The Functioning of the Health Organization in the Ottoman Army and the Benefits It Provides with the Medicines Used in the Army (Eighteenth Century Example)

Öz

One of the main parameters of the successful conclusion of a war is the establishment of an effective organizational network. Organization is a way of managing the whole in a controlled way by bringing together different parts. This intricate structure covers the process from the army’s departure from Istanbul to its return. There are many situations in this organization network, such as feeding the army, supplying beast of burden and sea vehicles, arranging roads and bridges, preparing materials needed by the army at range points, supplying ammunition, equal sharing of campaign financing in a controlled manner and not burdening the treasury. On the other hand, another factor that covers the organizational network is the health status of the soldier participating in the campaign. For this purpose, it was necessary to provide the physicians, surgeons, doctors, and their assistants to participate in the campaign and make them ready for war by making up for their deficiencies (pharmaceutical materials, tents, kitchen tools, and beasts of burden). Like other factors, preparations in the health field are among the factors that affect the war’s outcome. This research is conducted based on this information and will focus on how the health organization in the Ottoman army was carried out in the 18th century. Moreover, it will discuss who the medical personnel who participated in the war were, how their needs were met, what materials were provided, what the medicines were, and which diseases these medicines were used to treat.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Army
• Campaign
• Physician-Doctor-Surgeon
• Nutrition
• Subsistence
• Medicament

Osmanlı Ordusunda Sağlık Organizasyonun İşleyişi ve Orduda Kullanılan İlaçlar ile Sağladığı Faydalar (On Sekizinci Yüzyıl Örneği)

Öz

Bir savaşın başarıyla sonuçlanmasının temel parametrelerinden biri etkili bir organizasyon ağının kurulmasıdır. Organizasyon, farklı parçaları bir araya getirerek bütünü kontrollü bir şekilde idare etme biçimidir. Bu girift yapı Osmanlı Devleti için, ordunun İstanbul’dan hareketinden başlayıp, dönüşüne kadar olan süreci kapsamaktadır. Bu organizasyon ağı içerisinde ordunun beslenmesi, yük ve binek hayvanları ile deniz ulaşım araçlarının temini, yol ve köprülerin düzenlenmesi, menzil noktalarında ordunun ihtiyacı olan malzemelerin hazırlanması, mühimmatın tedariki, sefer finansmanının kontrollü ve hazineye yük olmayacak şekilde eşit olarak paydaş edilmesi gibi birçok durum yer almaktadır. Öte yandan organizasyon ağını kapsayan başka bir etmen, sefere katılan askerin sağlık durumudur. Bunun için seferde görev alacak hekim, cerrah, tabip ve yardımcılarını temin edip eksiklerini (ecza malzemesi, çadır, mutfak aletleri ve yük hayvanları) gidererek savaşa hazır hale getirilmesi gerekir. Diğer etmenler gibi sağlık alanındaki hazırlıkların da savaşın sonucuna etki eden değişkenler arasında olduğu unutulmamalıdır. Buradan hareketle yapılan araştırma neticesinde bu çalışmada on sekizinci yüzyılda Osmanlı ordusundaki sağlık organizasyonunun nasıl gerçekleştirildiği üzerinde durulacaktır. Diğer taraftan sefere katılan sağlık mensuplarının kimler olduğu, ihtiyaçlarının nasıl giderildiği, hangi malzemelerin verildiği, ilaçların neler olduğu ve bu ilaçların hangi hastalıkları tedavide kullanıldığına değinilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Ordusu
• Sefer
• Hekim-Tabip-Cerrah
• Beslenme
• Harcırah
• İlaç

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
2. Ali Emirî Tasnifi google scholar
3. Ali Emirî Abdülhamid I. (AE. SABH. I.) Nr. 266/17911, 291/19588. google scholar
4. Ali Emirî Mahmud I. (AE. SMHD. I. ) Nr. 67/4389, 212/16771, 213/16796. google scholar
5. Ali Emirî Mustafa III. (AE. SMST. III.) Nr. 5/337, 28/1908, 29/1989, 29/2021, 30/2036, 317/25528, 260/20869, 323/26031, 326/26241, 343/27569 google scholar
6. Ali Emirî Selim III. (AE. SSLM. III.) Nr. 299/17532, 349/20071. google scholar
7. Cevdet Tasnifi google scholar
8. Cevdet Askeriye (C. AS.) Nr. 52/2404, 383/15824, 469/19590, 487/20321, 536/22450, 613/25858, 753/31722, 929/40227, 960/41729, 1018/44617, 1084/47829, 1120/49632, 1166/51932, 1169/52099, 1172/52198, 1180/52617, 1222/54855. google scholar

