Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Cinsiyet, Sömürü ve Toplumsal Değişimin Mizah Basınındaki İzleri: Karikatürlerde Ev İçi Hizmet ve Kadın

Öz

Bu çalışmada Osmanlı’dan Cumhuriyet’e ev içi hizmetlerde kadın emeğinin dönüşümünün mizah basınındaki yansımalarının ortaya konması amaçlanmıştır. Osmanlı Devleti’nin son yıllarıyla Cumhuriyet’in erken döneminde yayımlanan mizah dergilerinde yer alan seçilmiş karikatürler yoluyla, ev içi hizmete yönelik kültürel düzeydeki temsillerin belirginleştirilmesi sağlanmıştır. Mizah, güce mesafeli duran, eleştirel ve direngen tutumuyla değil, eşitsizlikleri yeniden üretmeye dönük işleviyle görünür kılınmıştır. Osmanlı modernleşme sürecinde gerçekleştirilen siyasi ve toplumsal değişimler kapsamında, kadınların statüsüne ve köleliğin kaldırılmasına ilişkin düzenlemeler de yer almıştır. 19. yüzyıla değin kölelik kurumu çerçevesinde sürdürülen ev içi hizmetleri bu süreçte dönüşüme uğramış, beslemelik, evlatlık ve ücretli hizmetçilik gibi farklı emek biçimleri ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte ev içindeki emek sömürüsü ve sınıf, ırk, cinsiyet bağlamındaki ötekileştirme ortadan kalkmamış, yeni adlandırmalarla varlığını sürdürmüştür. Cumhuriyet sonrasındaysa eğitim ve hukuk alanında yapılan düzenlemelerle, kadınların toplumsal ve hukuki statüsü cinsiyet eşitliği yönünde evrilmeye başlamıştır. Kamusal alanda gerçekleşen söz konusu değişimlerin özel alana yansımasıysa sürecin en sorunlu tarafını oluşturmuş, ev içi hizmet, ataerkil kodlar bağlamında geleneksel kültürel örüntülerin yansıdığı alanlardan biri olmayı sürdürmüştür. Dönemin mizah basını karikatürleriyse ataerkil kodları, cinsiyetçi temsilleri, eleştiri ya da direnme konusu yapmamış, cinsiyet ve sınıf eşitsizliklerini normalleştirici, pekiştirici bir bakış sergilemiştir. Karikatürlerde hizmetçi kadınlar genellikle cinselleştirilmiş ve sınıfsal konumları açısından ötekileştirilmiş temsillerle sunulmuştur. Söz konusu temsiller toplumsal cinsiyet, ırk sınıf eşitsizliklerini yeniden üretmenin yanı sıra bu eşitsizliklere ilişkin toplumsal algıyı da yansıtır niteliktedir. Çalışmada, belirlenen mizah dergilerinde yayımlanan karikatürler feminist perspektifle ve nitel içerik analizi yöntemiyle incelenmiş, kesişimsel kuramın önermelerinden yararlanılmıştır. İçerik analizinde, hizmetçi, besleme ve evlatlık figürlerinin çeşitli hiyerarşiler aracılığıyla nasıl konumlandırıldığına dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kadın
• Hizmetçilik
• Beslemelik
• Kölelik
• Sömürü
• Toplumsal Cinsiyet
• Karikatür

Gender, Exploitation, and Social Transformation in the Satirical Press from the Ottoman Empire to the Turkish Republic: Representations of Domestic Service and Women in Cartoons

Öz

This study aims to reveal the reflections of the transformation of women’s labor in domestic services from the Ottoman Empire to the Republic within the humor press. Through selected cartoons featured in humor magazines published during the late Ottoman period and the early Republican era, cultural representations regarding domestic service have been elucidated. Humor is highlighted here not for its critical and resistant stance—distanced from power—but for its function in reproducing inequalities. The political and social changes implemented during the Ottoman modernization process included regulations regarding the status of women and the abolition of slavery. Domestic services, which had been maintained within the institution of slavery until the 19th century, underwent a transformation during this process, giving rise to different forms of labor such as besleme (foster­servant), evlatlık (foster child/servant), and paid domestic service. However, labor exploitation within the household and othering in the contexts of class, race, and gender did not disappear; rather, they persisted under new nomenclatures. In the post­Republic period, the social and legal status of women began to evolve toward gender equality through regulations made in the fields of education and law. However, the reflection of these changes in the public sphere onto the private sphere constituted the most problematic aspect of the process; domestic service continued to be a domain where traditional cultural patterns were reflected within the context of patriarchal codes. The cartoons of the humor press of the period did not subject patriarchal codes or sexist representations to criticism or resistance; instead, they exhibited a perspective that normalized and reinforced gender and class inequalities. In the cartoons, domestic female workers were generally presented through representations that were sexualized and othered in terms of their class positions. These representations serve not only to reproduce gender, race, and class inequalities but also to reflect the societal perception regarding these inequalities. In this study, cartoons published in the selected humor magazines were examined using a feminist perspective and qualitative content analysis method, utilizing the propositions of intersectional theory. The content analysis highlights how servant, besleme, and evlatlık figures were positioned through various hierarchies.

