The Subject Term of Universal Proposition According to Ibn Sīnā and Fakhr al-Dīn al-Rāzī

Öz

This article examines Ibn Sīnā’s (d. 428/1037) views on the subject term of universal categorical proposition as well the comments of his influential interpreter and critic Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210) regarding this subject term. In al-Mukhtaṣar al-awsaṭ and al-Shifā’: al-Qiyās, Ibn Sīnā explained the five characteristics of the subject term of universal categorical proposition. When examining these characteristics of the subject term of universal categorical proposition as first put forth by Ibn Sīnā, it is clearly seen that they are mainly based on Ibn Sīnā’s understanding of essentialist (ḥaqīqī) proposition, predication theory, and the absolute and modal proposition interpretation. Examining these characteristics and their roots in detail and determining the interpretations, contributions, and criticisms of Avicennian logicians about these conditions is essential for being able to identify conception of the proposition of the Avicennian logic tradition. For this purpose, this article concisely presents the analysis of universal propositions in terms of their subject terms by explaining how Ibn Sînâ had obtained this interpretation of the subject term. While doing this, the article considers Rāzī’s comments, which had a vital role in making Ibn Sīnā’s understanding of the proposition more competent through commentary, correction, reclassification, and criticism. Thus, this paper clarifies Rāzī’s position on this critical issue and illuminate the starting points of the appearances of the subject in the post-Rāzī Islamic logic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Ibn Sīnā
• Fakhr al-Dīn al-Rāzī
• Universal Categorical Proposition
• Subject Term
• Predication

İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî’ye Göre Tümel Önermenin Öznesi

Öz

Bu makale, İbn Sînâ’nın (öl. 428/1037) kendisinden önceki mantık geleneğinden farklılaştığı en önemli noktalardan birisi olan mutlak ve modal önermeler hakkındaki görüşlerini anlamak için kritik bir konumda bulunan tümel yüklemli önermenin öznesine dair açıklamalarını, onun etkili yorumcusu ve eleştirmeni Fahreddin er-Râzî’nin (öl. 606/1210) yorumları eşliğinde ortaya koymayı hedeflemektedir. İbn Sînâ el-Muhtasaru’l-evsat ve eş-Şifâ: el-Kıyâs’ta tümel yüklemli önermenin öznesinin beş özelliğine yer vermektedir. Tümel yüklemli önermenin öznesine dair ilk defa İbn Sînâ tarafından ortaya konulan bu özellikler incelendiğinde onların en temelde İbn Sînâ’nın hakikî önerme anlayışı, yüklemleme teorisi ve mutlak ve modal önerme yorumuna dayandığı görülür. Bu özelliklerin ve ortaya çıkma nedenlerinin ayrıntılı olarak incelenmesi ve bu özelliklere dair İbn Sînâcı mantıkçıların yorum, katkı ve eleştirilerinin tespit edilmesi İbn Sînâcı mantık geleneğinin önerme anlayışının belirlenmesi açısından son derece önemlidir. Bu amaçla bu makalede İbn Sînâ’nın burada ifade ettiği özne yorumuna nasıl ulaştığı ve bu yaklaşımın yüklem açısından karşılık geldiği noktalar aydınlatılarak İbn Sînâ’ya göre tümel önermelerin özneleri bakımından analizi özlü bir şekilde sunulmuştur. Bu yapılırken İbn Sînâ’nın genel çerçevesini çizdiği önerme anlayışını şerh, tashih, yeniden tasnif ve zaman zaman da eleştirilerle daha yetkin bir hâle getirmede çok önemli bir role sahip olan Râzî’nin yorumları dikkate alınmış ve böylece hem Râzî’nin bu kritik meselede İbn Sînâ karşısındaki konumu belirginleştirilmeye hem de konunun Râzî sonrası İslam mantık geleneğindeki tezahürlerinin başlangıç noktaları gün yüzüne çıkartılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İbn Sînâ
• Fahreddin er-Râzî
• Tümel Yüklemli Önerme
• Özne
• Yüklemleme