9. Cevdet Bahriye (C. BH.) Nr. 41/1940. google scholar
10. Cevdet Sıhhiye (C. SH.) Nr. 3/107, 4/159, 4/187, 5/210, 5/242, 5/248, 8/386, 8/387, 8/390, 10/459, 11/508, 12/571, 16/758, 17/818, 17/834, 17/835, 18/889, 19/912, 19/920, 20/953, 21/1030, 21/1041, 22/1051, 22/1074, 23/1149, 24/1181, 27/1323, 28/1358, 28/1359, 28/1370, 28/1380, 29/1402, 29/1408, 29/1413, 413/1215. google scholar
11. Hatt-ı Hümâyun Tasnifi (HAT.) Nr. 16/698, 1387/55120. google scholar
12. İbnül Emin Tasnifi google scholar
13. İbnül Emin Askeriye (İE. AS.) Nr. 88/8139. google scholar
14. İbnül Emin Dâhiliye (İE. DH.) Nr. 23/2103. google scholar
15. Acıduman, Ahmet. Er, Uygur. Belen, Deniz. “Osmanlı Döneminde “Yazarı Bilinmeyen Cerrâhnâme” ve Nöroşirürji ile İlgili Bölümleri,” Türk Nöroşirürji Dergisi 17, 3 (2007): 162-169. google scholar
16. Ağırman, Serra. “Klasik Osmanlı Tıp Metinlerinde Kulak Hastalıkları ve Tedavilerinin Kadim Tıp ve Tıbb-ı Cedid ile Mukayeseli Olarak İncelenmesi.” Yüksek Lisans tezi, İstanbul Medipol Üniversitesi, 2021. google scholar
17. Alçay, Ayla Ünver. “Hodan Otunun Faydaları ve Mutfakta Kullanımı,” Aydın Gastronomy 3, 2 (2019): 101117. google scholar
18. Altıntaş, Ayten. Doğan, Hanzade. “Osmanlı Esnaf Tabibinin Ahlak Eğimi ve Değerleri.” 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı II, editör Nil Sarı vd içinde 753-773. Ankara: TTK Yayınları, 2005. google scholar
19. Ansari, Huzaifa. Ansari, Athar Parvez. Qayoom, Ifra. Reshi, Bazilah Majeed. Hasib, Abdul. Ahmed, N Zaheer. Anwar, Noman. “Saqmunia (Convolvulus scammonia L.), an important drug used in Unani system of medicine: A review,” Journal of Drug Delivery&Therapeutics 12, 5 (2022): 231-238. google scholar
20. Asil, Eriş. Özçelikay, Gülbin. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Eczacılık.” Osmanlılar 8, editör Güler Eren içinde 595-607. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
21. Ataç, Adnan. “Askeri Tıp Tarihi.” Osmanlılar 8, editör Güler Eren içinde 565-570. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
22. Bayat, Ali Haydar. “Osmanlı Devleti’nde Hekimbaşılık.” Osmanlılar 8, editör Güler Eren içinde 490-493. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
23. Bayat, Ali Haydar. Osmanlı Devleti’nde Hekimbaşılık Kurumu ve Hekimbaşılar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2017. google scholar
24. Bayat, Ali Haydar. “Osmanlı Devleti’nde Tıp Eğitimi.” Osmanlılarda Sağlık I, editör Coşkun Yılmaz, Necdet Yılmaz içinde 23-245. İstanbul: Biofarma İlaç ve Sanayi Ticaret A. Ş, 2006. google scholar
25. Baytop, Turhan. Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi. Geçmişte ve Bugün. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 1999. google scholar
26. Baytop, Turhan. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015. google scholar
27. Bilgin, Arif. “Osmanlı Döneminde İlaç Yapımında Kullanılan Tıbbî Bitkiler.” Osmanlılarda Sağlık I, editör Coşkun Yılmaz, Necdet Yılmaz içinde 231-247. İstanbul: Biofarma İlaç ve Sanayi Ticaret A. Ş, 2006. google scholar
28. Bilgin, Önder. “İbn-i Sînâ’nın Mizaç Teorisi Sadece Fizyolojik Sorun mudur?,” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12, 65 (2019): 580-599. google scholar
29. Bıyık, Burak. Köroğlu, Ayşegül. “Türkiye Piyasasında Satılan Şahtere (Fumaria Officinalis L.) Bitkisi Üzerinde İncelemeler,” Biological Diversity and Conservation 13/3 (2020): 200-208. google scholar
