A Comparative Analysis of Two Works from Turkish and German Literature in the Context of Alienation: Coşkuyla Ölmek and Der Mann Schläft

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 2, 476 - 489, 18.12.2025

Başak Öner Gündüz

https://doi.org/10.26650/LITERA2025-1710817

https://izlik.org/JA67NL66GR

Öz

Alienation, a field of research in many disciplines, is based on Aristotle, Hegel, and Rousseau on one end and on Marx’s interpretation in terms of production relations and many sociologists, psychologists, and literary critics who developed ideas on the concept inspired by Marx on the other end. The concept of alienation, which has a rich literature in this respect, makes researchers think about sociology, psychology, and philosophical meanings due to its structure that allows ontological inquiries rather than economic basis. In this study, first of all, the semantic gains of the concept of alienation in the historical process are given. Then, how the concept is researched at the literary level is mentioned. The main agenda of the study is to examine the concept of alienation through two literary works from Turkish and German literatures. Şule Gürbüz's Coskuyla Ölmek and Sibylle Berg's Der Mann schläft were examined comparatively due to the similarity of their characters’ alienation forms. It is concluded that the alienation seen in the characters of the works could be seen as revolutionary rather than the disturbing quality added to the concept due to its negative connotation. By highlighting the criticisms of the characters toward social relations, the common discourse of alienation seen in both works is understood to include the emphasis of “I am not one of you”.

Anahtar Kelimeler

Alienation , Şule Gürbüz , Coşkuyla Ölmek , Sibylle Berg , Der Mann schläft

Türk ve Alman Edebiyatlarından İki Eserin Yabancılaşma Bağlamında Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi: Coşkuyla Ölmek ve Uyuyan Adam

https://izlik.org/JA67NL66GR

Öz

Birçok disiplinin araştırma sahasına giren yabancılaşma, bir ucunda Aristoteles’ten, Hegel’e ve Rousseau’ya dayandırılırken; bir ucundan da üretim ilişkileri açısından Marx’ın yorumlamasına ve Marx’tan ilhamla kavram üzerine düşünce geliştiren birçok sosyoloğa, psikoloğa ve edebiyat eleştirmenine dayandırılır. Bu açıdan zengin bir literatüre sahip olan yabancılaşma kavramı, günümüzde ekonomi temelinden daha çok ontolojik sorgulamalara imkân veren yapısından ötürü, sosyoloji, psikoloji ve felsefi anlamlar üzerine araştırmacıları düşündürür. Bu çalışmada öncelikle yabancılaşma kavramının tarihsel süreçteki anlamsal kazanımlarına yer verilmiştir. Ardından kavramın edebiyat düzleminde nasıl araştırma konusu edinildiğine değinilmiştir. Çalışmanın esas gündemini oluşturan ise yabancılaşma kavramının Türk ve Alman edebiyatlarından iki edebi eser üzerinden incelenmesidir. Şule Gürbüz’ün Coşkuyla Ölmek ve Sibylle Berg’in Uyuyan Adam eserleri, karakterlerinin yabancılaşma biçimlerinin benzerliğinden ötürü karşılaştırmalı bir şekilde incelenmiştir. Eserlerin karakterlerinde görülen yabancılaşmanın, olumsuz çağrışımından ötürü kavrama eklemlenen rahatsız edici niteliğinden ziyade devrimci nitelikte görülebile ceği sonucuna ulaşılmıştır. Karakterlerin toplumsal ilişkilere yönelik eleştirileri ön plana çıkarılarak, her iki eserde görülen yabancılaşmanın ortak söyleminin “Sizden Değilim” vurgusu içerdiği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Yabancılaşma , Şule Gürbüz , Coşkuyla Ölmek , Sibylle Berg , Uyuyan Adam

