Son Dönem Osmanlı Hukukunda Şerʻî Hükümlerin Denetlenmesi: Mâbeynci Râgıp Paşa’nın Veraset Davası Örneği

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 479 - 505, 03.10.2025

Muhammet Selman Tüfekçioğlu

https://doi.org/10.26650/iuitd.2025.1712487

https://izlik.org/JA59UH26NZ

Öz

Bu çalışma II. Abdülhamid döneminin önemli devlet adamlarından Mâbeynci Râgıp Paşa’nın evlatları arasındaki hukuki anlaşmazlığı konu edinmektedir. Büyük bir servete sahip olan Râgıp Paşa’nın ölümünün ardından ortaya çıkan miras paylaşımı, paşanın gizli ilişkisinden doğan kızı Nahide ile resmî evliliğinden olan evlatlarını karşı karşıya getirir. Diğer taraftan bu karşılaşma Nahide’nin avukatları olan dönemin meşhur hukukçuları Ebülʻulâ Mardin ve arkadaşlarının, siyasi ve ekonomik üstünlüğe sahip olan muhataplarına karşı hukuk mücadelesine sahne olur. Mütareke yıllarının getirdiği baskılar bir tarafa, avukatları asıl zorlayan yirmi yıl öncesinde Nahide’nin nesebine dair verilmiş bir başka mahkeme kararıdır. Dolayısıyla çalışma Ebülʻulâ ve arkadaşlarının hem eski mahkeme kararının hatalı olduğunu ispatlama girişimlerini analiz etmekte hem de haklılıklarıyla sonuçlanan son davanın yargılama ve temyiz süreçlerini ayrıntılı olarak incelemektedir. Tüm bu süreç kapanmakta olan bir devrin arifesinde İslam hukukunu tatbik eden şerʻiyye mahkemelerindeki yargı prosedürleri ile itiraz aşamalarını gözler önüne sermektedir. Ayrıca çalışma Osmanlı saltanatının sona ermesiyle beraber bu hukuk mücadelesinin hem TBMM’ye yansımasını hem de tarafların kamuoyunu etkileme çabalarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Yargılama Hukuku , Şerʻiyye Mahkemeleri , Temyiz , Ebülʻulâ Mardin

Judicial Review of Sharīʿa Court Decisions in Late Ottoman Law: A Case Study of Palace Secretary (Mābeynci) Ragıp Pasha’s Inheritance Dispute

https://izlik.org/JA59UH26NZ

Öz

This study examines the legal dispute among the children of Rāgıb Pasha, the Palace Secretary (Mābeynci) and one of the prominent statesmen of the Abdülhamid II era. Following the death of Rāgıb Pasha, who possessed considerable wealth, the inheritance distribution brought into conflict Nahide, his daughter born from a clandestine relationship, and his children from his official marriage. This confrontation also became the scene of a legal struggle by Nahide’s attorneys—the renowned jurists of the period, Ebülʻulâ Mardin and his colleagues—against their politically and economically superior adversaries. Apart from the pressures brought by the Armistice years, what truly challenged the attorneys was another court decision regarding Nahide’s lineage issued twenty years earlier. Consequently, this study analyzes both Ebülʻulâ and his colleagues’ attempts to prove the previous court decision erroneous. It examines in detail the trial and review processes of the final case that resulted in their vindication. This entire process reveals the judicial procedures and review stages in Sharīʿa courts that applied Islamic law on the eve of a closing era. Furthermore, the study demonstrates both the reflection of this struggle in the Grand National Assembly of Turkey following the end of the Ottoman sultanate and the parties’ efforts to influence public opinion.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Trial Law , Sharīʿa Courts , Review , Ebülʻulâ Mardin