30. Bostan, İdris. “Osmanlı Bahriyesinde Sağlık Hizmetleri.” Osmanlılarda Sağlık I, editör Coşkun Yılmaz, Necdet Yılmaz içinde 111-115. İstanbul: Biofarma İlaç ve Sanayi Ticaret A. Ş, 2006. google scholar
31. Budak, Mesut. “Geleneksel İslam Tıbbında Mizaçlar ve Tedavi Üzerine Bir İnceleme.” Yüksek Lisans tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2022. google scholar
32. Çağatay, Ömer. “1736-1739 Osmanlı-Rus Savaşı ve Sefer Organizasyonu.” Doktora Tezi, Kayseri Erciyes Üniversitesi, 2022. google scholar
33. Çelik, Bülent. “Osmanlı Seferleri’nde Orducu Esnafı,” SUTAD, sayı 44 (2018): 259-267. google scholar
34. Çelik, Şenol. “Orducu.” DİA. 33: 370-373. İstanbul: Diyanet İslam Ansiklopedisi Yayınları, 2007. google scholar
35. Çubukçu, Bayhan. “Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Sisteminde Eczacılığın Yeri ve Halka Ücretsiz İlaç Sağlanması.” Osmanlılar 8, editör Güler Eren İçinde 601-607. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
36. Deniz, Elif Ulutaş. Yeğenoğlu, Selen. Şahne, Bilge Sözen. Özkan, Ayşe Mine Gençler. “Kişniş (Coriandrum Sativum L.) Üzerine Bir Deneme,” Marmara Pharmaceutical Journal 22, 1 (2018): 15-28. google scholar
37. Genelkurmay Başkanlığı. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi Osmanlı Devri, Osmanlı İmparatorluğu Kara Kuvvetleri’nin İdari Faaliyetleri ve Lojistik (1299-1913). III/VII. Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1995. google scholar
38. Gümüşatam, Gürkan. “Risâle-i Mu’âlece’ye Göre On Altıncı Yüzyıl Osmanlı Tıbbında Bitkisel Tedavi Şekilleri ve Terminoloji,” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 23, 2 (2022): 261-290. google scholar
39. İzgöer, Ahmet Zeki. 16. Yüzyıl Osmanlı Tabibi Musa Bin Hamon Diş Tababetine Katkısı. İstanbul: Kültür Sanat ve Basımevi, 2012. google scholar
40. Karaaslan, Özge. Çöteli, Ebru. Karataş, Fikret. “Kenger (Gundelia Tournefortii) Bitkisindeki A, E, C Vitaminleri ile Malondialdehit ve Glutatyon Miktarlarının Araştırılması,” EÜFBED - Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 7, 2 (2014): 159-168. google scholar
41. Kıran, Özgür. Kadıoğlu, Selim. “Türkçe Kaleme Alınmış İlk Basit İlaçlar Kitabı ve Yazarı: Edviye-i Müfrede ve İshak Bin Murad,” Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 12, 1 (2022): 3-17. google scholar
42. Koç, Ayten. “18. Yüzyılda Osmanlılarda İatrokimya Çalışmaları (Avrupa ile Mukayeseli ve Ömer Şifai’nin Çalışmaları Esas Alınarak” Yüksek Lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 1997. google scholar
43. Küçüker Paki. Yıldız, Yasemin. “Tercüme-i Müfredât-ı İbn-i Baytar’daki (150b-295a) Bitki Adları Üzerine Bir İnceleme,” Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi 2, 1 (2018): 109-137. google scholar
44. Kültüral, Zuhal. Koç, Aylin. “Ruhsal Hastalıklara Dair Bir Risale: Sevda-yı Merakiyye,” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 30, (2014): 217-244. google scholar
45. Önder, Elif Nur. “Hayatizade’nin İllet-i Merakiyye ve Sevda-yı Merakiyye Risalelerinin Klasik Tıptaki Ahlat-ı Erbaa Düşüncesine Göre İncelenmesi ve Transkripsiyonlu Metni.” Yüksek Lisans tezi, İstanbul Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, 2020. google scholar
