Tehdit Altında Bir Miras: Birinci Dünya Savaşı’nda Topkapı Sarayı’nda Korunma Girişimleri

Öz

Bu çalışmada, Birinci Dünya Savaşı sürecinde Topkapı Sarayı’na yönelik korunma girişimleri, döneme ait resmi belgeler ve bürokratik yazışmalar çerçevesinde incelenmektedir. Lahey Barış Konferansları sonrasında geliştirilen sembolik nitelikli uygulamalarla başlayan bu süreç, savaş yıllarında artan hava saldırısı tehdidi karşısında somut tedbir arayışlarıyla devam etmiştir. Hazine-i Hümayun ve Mukaddes Emanetler gibi maddi ve manevi kıymeti yüksek eşyanın korunması, Saray çevresinde yoğunlaşan askeri yapılanmaların yarattığı riskler bağlamında ele alınmıştır. Bu kapsamda değerli eşyanın bir kısmı Anadolu'ya taşınmış; Saray kompleksi ve burada kalan eşyanın korunması için 1918 yılının sonbaharında Esliha Müfettiş-i Umumiliği'nce bir komisyon kurulmuştur. Komisyonun raporunda, söz konusu tehditlere karşı; askeri yapıların Saray çevresinden uzaklaştırılması, değerli eşyanın daha korunaklı mekanlara taşınması ve mimari unsurların takviyesi gibi öneriler sıralanmıştır. Ancak raporun sunulmasından bir gün sonra Mondros Mütarekesi'nin imzalanması nedeniyle, bu öneriler uygulamaya geçmemiştir. Buna karşın, rapor, savaş koşullarında Osmanlı idaresinin tarihi ve simgesel niteliğe sahip yapı ve eşyalara yönelik koruma yaklaşımlarını yansıtması bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Topkapı Sarayı
• Birinci Dünya Savaşı
• Hava saldırıları
• Kültür mirası
• Kelimeler Korunma
• Tahliye

A Heritage at Risk: Protection Initiatives at the Topkapı Palace During the First World War

Öz

This study examines the protective initiatives undertaken for Topkapı Palace during World War I, based on official documents and bureaucratic correspondence. Initiated by symbolic practices developed after the Hague Peace Conferences, the process evolved into concrete measures amid rising aerial threats. Protecting items of high material and symbolic value, including the Imperial Treasury and Sacred Relics, is addressed in the context of military activity around the Palace. Some valuable items were transferred to Anatolia, and in autumn 1918, a commission was formed by the General Inspectorate of Ordnance to safeguard the Palace and remaining valuables. The report recommended relocating military structures, transferring valuables to safer locations, and reinforcing architectural elements. However, these proposals remained unimplemented due to the signing of the Armistice of Mudros the following day. Nevertheless, the report is noteworthy in reflecting the Ottoman administration’s wartime approaches to the protection of structures and objects of historical and symbolic significance.

Anahtar Kelimeler

• Topkapı Palace
• World War I
• Aerial attacks
• Cultural heritage
• Protection
• Evacuation

Kaynakça

1. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 4532/339872; 4540/340471; 4470/335244 google scholar
2. Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası Evrakı (HR.HMŞ.İŞO); 67/32 google scholar
3. Hariciye Nezareti Siyasi Kısım Evrakı (HR.SYS), 2460/41 google scholar
4. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT), 1149/67 google scholar
5. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 212/230 google scholar
6. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Evrak (TS.MA.E), 1200/28; 1297/14; 1327/0138; 1200/28 google scholar
7. Abdurrahman Şeref. "Topkapı Saray-ı Hümayunu" Tarih-i Osmani Encümeni Mecmuası, I/5 (1 Kanunuevvel 1326): 265-299. google scholar
8. Abdurrahman Şeref, "Topkapı Saray-ı Hümayunu, Daire-i Harimi beyanındadır.(2)" Tarih-i Osmani Encümeni Mecmuası, II/7 (1 Nisan 1327): 393-421. google scholar

