübede adeta merkezin (duyular) merkezi olduğunu söyledik. Kant’ın iddia ettiği gibi güzel kavramsız olarak hoşa giden şey değil, aksine kavramlı olarak hoşa giden şeydir; yani güzel kavramın veya mananın kalple idraki, kavranması, algılanmasıdır vs. Bunun sonucu olarak beğeni yargısının Gazzâlî’de Kant’taki gibi hayal gücünün bir yargısı olmadığını, aksine kalbin bir yargısı olduğunu; sonuçta onun estetiğinin zahir ve bâtın birliği olarak nur metafiziğinin estetik alandaki bir formülasyonu olduğunu öne sürdük. Öte yadan, Gazzâlî’nin İbn Hazm’la aynı teolojik zemin üzerinde, ama birbirinden farklı bir (dînî) metafizik estetik teori formüle ettiğini, İbn Hazm’ın görüşlerinin nass dışında bâtın bir yoruma yer vermemesinin ve estetiği daha ziyade öznellik merkezli ele almasının onu modernlere yaklaştırırken, Gazzâlî’den uzaklaştırdığını değerlendirdik.

Anahtar Kelimeler

• Gazzâlî
• İslam Estetiği
• Sufi Estetik
• İbn Hazm
• Kant

Aesthetics of Al-Ghazālī: A Comment in the Investigative Framework of Critique of Judgment by Kant

Öz

In this article, I sought to construct a theoretical framework for al Ghazālī’s aesthetics by investigating it in compar ison with Kant’s analysis of the judgment of taste. Al Ghazālī defines beauty as perfection in harmony, proportion, order and regularity, both for natural objects and works of art, though this definition holds true only up to a certain point. I argued that beauty, contrary to what Aristotle and Kant maintained, is something that emerges as sensu ousness, mathematical determinacy, and limitation are transcended and the sublime is approached; therefore, it is impossible to assume the conventional distinction between the sublime and the beautiful, and I claimed that as a result of his metaphysics of light, Beauty must be thought of as fundamentally related to the sublime. For everything descends in order from the absolutely sublime, that is, from the First Light, and al-Ghazālī argues that as a result of these orderly manifestations, the angelic realm is a likeness of the visible world. Thus, I tried to address the central questions of aesthetics in consideration of the framework of his metaphysics of light. I said that al Ghazālī sees the “heart” as the ultimate center of aesthetic experience and that the heart is the center of the center (the senses) in aesthetic experience. As Kant claims, the beautiful is not what is pleasing without a concept, but rather what is pleasing with a concept, i.e. the comprehension, perception of the concept or meaning through and within the heart, etc. consequently, I argued that the judgment of taste is not a judgment of the imagination in al-Ghazālī, as in Kant, but rather a judgment of the heart; as a result, his aesthetics is a formulation of the metaphysics of light in the aesthetic field as the unity of the manifest and the hidden. I argued that although al Ghazālī and Ibn Ḥazm share the same theological ground, they developed different (religious) metaphysicalaesthetic theories. Ibn Ḥazm’s refusal to allow any esoteric interpretation beyond the literal meaning of the revealed text (nāṣṣ), along with his subjectivity centered approach to aesthetics, brings him closer to modern thinkers while distancing him from al Ghazālī.

Anahtar Kelimeler

• al Ghazālī
• Islamic aesthetics
• sufi aesthetics
• Ibn Hazm
• Kant

Kaynakça

1. Aristoteles. Poetika, Çeviren İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2005. google scholar
2. Çelebi, İlyas. “Hüsün ve Kubuh.” TDV İslam Ansiklopedisi. Erişim 12 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/husun-ve-kubuh google scholar
3. Gazzâlî, Ebu Hamid. İhyau Ulumi’d-Din. 3. Cilt. Cidde: Daru’l-Minhac ve’n-Neşr ve’t-Tevzi’, 2011. google scholar
4. Gazzâli, Ebu Hamid. Mişkatü’l-Envar. Çeviri Asım Cüneyt Köksal. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024. google scholar
5. Kâşgarlı Mahmûd. Dîvanü Lugâti’t-Türk, Çeviri Seçkin Erdi, Serap Tuğba Yurteser. İstanbul: Kabala Yayınevi, 2005. google scholar
6. Kant, Immanuel. Kritik der Urteilskraft. Leibzig: Verlag von Felix Meiner, 1922. google scholar