Kaynakça

1. Adamson, Peter - Benevich, Fedor. “Fakhr al-Din al-Razi”. Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 5 Şubat 2023. https://plato.stanford.edu/entries/al-din-al-razi/ google scholar
2. Ahmed, Asad Q. “Interpreting Avicenna: Urmawi/Tahtani and the Later Logical Tradition on Propositions”. Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale 21 (2010), 315-342. google scholar
3. Ahmed, Asad Q. “Systematic Growth in Sustained Error: A Case Study in the Dynamism of Post-Classical Islamic Scholasticism”. The Islamic Scholarly Tradition, ed. Asad Q. Ahmed vd., 343-378. Leiden - Boston: Brill, 2011. https://doi.org/10.1163/ej.9789004194359.i-386.84 google scholar
4. Âmidî, Muhammed. Risâle fî beyâni’n-nizâ‘ beyne İbn Sînâ ve’l-Fârâbî fî ittisâfi’l-mevzû‘. nşr. Asad Q. Ahmed. “Systematic Growth in Sustained Error: A Case Study in the Dynamism of Post-Classical Islamic Scholasticism”. The Islamic Scholarly Tradition, ed. Asad Q. Ahmed vd. 372-377. Leiden - Boston: Brill, 2011. google scholar
5. Aristoteles. Birinci Çözümlemeler. çev. Ali Houshiary. Ankara: Dost Kitabevi, 1998. google scholar
6. Cornford, Francis Macdonald. Platon’un Kozmolojisi Timaios Çevirisi ve Açıklaması. çev. Özgüç Orhan. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2022. google scholar
7. Derin, Necmi. “Önermedeki Zât-Unvân (Vasıf) Ayrımının Bilgi Açısından Önemi”, İslam Araştırmaları Dergisi 29 (2013), 99-114. google scholar
8. Gutas, Dimitri. Avicenna and the Aristotelian Tradition. Leiden - Boston: Brill, 2014. google scholar