9. Abi, Ceren. "If it is not too paradoxical": Archaeology in Istanbul Under Occupation as a Window into Understanding the Creation of a Post-War Cultural Heritage Regime" New Perspectives on Turkey, No: 71 (2024): 62-82. google scholar
10. Acar, M. Şinasi, ve Şeyhmus Dirim, Kutsal Emanetler’in Son Seferleri. İstanbul: Ofset Yapımevi Yayınları, 2018. google scholar
11. Akozan, Feridun. Türkiye’de Tarihi Anıtları Koruma Teşkilatı ve Kanunlar. İstanbul: Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları, 1977. google scholar
12. Anonim, Meclis[-i[ Vükela Kararıyla Müteşekkil Muhafaza-ı Asarıatika Encümen[-i] Daimisi - Topkapu Saray[-ı] Hümayununun Ta'miratı Münasebetiyle Encümenin Hükümet[-i] Seniyyenin Nazar[-ı] Dikkatine Arz Eylediği Rapor Suretidir. Darü'l- Hilafeti'l-'Aliyye: Matba'a-ı 'Amire, 1337. google scholar
13. Anonim. Birinci Dünya Harbi, IXncu Cilt: Türk Hava Harekatı. Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1969. google scholar
14. Anonim. Topkapı Sarayı Müzesi Rehberi. İstanbul: Devlet Matbaası, Üçüncü Tabı, 1933. google scholar
15. Batır, Betül. "Osmanlı Devleti'nin Uluslararası Barış Konferanslarına Resmen Katılması Sorunu: Parlamentolararası Birlik" Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2002. google scholar
16. Buluş, Abdülkadir. "Osmanlı Tekstil Sanayii Hereke Fabrikası" Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2000. google scholar
17. Cezar, Engin. Sanatta Batıya Açılış ve Osman Hamdi. İstanbul: Erol Kerim Aksoy Vakfı, 1995. google scholar
18. Çal, Halit. “Osmanlı Devletinde Asar-ı Atika Nizamnameleri” Vakıflar Dergisi, Sayı: 26 (1997): 391-400. google scholar
19. Çiftçi, Aynur. "19. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Askeri Mimari ve İstanbul'da İnşa Edilen Askeri Yapılar (Cilt-I)" Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2004. google scholar
20. Çokişler, Elvan. "Silahlı Çatışmalar Sırasında Kültürel Malların Korunması Rejimi: Tarihsel Gelişimin Analizi" Uluslararası İlişkiler Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 61 (2019): 55-74. google scholar
21. Dağdelen, İrfan. Alman Mavileri - 1913-1914 I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları - Cilt II. İstanbul: İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü Yayınları, 2006. google scholar
22. Durukan, İpek. "Türkiye’de Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Sonrası Kültür Mirası Korumasının Gelişimi ve Uygulama Sorunları" Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2004. google scholar
23. Eldem, Sedad Hakkı, ve Feridun Akozan. Topkapı Sarayı: Bir Mimari Araştırma, İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1982. google scholar
24. Eren, Erdal. "Sultan Abdülmecid'den Sultan Abdülhamid'e Değin Sultanların Sosyal Yaşamları içinde Mimariye Bakışları". II. Müzecilik Semineri: Bildiriler. İstanbul: Askeri Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı, 1995. google scholar
25. Gerçek, Ferruh. Türk Müzeciliği. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, TTK Basımevi, 1999. google scholar
26. Gölcük, Rıdvan . "Görevimiz Tahliye: İstanbul Müzelerini Hitler'den Korumak" EPOS7 (2019): 40-43. google scholar
27. Göncü, Cengiz. Osmanlı Arşiv Belgelerinde Sultan Mehmed Reşad ve Dönemi. Ankara: TBMM Milli Saraylar Yayınları, 2017. google scholar
28. Gümüş, Müjde Dila. "II. Meşrutiyet’te Saray için Çalışmak: Vedad (Tek) Bey’in Sermimarlık Dönemi" Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2018. google scholar
29. Halil Edhem [Eldem]. Topkapı Sarayı. İstanbul: Kanaat Kütübhanesi, 1931. google scholar
30. İrtem, Süleyman Kani. Meşrutiyetten Mütarekeye Osmanlı İmparatorluğunun Çöküş Yılları google scholar
31. (1909-1918). İstanbul: Yay. Haz. O.S. Kocahanoğlu, Temel Yayınları, 2004. google scholar
32. İzzet Ziya, Saraydan Hatıralar. İstanbul: Yay. Haz. A. Birinci ve Y. Yiğit, Kopernik Kitap, 2018. google scholar
33. Karaduman, Hüseyin. Ulus-Devlet Bağlamında Belgelerle Ankara Etnografya Müzesi’nin Kuruluşu ve Milli Müze. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2016. google scholar
34. Karahasan, Ümran. "Topkapı Sarayı Müzesi Cumhuriyet Dönemi Restorasyonları" Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2005. google scholar
35. Karateke, Hakan. Padişahım Çok Yaşa! – Osmanlı Devletinin Son Yüzyılında Merasimler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017. google scholar
36. Kodaman, Bayram ve Mehmet Ali Ünal. Son Vak'anüvis Abdurrahman Şeref Efendi Tarihi - II. Meşrutiyet Olayları (1908-1909). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996. google scholar
37. Konyalı, İbrahim Hakkı. Türk Askeri Müzesi: Bütün Tarihi İle. İstanbul: Ülkü Matbaası, 1964. google scholar
38. Kurt, Emin ve Mesut Güvenbaş. Birinci Dünya Savaşı'nda İstanbul'a yapılan Hava Saldırıları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. google scholar
39. Madran, Emre. "Cumhuriyet'in İlk Otuz Yılında (1920-1950) Koruma Alanının Örgütlenmesi-I". ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 1-2 (1996): 59-97. google scholar