Anahtar Kelimeler

• Women
• Domestic Service
• Fosterage
• Slavery
• Exploitation
• Gender
• Cartoon

Kaynakça

1. Akyılmaz, G. (2004). Osmanlı Hukukunda Köleliğin Sona Ermesi İle İlgili Düzenlemeler ve Tanzimat Fermanı’nın İlanından Sonra Kölelik Müessesesi, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 9, Sayı 1-2, 213-238. google scholar
2. Alanka, D. (2024). Nitel Bir Araştırma Yöntemi Olarak İçerik Analizi: Teorik Bir Çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, Cilt: 1, Sayı 1, 62–82. google scholar
3. Araz, Y. (2014). Cariyeler, Efendiler ve Pusuda Bekleyenler: Osmanlı İstanbul’unda Hamile ve Çocuk Annesi Cariyeler Üzerine Düşünceler (1790–1880). Kebikeç, (37), 233–260. google scholar
4. Arıkan, A., & Gülşen Yılmaz, Y. (2022). Türk Mizah Basını Üzerine Görsel Bir İnceleme: Karagöz Gazetesi, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 56(Aralık), 401–425. https://doi.org/10.21563/sutad.1222429. google scholar
5. Aydın, M. Â., & Hamîdullah, M. (2002). Köle. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 26, s. 237-246). Ankara: Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/kole?utm_source=chatgpt.com. google scholar
6. Bayrak, M.O. (1994). Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü (1831-1993), İstanbul: Küll Yayınları. google scholar
7. Berktay F. (2010). Tarihin Cinsiyeti, İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
8. Bilgin, N. (2014). Sosyal Bilimlerde İçerik Analizi: Teknikler ve Örnek Çalışmalar. Ankara: Siyasal Kitabevi. google scholar