9. Hodges, Wilfred. “Remarks on al-Farabi’s Missing Modal Logic and Its Effect on Ibn Sina”. Eshare: an Iranian Journal of Philosophy 1/3 (2019), 39-73. google scholar
10. Hodges, Wilfred - Druart, Therese-Anne. “al-Farabi’s Philosophy of Logic and Language”. Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 8 Ağustos 2021. https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/ entries/al-farabi-logic/ google scholar
11. Hûnecî, Efdalüddîn. Keşfü’l-esrâr an gavâmizi’l-efkâr. nşr. Khaled el-Rouayheb. Tahran: Müessese-i Peşûheş-i Hikmet ve Felsefe-i İran, 1389 ş. google scholar
12. İbn Rüşd. Makâlât fî’l-mantık ve’l-ilmi’t-tabîî. nşr. Cemaleddin Alevî. ed-Dâru’l-Beyza: Dâru’n-Neşri’l- Mağribiyye, 1983. google scholar
13. İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-tenbîhât. Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât içinde. mlf. Fahreddin er-Râzî. nşr. Ali Rızâ Necefzâde. Tahran: Encümen-i Âsâr, 1384 ş. google scholar
14. İbn Sînâ. el-Muhtasaru’l-evsat fi’l-mantık. nşr. Seyyid Mahmûd Yûsuf Sânî. Tahran: Iranian Institute of Philosophy, 1396 ş. google scholar
15. İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-Kıyâs. nşr. Saîd Zâyed. Kahire: el-Hey’etü’l-Âmme li Şuûni’l-Metâbi‘i’l-Emîriyye, 1965. google scholar
16. İbn Sînâ. Kitâbü’n-Necât fi’l-hikmeti’l-mantıkiyye ve’t-tabîiyye ve’l-ilâhiyye. nşr. Mâcit Fahrî. Beyrut: Dâru’l- Âfâkı’l-Cedîde, 1985. google scholar
17. İbn Sînâ, Kitâbü’ş-Şifâ: II. Analitikler. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006. google scholar
18. İbn Sînâ. Mantığa Giriş. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013. google scholar
19. İbn Sînâ. Mantıku’l-meşrikıyyîn ve’l-kasîdetü’l-müzdevece fi’l-mantık. Kum: Mektebetü Âyetullahi’l-Uzmâ el- Mer‘aşî en-Necefî, 1405 h. google scholar
20. Karaismail, Fatma. Fahreddin er-Râzî’nin Önerme Anlayışı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022. google scholar
21. Karâmelekî, A. Ferâmerz. “et-Ta‘lîkât”. Mantıku’l-Mülahhas. mlf. Fahreddin er-Râzî. 357-449. Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-ı İmam Sâdık, 1381 ş. google scholar
22. Korkmaz, Hasan. Fahreddin Râzî’nin Zihnî Varlık Anlayışı: el-Mebâhisü’l-meşrikiyye ve el-Mülahhas Bağlamında Bir İnceleme. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017. google scholar
23. Menzel, Christopher. “The Possibilism-Actualism Debate”. Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 10 Aralık 2022. https://plato.stanford.edu/entries/possibilism-actualism/ google scholar
24. Râzî, Fahreddin. el-Mebâhisü’l-meşrikıyye fi ilmi’l-ilâhiyyât ve’t-tabîiyyât. nşr. M. Mu‘tasım el-Bağdadî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1990. google scholar
25. Râzî, Fahreddin. “er-Risâletü’l-mantıkiyye”. Logic in 6th/12th Century Iran. nşr. Gholamreza Dadkhah - Asadollah Fellâhî. 429-478. Tehran: Iranian Institute of Philosophy, 2018. google scholar
26. Râzî, Fahreddin. Lübâbü’l-İşârât ve’t-tenbîhât. nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyeti’l- Ezheriyye, 1986. google scholar
27. Râzî, Fahreddin. Mantıku’l-Mülahhas. nşr. A. Ferâmerz Karâmelekî - Âdîne Asgarînejad. Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-ı İmam Sâdık, 1381 ş. google scholar
28. Râzî, Fahreddin. Şerhu’l-İşârât ve’t-tenbîhât. nşr. Ali Rızâ Necefzâde. 2 Cilt. Tahran: Encümen-i Âsâr, 1384 ş. google scholar
29. Râzî, Fahreddin. Şerhu Uyûni’l-hikme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi, 1592, 1a-198a. google scholar
30. Râzî, Kutbüddin. Tahrîru’l-kavâ'idi’l-mantıkyye fî şerhi’r-Risâleti’ş-şemsiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye,
31. 2014. google scholar
32. Rouayheb, Khaled. İslam Mantığının Gelişimi: 1200-1800. çev. Yusuf Daşdemir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022. google scholar
33. Sâvî, Sehlân. el-Besâiru’n-nasîriyye fî ilmi’l-mantık. nşr. Hasan el-Merâğî. Tahran: Müessesetü’s-Sâdıku’t-
34. Tıbâa ve’n-Neşr, 1390 ş. google scholar
35. Street, Tony. “Al-'Allama al-Hilli (d. 1325) and the Early Reception of Katibi’s Shamsiya: Notes towards a Study of the Dynamics of Post-Avicennan Logical Commentary”. Oriens 44 (2016), 267-300. http:// dx.doi.org/10.1163/18778372-04403004 google scholar
36. Street, Tony. “Afdal al-Din al-Khûnajî (d. 1248) on the Conversion of Modal Propositions”. Oriens 42 (2014), 454-513. https://doi.org/10.1163/18778372-04203006 google scholar
37. Street, Tony. “Appendix: Readings of the Subject Term”. Arabic Sciences and Philosophy 20 (2010), 119-124. https://dx.doi.org/10.1017/s0957423909990117 google scholar
38. Street, Tony. “Mantık”. çev. M. Cüneyt Kaya. İslam Felsefesine Giriş. ed. Peter Adamson - Richard C. Taylor. 273-292. İstanbul: Küre Yayınları, 2008. google scholar
39. Street, Tony. ““The Eminent Later Scholar” in Avicenna’s Book of the Syllogism”. Arabic Sciences and Philosophy 11 (2001), 205-218. doi: 10.1017/s0957423901001096 google scholar
40. Thom, Paul. “Abhari on the Logic of Conjunctive Terms”. Arabic Sciences and Philosophy 20 (2010), 105117. doi: 10.1017/s0957423909990105 google scholar
41. Thom, Paul. Medieval Modal Systems: Problems and Concepts. London - New York: Routledge, 2017. google scholar
42. Thom, Paul. “Necessity in Avicenna and the Arabic Tradition”. Logical Modalities From Aristotle to Carnap. ed. Max Cresswell - Edwin Mares - Adriane Rini. 91-112. Cambridge: Cambridge University Press, 2016. google scholar
43. Toshiharu, Nigo. “The Development of Modal Theory in Medieval Islamic Philosophy, From Ibn Sina to Naşir al-Din al-Tûsî”. Bulletin of the Society for Near Eastern Studies in Japan 40/1 (1997), 103-123. google scholar
44. Tûsî, Nasîruddin. Şerhu’l-İşârât. nşr. Süleyman Dünyâ. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’n-Nu‘mân, 1992. google scholar