40. Mumcu, Ahmet. "Eski Eserler Hukuku ve Türkiye", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 26 Sayı: 3 (1969): 45-78. google scholar
41. Necipoğlu, Gülru. 15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı: Mimari, Tören ve İktidar. Çev. R. Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2. Baskı, 2014. google scholar
42. Öz, Tahsin. Topkapı Sarayı Müzesi Onarımları (1939-1944). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1949. google scholar
43. Öz, Tahsin. Hırka-ı Saadet Dairesi ve Emanat-ı Mukaddese. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası, 1953. google scholar
44. Öz, Tahsin. Hayatım. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi, 1991. google scholar
45. Özcan, Abdülkadir. "Tarih-i Osmani Encümeni" TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:40 (2011): 83-86. google scholar
46. Özlü, Nilay. "From Imperial Palace to Museum: The Topkapı Palace During the Long Nineteenth Century" Yayımlanmamış Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2018. google scholar
47. Özlü, Nilay. "II. Abdülhamid Döneminde Topkapı Sarayı Karakolhaneleri: Bilinenler ve Bilinmeyenler". V. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri , Ed. F.M. Emecen, A. Akyıldız vd. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi-İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 2018. google scholar
48. Öztürk, Cemil. "Mondros Mütarekesi" TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 30 (2020): 271-273. google scholar
49. Ramazanoğlu, M. Gözde. "Selimiye Kışlası" TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 36 (2009): 436-437. google scholar
50. Sakaoğlu, Necdet. Tarihi Mekanları, Kitabeleri ve Anıları ile Saray-ı Hümayun: Topkapı Sarayı, İstanbul: Denizbank Yayınları, 2002. google scholar
51. Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Alfa Yayınları, 3. Basım, 2017. google scholar
52. Selçuk, Mustafa. "Birinci Dünya Savaşı'nda İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a Yönelik Hava Taarruzları" Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Cilt: I, Sayı: 2 (2014): 97-116. google scholar
53. Sururi, Nazif. "Yıldızdan Ordu Köşküne - Tahfifi Teslihat" Milliyet, 5 Haziran 1933. google scholar
54. Şentürk, Abdülmecid. Medine'nin Son Emanetleri - Fahreddin Paşa'nın Yağmadan Kurtardığı Teberrükat Eşyası "Kutsal Emanetler ve Fahreddin Paşa Kitabı". İstanbul: Topkapı Sarayını Sevenler Derneği Yayını, 2020. google scholar
55. Toman, Jiri. The Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict. Paris: UNESCO Publishing, 1996. google scholar
56. Topuzlu, Cemil. İstibdat-Meşrutiyet-Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yıllık Hatıralarım. İstanbul: Haz. H. Hatemi ve A. Kazancıgil, İşaret Yayınları, 6. Baskı, 2017. google scholar
57. Türkgeldi, Ali Fuat. Görüp İşittiklerim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 6. Baskı, 2021. google scholar
58. Uşaklıgil, Halid Ziya. Saray ve Ötesi, İstanbul: Yay. Haz. N.Ö. Akın, Özgür Yayınları, 2. Basım, 2012 google scholar
59. Yalçın, Deniz Sena ve Gülsün Tanyeli, "Osmanlı Arşiv Belgelerinin Restorasyon Uygulamalarına Yol Göstericiliği: Teşvikiye Camii Örneği" Teşvikiye Camii: Bir Abide Restorasyon Örneği, Yay. Haz. M. Sav. İstanbul: T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2023. google scholar
60. Yenal, Şükrü . "Topkapı Sarayı Müzesi Enderun Kitaplığı (Ahmet III. Kitaplığı)" Güzel Sanatlar Dergisi, Sayı: 6 (1949): 85-90. google scholar
61. Acropolis Museum. "Museum History" Erişim: 24.08.2025. https://www.theacropolismuseum.gr/en/museum-history google scholar
62. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kütüphanesi. "Eminönü - Topkapı Sarayı ve civarı haritasıdır. Pafta no: J 7/4 [G 7/4]" Erişim: 22.03.2022. http://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/yordambt/yordam.php?aTumu= google scholar
63. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi Müdürlüğü" Erişim:26.12.2021. https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-281378/istanbul-turk-ve-islam-eserleri-muze-mudurlugu.html google scholar
64. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. "Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme" Erişim: 07.04.2022. https://teftis.ktb.gov.tr/TR-263666/silahli-bir-catisma-halinde-kultur-mallarinin-korunmasi-.html google scholar
65. The Avalon Project: Documents in Law, History and Diplomacy. "Laws of War : Bombardment by Naval Forces in Time of War (Hague IX); October 18, 1907" Erişim: 09.06.2025. https://avalon.law.yale.edu/20th_century/hague09.asp google scholar
66. Türkiye Büyük Millet Meclisi. "Ayan azası Abdurrahman Efendinin, Topkapı Sarayının tamiratı hakkında takriri" Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi, Kırkaltıncı İnikad, Devre: 1 Cilt:2 İçtima Senesi: 3 (14 Mart 1327): 205-206. Erişim: 12.02.2020. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/handle/11543/3208 google scholar