46. Özcan, Abdülkadir. “Osmanlı Ordusunda Sağlık Hizmetlerine Genel Bir Bakış.” Osmanlılarda Sağlık I, editör Coşkun Yılmaz, Necdet Yılmaz içinde 99-109. İstanbul: Biofarma İlaç ve Sanayi Ticaret A. Ş, 2006. google scholar
47. Sakızlı İsa Efendi. Nizâmü’l Edviye. Haz. Mükerrem Bedizel Aydın- Sibel Murad, Ankara: Tüba Bilimler Akademisi, 2019. google scholar
48. Sarı, Nil. “Attar.” DİA. 4: 94-95. İstanbul: Diyanet İslam Ansiklopedisi Yayınları, 1991. google scholar
49. Sarı, Nil. “Osmanlı Darüşşifalarında Meslek Ahlakı.” Osmanlılar 8, editör Güler Eren içinde 494-517. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
50. Sarı, Nil. “Osmanlı Hekimliğinde Tıp Ahlakı.” Osmanlılarda Sağlık I, editör Coşkun Yılmaz, Necdet Yılmaz içinde 207-235. İstanbul: Biofarma İlaç ve Sanayi Ticaret A. Ş, 2006. google scholar
51. Sarı Nil. Tuğ, Ramazan. Derviş Mehmed Neşati Yağı Tıbbî Yağlar Üzerine Bir Risale. İstanbul: 2009. google scholar
52. Sarı, Nil. “Osmanlı Darüşşifasında Tedavi.” Afyon ve İstanbul Uluslararası Türk-İslam Tıp Tarihi ve Etiği Kongreleri 2018-2019 Bildiri Kitabı içinde 1-13. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi, 2020. google scholar
53. Serin, Sinem. Osmanlı Sağlık Sisteminin Yönetimi Hekimbaşılık Kurum. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2021. google scholar
54. Shefer-Mossensohn, Miri. Osmanlı Tıbbı Tedavi ve Tıbbi Kurumları 1500-1700. Çeviren Bülent Üçpunar, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013. google scholar
55. Tabîb-i İbn-i Şerif Yâdigâr 15. Yüzyıl Türkçe Tıp Kitabı. Haz. Orhan Sakin, İstanbul: Seçil Ofset, 2017. google scholar
56. Tercüme-i Müfredat-ı İbn Baytar. İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayınları, 2017. google scholar
57. Tunçay, Hilal Ahsen. Kaya, Gülen İmran. “Aloe Vera (L.) Burm. F. (Sarısabır) Bitkisinin Fitoterapide Kullanımı,” Ankara Eczacılık Fakültesi Dergisi 45, (3) (2021): 674-698. google scholar
58. Tuzlacı, Ertan. “Türkiye’de Bitkilerin Yöresel Kullanışları,” Marmara Üniversitesi Eczacılık Dergisi, S. 1-2 (1985): 101-106. google scholar
59. Utsukarçi, Burcu Şen. Toprak, Gökçe. “Ali Ufki’nin Mecmua-i Saz ü Söz’ündeki İlaç Reçeteleri,” Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIX, 2 (2018): 187-218. google scholar
60. Uzel, İlter. “Anadolu’da Kadim Tıptan Bugüne Diş Hekimliği İlaçları,” Journal of Medical Sciences 1, 3, (2020): 6-24. google scholar
61. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti Teşkilatından Kapıkulu Ocakları I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. google scholar
62. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: TTK Yayınları, 2014. google scholar
63. Üçer, Müjgân. “Sivas Yöresinde Yerel Bitkilerden Yapılan İlaçlar.” Bitkilerle Tedavi Sempozyumu içinde 2942. İstanbul/Zeytinburnu: 2010. google scholar
64. Yıldırım, Nuran. “Osmanlı Eczacılığının Gelişme Sürecinde İlaç Hazırlayıp Satan Esnaf ve Sağlıkçılar,” Osmanlı Bilimi Araştırmaları XI/1-2, (2009-10): 273-283. google scholar
65. Yıldız, Mustafa. “İlaç Tertipleri Hakkında Derlenmiş Bir Mecmua (İnceleme-Metin).” Yüksek Lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2016. google scholar
66. Yıldız, Yasemin. “Türkçe Bitki Adlarının Anlam Bilimi Açısından İncelenmesi.” Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi, 2020. google scholar
67. https://kocaelibitkileri.com/lysimachia-talaverae. google scholar