Kaynakça

• Ankay, N. (2021). Yusuf Atılgan Öykülerinde Yabancılaşma. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi- Journal of Turkish Researches Institute, 71, 241- 255. google scholar 
• Avcı, H. (2022). Coşkuyla Ölmek: Şule Gürbüz Hikâyelerinde Şizoid Görüngü. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 5 (9), 71- 78. google scholar 
• Bakhshıyev, O. (2018). Tezer Özlü’nün Eserlerinde Yabancılaşma. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Anabilim Dalı. google scholar 
• Bakırcıoğlu, R. (2006). Ansiklopedik Psikoloji Sözlüğü. Anı Yayıncılık. google scholar 
• Bayram, M. (2012). Thomas Bernhard’ın Otobiyografik Beşlemesinden ‘‘Neden’’ Ve ‘‘Mahzen’’eserlerinde Yabancılaşma Sorunsalı. (Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Alman Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. google scholar 
• Berg, S. (2018). Uyuyan Adam. (A. Alacaoğlu, Çev.). Can Yayınları. google scholar 
• Bottomore, T. (2001). (Yayın yönetmeni) Marksist Düşünce Sözlüğü. 2. Baskı. (M. Tunçay, Çev.). İletişim Yayınları. google scholar 
• Cevizci, A. (2000). Felsefe Terimleri Sözlüğü. Paradigma Yayınları. google scholar 
• Demirezen, F. (2023). Aufklärung: Entfremdung Von Der Tradition? Zafer Şenocaks Reflektıon Der Türkıschen Kultur - Eın Wandlungsprozess. (Doktora Tezi). Hacettepe Universität Institut für Sozialwissenschaften Abteilung für deutsche Sprache und Literatur Deutsche Literatur. google scholar 
• Efeler, E. S. (2024). Şule Gürbüz’ün Eserlerinde Varoluş Problemleri. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı. google scholar 
• Eraslan, M. (2023). Yabancılaşma ve Kaçış İzlekleri Etrafında Kafka’nın ‘Yola Çıkış’ı ile Edgü’nün ‘Yolcu’suna Komparatistik Bir Bakış. Turkish Studies-Language, 18(2), 877-889. google scholar 
• Erkal, M. E. (2005). Küreselleşme Etniklik ve Çokkültürlülük. Derin Yayınları. google scholar 
• Ferhat, N. & Baş, K. (2024). Jean-Jacques Rousseau’da yabancılaşma ve üçüncü katman. Antropoloji, (49), 1-6. https://doi.org/10.33613/ antropolojidergisi.1466500google scholar 
• Fromm, E. (1990). Sağlıklı Toplum. 2. Baskı. (Y. Salman ve Z. Tanrısever, İng. Çev.). Payel Yayınları. google scholar 
• Fromm, E. (1995). Çağımızın Özgürlük Sorunu. 3. Baskı. (B. Güvenç, Çev.). Gündoğan Yayınları. google scholar 
• Galter, S. (2015). Der Andere als notwendiges Gegenüber in „Der Mann schläft” von Sibylle Berg. Germanistische Beiträge Nr. 36, Sibiu. https://uniblaga.eu/wp-content/uploads/2016/03/36.1.6.pdf google scholar 
• Gülmez, B. (2022). Kafka’nın ‘Dönüşüm’ Adlı Eserinde Post Modern Kapitalist Bir Unsur Olarak Yabancılaşma. Düşünce Dünyasında Türkiz, 13(3), 9- 28. google scholar 
• Gürbüz, Ş. (2017). Coşkuyla Ölmek. 6. Baskı, İletişim Yayınları. google scholar 
• Işık, Y. (2022). Modernleşmenin Sonucu Olarak Yabancılaşma Olgusu ve Kültürel Yabancılaşma Bağlamında Türk Modernleşmesinin Değerlendirilmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 7, 381- 403. google scholar 
• İlbey, A. D. (2017, 29 Mayıs). Kâl ehlinden hâl ehline geçmek. Erişim Adresi: https://www.tyb.org.tr/kal-ehlinden-hal-ehline-gecmek-19200yy.htm Erişim Tarihi: 22.05.2025 google scholar 
• Marcuse, H. (1990). Tek-Boyutlu İnsan. (A. Yardımlı, Çev.). 2. Baskı. İdea Yayınevi. google scholar 
• Marshall, G. (1999). Sosyoloji Sözlüğü. (O. Akınhay ve D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları. google scholar 
• Oktay, A. (2009, 27 Mart). Yazın, yabancılaşma ve yabancılaştırma. Erişim Adresi: https://www.cafrande.org/yazin-yabancilasma-ve-yabancilastirma-ahmet-oktay/ Erişim Tarihi: 24.04. 2025google scholar 
• Sarıkaya, O. (2014). Türk Edebiyatında Bir Yabancılaşma Prototipi Olarak ‘Otel Kâtibi’. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 3, 164- 176. google scholar 
• Şahin, S. (2016, 2 Haziran). (Yapımcı). Şule Gürbüz ile Hayat, Ölüm ve Edebiyat. Açık Radyo, (çevrimiçi), https://acikradyo.com.tr/podcast/ 146094. google scholar 
• Tolan, B. (1980). Çağdaş Toplumun Bunalımı: Anomi ve Yabancılaşma. Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları. google scholar 
• Turna, M. (2022). Şule Gürbüz’ün Düzyazıları Üzerine Bir İnceleme. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 6 (2), 172 190. google scholar 
• Uyar, F. (2021). Yabancılaşma Açısından Hasan Ali Toptaş Anlatılarında Yapı ve İzlek. (Doktora Tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. google scholar 
• Uzunkaya, F. (2020). 1980 Sonrası Türk Romanında Yabancılaşma. (Doktora Tezi). Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı. google scholar 
• Litera: Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi–Litera: Journal of Language, Literature and Culture Studies, 35 (2): 476–489 google scholar