9. Çakır, S. (2011). Feminist Tarih Yazımı: Tarihin Kadınlar İçin, Kadınlar Tarafından Yeniden İnşası. S. Sancar (Ed)., \21. Yüzyıla Girerken Türkiye’de Feminist Çalışmalar, Prof. Dr. Nermin Abadan Unat’a Armağan içinde (505-534). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları. google scholar
10. Çeviker, Turgut (1986). Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü, I. Cilt - Tanzimat Dönemi ve İstibdat Dönemi (1867-1878 / 1878-1908), İstanbul: Adam Yayınları. google scholar
11. Demirkol, G. (2016). Türkiye’nin ilk Türkçe Mizah Dergisi: Terakki. Akademik Bakış, 10 (19), 141–160. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/313691. google scholar
12. Demirkol, G. (2016). Tanzimat Mizahının Sonu: 1877 Matbuat Kanunu Tartışmaları ve Osmanlı’da Mizah Dergilerinin Kapanması, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 693–711. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.280811. google scholar
13. Demirkol, G. (2015). Kurtuluş Savaşı’nda Mizahın İki Cephesi: Güleryüz, Aydede’ye Karşı, İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi (41), 139–160. Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ikad/issue/76500/990308. google scholar
14. Erdem, Y. H. (2004). Osmanlı’da Köleliğin Sonu 1800 -1909, İstanbul: Kitap Yayınevi. google scholar
15. Erdoğan, M. (2014). Milli Mücadele Döneminde Bir Mizah Dergisi: Ayine, Turkish Studies, 9 (12), 169–177. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7621. google scholar
16. Fenoglio, I., & Georgeon, F. (2000). Doğuda Mizah (Çev. Ali Berktay), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
17. Göçmen, M. (1995). İsviçre’de Jön Türk Basını ve Türk Siyasal Hayatına Etkileri (1889–1902), İstanbul: Kitabevi. google scholar
18. Gürer, A. Ş. & Bay, A. (2013). Osmanlı Toplumunda Beslemelik Kurumu, Ankara: Birleşik Dağıtım. google scholar
19. Heinzelmann, T. (2004). Osmanlı Karikatüründe Balkan Sorunu, 1908–1914 (Çev. T. Nuyan), İstanbul: Kitap Yayınevi. google scholar
20. Karaca, N. (2017, Mayıs). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Karikatür Penceresinden “Kadın” Algısına Bakış, F. Köksal, M. Kaçar, M. İlhan (Eds). Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatında “Kadın” Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 586–607, Amasya: Kibatek Yayınları. google scholar
21. Karakışla, Y. S. (2014). Osmanlı Hanımları ve Hizmetçi Kadınlar (1869 – 1927), İstanbul: Akıl Fikir Yayınları. google scholar
22. Karakışla, Y. S. (2015). Osmanlı İmparatorluğu’nda Savaş Yılları ve Çalışan Kadınlar – Kadınları Çalıştırma Cemiyeti (1916 – 1923), İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
23. Kılıçer, G. S. (2005). Karagöz (1930–1938): Siyasi, Mizahi Bir Halk Gazetesi (Yüksek lisans tezi), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
24. Koloğlu, O. (2018). Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi, İstanbul: Pozitif Yayınları. google scholar
25. Kümbetoğlu, B. (2008). Sosyoloji ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma, İstanbul: Bağlam Yayınları. google scholar
26. Maksudyan, N. (2008). Foster-Daughter or Servant, Charity or Abuse: Beslemes in The Late Ottoman Empire, Journal of Historical Sociology, 21 (4), 488–512. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/j.1467-6443.2008.00347.x. google scholar
27. Önal, M. (1986). Yusuf Ziya Ortaç: Hayatı ve Eserleri, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. google scholar
28. Özbay, F. (1999). Türkiye’de Evlatlık Kurumu Köle mi Evlat mı?, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1-32. google scholar
29. Özbay, F. (2021). Evlerde El Kızları: Cariyeler, Evlatlıklar, Gelinler, Leonore Davidoff – Feminist tarih Yazımında Sınıf ve Cinsiyet, 13-48, İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
30. Özbek, T. M. (2016). Haneyle Sokağın Sınırında: 1900’ler Başı İstanbul’unda Hizmetçi Kadınlar, Emek ve Cinsellik. Toplumsal Tarih, 269, 52–56. google scholar
31. Özdiş, H. (2010). Osmanlı Mizah Basınında Batılılaşma ve Siyaset (1870–1877), İstanbul: Libra Kitap. google scholar
32. Öztahtalı, İ. İ. (2018). Karagöz Gazetesi ve Karagöz’ün Kabri, Tarih ve Gelecek Dergisi, 2(Ek sayı), 43–48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijhar/issue/55202/758267. google scholar
33. Öztan, E. (2015). Feminist Araştırmalar ve Yöntem, Toplumsal Cinsiyet Tartışmaları, (Ed. F. Saygılıgil), Ankara: Dipnot Yayınları, 271 – 290. google scholar
34. Sağlam, E. (2015). Papağan Gazetesi: İnceleme, Tahlili Fihrist, Seçme Metinler (Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, İstanbul. google scholar