Kaynakça

• Ahmed Ziya. Usûl-i Muhâkeme-i Hukukiyye Kanunu Şerhi. Dârü’l-Hilâfeti’l-Aliyye: Karabet Matbaası, 1322. Akgündüz, Ahmed. “İntikal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/353-356. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. google scholar
• Akiba, Jun. “A New School for Qadis: Education of the Sharia Judges in the Late Ottoman Empire”. Turcica 35 (2003), 125-163. google scholar
• Akiba, Jun. “From Kadı to Naib: Reorganization of the Ottoman Sharia Judiciary in the Tanzimat Period”. Frontiers of Ottoman Studies. 43-60. London: I.B. Tauris, 2005. google scholar
• Akiba, Jun. “Kadılık Teşkilâtında Tanzimat’ın Uygulanması: 1840 Tarihli Ta’lîmnâme-i Hükkâm”. Osmanlı Araştırmaları 29 (2007), 9-40. google scholar
• Akman, Ahmet. 1917 Tarihli Usûl-i Muhâkeme-i Şer’iyye Kararnamesi Çerçevesinde Tanzimat Sonrası Osmanlı Adliye Teşkilatı ve Yargılama Usûlü. Ankara: Yetkin yayınları, 1. Basım, 2022. google scholar
• Akman, Ahmet. “Tanzimat Sonrası Osmanlı Usûl Hukukundaki Gelişmeler”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/1 (29 Ocak 2019), 431-450. https://doi.org/10.33206/mjss.473415 google scholar
• Ali Haydar. Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2016. google scholar
• Ali Haydar. Kitâbü’l-Mebâhisi’l-Mühimme fi’t-Tatbîkâti’ş-Şer’iyye ve’l-Hukûkiyye. İstanbul: Şirket-i Mürettibiyye, 1340. google scholar
• Ali Haydar. Tatbikât-ı Şer’iyye Dersi. Dârü’l-Hilâfe: Matbaa-i Âmire, 1333. google scholar
• Ateş, Mustafa - Taş, Abdullah Erdem. “Sultan II. Abdülhamid’in Eşleri ve Nikâh Meselesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (Aralık 2020), 1263-1284. google scholar
• Burhanpurlu Şeyh Nizam (ed.). Fetâva’l-‘Âlemgiriyye=el-Fetâva’l-Hindiyye. Bulak: Matba'atu’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1310. google scholar
• Demirel, Fatmagül. Adliye Nezareti Kuruluşu ve Faaliyetleri (1876-1914). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2. Basım, 2010. google scholar
• Demiriz, Yıldız. “Caddebostan’da, Mabeyinci Ragıp Paşa’nın, Kızı İçin Yaptırdığı Köşk Hakkında Bazı Notlar”. Semavi Eyice Armağanı: İstanbul Yazıları. 363-368. İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kulübü Yayınları, 1. Basım, 1992. google scholar
• Düstur I. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1299. google scholar
• Düstur II. Dersaadet: Matbaa-i Âmire, 1336. google scholar
• Düstur II. İstanbul: Evkâf Matbaası, 1927. google scholar
• Ekinci, Ekrem Buğra. Ateş İstidâsı, ts. google scholar
• Hamevî, Ebü’l-Abbas Şehabeddin el-. Gamzü uyûni’l-besâir. Pakistan: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, 1436. google scholar
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr. Kahire: Şerike ve Mektebe ve Matbaa Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evladihî, 2. Basım, 1966. google scholar
• İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim. el-Eşbâh ve’n-Nezâîr alâMezhebi EbîHanîfe en-Numân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419. google scholar
• İnalcık, Halil. “Şikayet Hakkı: ’Arz-ı Hal ve ’Arz-ı Mahzar’lar”. Osmanlı Araştırmaları 7-8/7-8 (01 Haziran 1988), 33-54. google scholar
• İstanbul’un İşgal Altında Bulunduğu Senelerde Mahkeme-i Şer'iyye’de Geçen Bir Koministlik Hadisesi. İstanbul: Hasan Tabiat Matbaası, 1339. google scholar
• Mardin, Ebül’ulâ. Hak ve Hakikat Nüfûz ve Servete Nasıl Galebe Etti? İstanbul: Ahmed İhsan Şürekası, 1339. google scholar
• Mete, Tunçay. Türkiye’de Sol Akımlar 1908-1925. İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Basım, 2009. google scholar
• Özüçetin, Yaşar. “Türkiye Büyük Millet Meclisi, İkinci Dönem Kırşehir Mebusları (2)”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 1/3 (2008), 328-348. google scholar
• Rubin, Avi. Ottoman Nizamiye Courts: Law and Modernity. New York: Palgrave Macmillan, 2011. google scholar
• Sadrüşşehîd, Ömer b. Abdülazîz. Şerhu Edebi’l-Kâdî li’l-Hassâf. Bağdat: Vizâretü’l-Evkâf, 1397. google scholar
• Şen, Ayşe. “Bir Mahkeme Defteri Tanıtım Yazısı: Şeri Zabıt Cerideleri”. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları 37 (Bahar 2024), 5-32. google scholar
• Şen, Ayşe. Osmanlı Devleti’nde Modernleşme Dönemi (1879 - 1924) Dava Belgelerinin Düzenlenme Biçimi. İstanbul: Onikilevha Yayıncılık, 1. Basım, 2024. google scholar
• Şentop, Mustafa. Şer’iyye Mahkemelerinde Temyiz ve İstînâf XIX. ve XX. Yüzyıl. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1995. google scholar
• Şeyh Bedreddin. Câmi’u’l-Fusûleyn. Kahire: Bulak, 1300. google scholar
• Şimşek, Sezer. Ebul’ulâ Mardin: Cumhuriyet Devrinde Bir Osmanlı Âlimi. İstanbul: Kitap Yayınevi, 1. Basım, 2015. google scholar
• Turan, Ali. Divan-ı Ahkam-ı Adliye. Ankara: Adalet Yayınevi, 1. Basım, 2023. google scholar
• Tüfekçioğlu, Muhammet Selman. Meclis-i Tedkîkât-ı Şer’iyye Defterleri Çerçevesinde 19. Yüzyıl Osmanlı Şer’iyye Mahkemelerinde Temyiz Usulü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025. google scholar
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Midhat Paşa ve Yıldız Mahkemesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 3. Basım, 2021. google scholar
• Ünal, Mustafa. “İslam Hukukunda Temyiz: Ceride-i İlmiyye Kapsamında Meclis-i Tedkîkât-ı Şer‘iyye Örneği”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/2 (28 Eylül 2023), 837-861. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1215958 google scholar
• Yakut, Esra. Şeyhülislamlık / Yenileşme Döneminde Devlet ve Din. Kitap Yayınevi, 2. Basım, 2014. google scholar
• Yurdakul, İlhami. Osmanlı Devletinde Şer’î Temyiz Kurumları, Fetvâhâne-i Âli, Meclis-i Tedkikât-ı Şer’iyye ve Mahkeme-i Temyiz-i Şeriyye Dairesi. Marmara Üniversitesi, 1996. google scholar
• Yurdakul, İlhami. Osmanlı İlmiye Merkez Teşkilatı’nda Reform (1826-1876). İstanbul: İletişim Yayınları, 1. Basım, 2008. google scholar