35. Sallan Gül, S. ve Kahya Nizam Ö. (2021). Sosyal Bilimlerde İçerik ve Söylem Analizi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 42: Özel sayı 1, 181-198. google scholar
36. Şahin, E. (2017). Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Osmanlı’da Mizah Basını, DÜSOBED: Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7 (2), 20–43. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dusbed/issue/33302/370681. google scholar
37. Şen, İ. (2003). Osmanlıdan Cumhuriyet’e Karikatürlerde Kadın 1908 – 1938, Ankara: Kasaid Yayınları No:22. google scholar
38. Tahiroğlu, B. (1981). Osmanlı İmparatorluğunda Kölelik. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 45(1–4), 649–676. google scholar
39. Toprak, Z. (1988). Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti, Kadın Askerler ve Milli Aile, Tarih ve Toplum, 51, 34–38. google scholar
40. Topuz, H. (2003). \II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi. google scholar
41. Ünver, M. (2013). Eski Türkçe Mizah Dergilerinin Açıklamalı Bibliyografyası (1870–1928) (Yüksek lisans tezi), Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı, İstanbul. google scholar
42. White, M. D. ve Marsh, E. E. (2006). Content Analysis: A Flexible Methodolo gy. Library Trends, (55) 1. 22 - 45. google scholar
43. Yetim, F. & Akkoyunlu S. B. (2017). Türk Modernleşmesine Erken Cumhuriyet Dönemi Basınında Karikatür Üzerinden Bir Bakış. Tarih ve Gelecek Dergisi, 3(3), 77-96. https://doi.org/10.21551/jhf.345039. google scholar
44. Yılmaz, S. (2019). Birinci Dünya Savaşı Döneminde Kadınların Ücretli Çalışma Hayatına Katılımı: Osmanlı İmparatorluğu ile Avrupa Ülkelerinin Karşılaştırılması (Yüksek lisans tezi), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
45. Zilfi, M. C. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kölelik ve Kadınlar (1700–1840) (E. Kılıç, Çev).. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
46. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivler Başkanlığı, Osmanlı Arşivi. (H-04-01-1317). DH.MKT., 2203. google scholar
47. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi. (R-01-11-1324). ZB. 329 – 106. google scholar
48. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşiv. (H-02-01-1327). DH. MKT. 2718. google scholar
49. Akbaba Numara 60 - 2 Temmuz 1339 (2 Temmuz 1923). google scholar
50. Zümrüdüanka Numara 138 – 5 Mayıs 1340 (5 Mayıs 1924). google scholar
51. Akbaba Numara 208 – 1 Kanunuevvel 1340 (1 Aralık 1924). google scholar
52. Akbaba Numara 93 – 25 Teşrinievvel 1339 (25 Ekim 1923). google scholar
53. Akbaba Numara 579 – 28 Haziran 1928. google scholar
54. Karagöz Numara 967 – 4 Şaban 1335 – 26 Mayıs 1333 (26 Mayıs 1917). google scholar
55. Karagöz Numara 1062 – 27 Nisan 1334 (27 Nisan 1918). google scholar
56. Karagöz Numara 961 – 5 Mayıs 1333 (5 Mayıs 1917). google scholar
57. Akbaba Numara 196 – 20 Teşrinievvel 1340 (20 Ekim 1924). google scholar
58. Kelebek Numara 16 – 26 Temmuz 1339 (26 Temmuz 1923). google scholar
59. Papağan Numara 131 – 30 Mayıs 1926. google scholar
60. Cem Numara 45 – 28 Şubat 1929. google scholar
61. Ayine Numara 52 – 16 Ağustos 1338 (16 Ağustos 1922). google scholar
62. Akbaba Numara 12 – 27 Cemaziyülevvel 1341 – 15 Kanunusani 1339 (15 Ocak 1923). google scholar
63. Akbaba Numara 158 – 9 Haziran 1340 (9 Haziran 1924). google scholar
64. Zümrüdüanka Numara 9 – 8 Şubat 1339 (8 Şubat 1923). google scholar
65. Akbaba Numara 145 – 24 Nisan 1340 (24 Nisan 1924). google scholar
66. Akbaba Numara 368 – 14 Haziran 1926. google scholar
67. Akbaba Numara 409 – 4 Teşrinisani 1926. google scholar
68. Akbaba Numara 132 – 4 Şaban 1342 – 10 Mart 1340 (10 Mart 1924). google scholar
69. Aydede Numara 20 – 9 Mart 1338 (9 Mart 1922). google scholar
70. Güleryüz Numara 15 – 11 Ağustos 1337 (11 Ağustos 1921). google scholar
71. Zümrüdüanka Numara 64- 20 Ağustos 1339 (20 Ağustos 1923). google scholar
72. Güleryüz Numara 36 – 5 Kanunusani 1338 (5 Ocak 1922). google scholar
73. Akbaba Numara – 199 – 30 Teşrinievvel 1340 (30 Ekim 1924). google scholar
74. Akbaba Numara 287 – 3 Eylül 1341 (3 Eylül 1925). google scholar
75. Akbaba Numara 133 – 13 Mart 1340 (13 Mart 1924). google scholar
76. Karagöz Numara 1205 – 21 Zilhicce 1337 – 17 Eylül 1335 (17 Eylül 1919). google scholar
77. Kelebek Numara 7 – 24 Mayıs 1339 (24 Mayıs 1923). google scholar
78. Akbaba Numara 129 – 28 Şubat 1340 – (28 Şubat 1924). google scholar
79. Papağan Numara 134. – 9 Haziran 1926. google scholar
80. Kelebek Numara 16 – 26 Temmuz 1339 (26 Temmuz 1923). google scholar
81. Diken Numara 22 – 4 Eylül 1919. google scholar
82. Papağan Numara 165 – 29 Eylül 1926. google scholar