On Altıncı ve On Dokuzuncu Yüzyıllar Arasında Mezopotamya’da Seyyah, Söylem ve Hastalık: Halep Çıbanı

Öz

Bu makale on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllar arasında Osmanlı Mezopotamya’sında kentlerin ve kentlilerin sıhhi durumunu ve dönüşümünü, Halep çıbanı hastalığını merkeze alarak incelemektedir. Osmanlı Devleti’nin hâkimiyeti ile nispeten güvenlik ortamının oluşması sonucunda bir çok Avrupalı seyyahın gelmeye başladığı Mezopotamya kentleri ve sakinleri uzunca bir süre pek çok açıdan övülmüştür. Ancak on sekizinci yüzyılın sonlarından itibaren bu olumluluk hali yerini yavaş ve istikrarlı bir olumsuzluğa bırakmıştır. Seyyah anlatılarına yansıyan olumsuzluklardan birisi de insanların fiziksel görünüşleridir. Dolayısıyla bu çalışma insan-çevre ilişkilerinden hareketle bir açıklama yapma amacındadır. Bedevi aşiretlerin münbit arazileri baskılamasıyla köyler boşalmış ahalisi ise kentlere gelmiştir. Bu durum kentlerin fiziki sınırlarını zorlamış ve nihayetinde de kent çeperlerinde sıhhi koşullardan yoksun yeni yerleşim yerlerinin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Dönemin sosyoekonomik şartları nedeniyle devletin gerekli önlemleri alamaması on sekizinci yüzyıldan itibaren kentlerin ve kentlilerin durumunun kötüleşmesine neden olmuştur. Bu durum seyyah söylemine de yansımış on dokuzuncu yüzyıldan itibaren kentler “hastalıklar yuvası” kentliler ise “vahşi görünümlü” olarak tasvir edilmiştir. Bu çalışma Halep çıbanı hastalığını merkeze alarak seyyah anlatıları üzerinden Osmanlı Devleti’nin çevresel tarihine bir katkı yapma amacını taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mezopotamya
• Osmanlı Devleti
• seyahatname
• hastalık
• Halep çıbanı

Travelers’ Discourses on Diseases in Mesopotamia Between the Sixteenth and Nineteenth Centuries: The Aleppo Boil

Öz

This study examines the social and environmental transformation of cities in Ottoman Mesopotamia between the sixteenth and nineteenth centuries through European travelers’ accounts of the Aleppo boil (oriental sore). While early modern travelers under Ottoman rule often praised the region’s inhabitants for their physical appearance and apparent health, narratives from the late eighteenth century onward increasingly emphasized bodily degeneration, urban decay, and unsanitary living conditions. This shift is analyzed through a human-environment perspective. The encroachment of Bedouin tribes onto fertile agricultural lands displaced rural populations, driving migration toward urban centers. Rapid urban growth, particularly in peripheral and suburban areas, led to overcrowding and deteriorating sanitary conditions. The Ottoman State failed to manage these changes, contributing to the spread of disease and urban decline. By the nineteenth century, travelers frequently depicted Mesopotamian cities as “hotbeds of disease” and described their inhabitants as “wild-looking.” This study contributes to the environmental history of the Ottoman State by showing how changing travel narratives reflect broader socio-environmental dynamics and shifting perceptions of urban life.

Anahtar Kelimeler

• Mesopotamia
• Ottoman State
• travelogue
• disease
• Aleppo boil.

Kaynakça

1. Akis, 28 Ekim 1967. google scholar
2. Akşam, 13 Eylül 1952. google scholar
3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). İrade Dahiliye (İ.., DH..) 600/41825, 25 Ağustos 1869. google scholar
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Yıldız Perakende Evrakı Tahrirat-ı Ecnebiye ve Mabeyn Mütercimliği (Y. PRK. TKM.) 18/15. google scholar
5. Diyarbekir’de Dicle, No: 124, 6 Nisan 1914. google scholar
6. The Missionary Herald, V. 8 (1876-1881). google scholar
7. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/leishmaniasis (Access date: 11.06.2024) google scholar
8. Vatan, 10 August 1952. google scholar

9. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. 1. Cilt. Dersaadet: Matbaa-i Osmaniye, 1309. google scholar
10. Ali Bey (Tarbzon Vali-i Sabıkı ve Düyûn-u Umûmiye Direktörü). Seyahat Jurnali: İstanbul’dan Bağdad’a ve Hindistan’a. İstanbul: 1314. google scholar
11. Badger, G. P. The Nestorians and Their Rituals: With The Narrative of a Mission to Mesopotamia and Coordistan in 1842-1844, and of a Late Visit to Those Countries in 1850. Vol: 1-2, London: Joseph Masters, 1852. google scholar
12. Bakır, Abdulhalik. “Klasik İslam Kaynaklarında Amid (Diyarbakır) ile İlgili Bazı Kayıtlar ve Bu Kayıtların Değerlendirilmesi”. In 1. Uluslararası Oğuzlardan Osmanlıya Diyarbakır Sempozyumu, ed. Kenan Ziya Taş- Ahmet Kankal 837-848, İzmir: Diyarbakır Valiliği Yayınları, 2004. google scholar
13. Barker, John. Syria and Egypt Under The Last Five Sultans of Turkey: Being Experiences, During Fifty Years, of Mr. Consul-General Barker. London: Samuel Tinsley, 1876. google scholar
14. Barkley, H. C. A Ride Through Asia Minor and Armenia: Giving A Sketch of the Characters, Manners, and Customs of Both the Mussulman and Christian Inhabitants. London: William Clowes and Sons, 1891. google scholar
15. Brant, James. 1838 Yazında Kürdistan. Çev. A. Celil Kaya, İstanbul: Rûpel Yayınevi, 2014. google scholar
16. Buckingham, J. S. Travels in Mesopotamia Including A Journey From Aleppo across the Euphrates to Orfah the (Ur of the Chaldees) Through the Plains of the Turcomans, to Diarbekr, in Asia Minor; From Thence to Mardin, on the Borders of the Great Desert, and By the Tigris to Mousul and Bagdad: With Researches on the Ruin of Babylon, Nineveh, Arbela, Ctesiphon, and Seleuca, London: Henry Colburn, 1827. google scholar
17. Burgin, G. B. “My visit to Armenia”, The Quiver An Illustrated magazine for Sunday and General Reading, New and Enlarged Series. London-Paris-Melbourne: Cassell and Company Limited (1897): 528-535. google scholar
18. Burgin, G. B. More Memoirs and Some Travels. Presented by Prof. Charles A. Kofoid and Mrs. Prudence W. Kofoid, London:Hutchinson & CO. Paternoster ROW, 1922. google scholar
19. Chesneau, Jean. D’Aramon Seyahatnamesi: Kanuni Devrinde İstanbul-Anadolu-Mezopotamya. Çev. Işıl Erverdi, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022. google scholar
20. Cuinet, Vital. La Turque d’Asie. Editeur: Ernest Leroux, Paris, 1891. google scholar
21. Cutts, E. L., Christians Under The Crescent In Asia. New York: Pott, Young & Co, 1878. google scholar
22. Çalışkan, A. “XVIII. ve XIX. Yüzyılda Antep ve Civarında Bazı Salgın Hastalıklara Dair Bulgular”, Gaziantep Üniversitesi S. B. D. 18/4 (2019): 1556-1573. google scholar
23. De Thevenot, Jean. The Travels of the Monsieur de Thevenot into the Levant. Vol. 1-2, London: H. Clark, 1686. google scholar
24. Dolbee, S. Locusts of Power: Borders, Empire, and Environment in the Modern Middle East, Cambridge: Cambridge University Press, 2023. google scholar
25. Ebü’l-Fidâ Coğrafyası. 2022. Çev. Ramazan Şeşen, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 1686. google scholar
26. Eldem, E., Masters, B., Goffmann, D. Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti (Halep-İzmir-İstanbul). İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2012. google scholar
27. Elgood, C. “The Early History of the Baghdad Boil: An Attempt to Prove the Existence of the Disease in Ancient Times and to suggest the Source from Which It Was Imported into Irag”. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 3 (1934): 519-533. google scholar
28. Ellis, T. J. On a Raft, And Through The Desert. London: Field&Tuer; Newyork: Scribner&Welford, 1881. google scholar
29. Evliyâ Çelebi. Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi 4. Kitap 1. Cilt. Haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2012. google scholar
30. Fletcher, J. P. Narrative Of A Two Years’ Residence At Nineveh, And Travels In Mesopotamia, Assyria and Syria, Vol. I, London, 1850. google scholar
31. Fraser, David. The Short Cut to India: The Record of a Journey along the Route of the Baghdad Railway. Edinburg and London: William Blackwood and Sons, 1909. google scholar
32. Garden, R. J. “Description of Diarbekir”, The Journal of the Royal Geographical Society of London 37 (1867): 182-193. google scholar
33. Geary, Grattan. Through Asiatic Turkey, Narrative of a Journey from Bombay to the Bosphorus. Vol. 2, London: Sampson Low-Marston-Searle&Rivington, 1878. google scholar
34. Gökler, M. E; Durmuş, Hasan; Ateşoğlu, Ayhan. “Evaluation and Risk Mapping of Cutaneous Leishmaniasis Cases Between 2007 and 2017 in Şanlıurfa, Turkey”, Klimig Derg. 33 (2020): 248-254. google scholar
35. Grant, Asahel. Nasturiler Ya Da Kayıp Kabileler: Bir Misyonerin Nasturilere Dair İzlenim ve Düşünceleri. Çev: Hikmet İlhan, İstanbul: Avesta, 2015. google scholar
36. Harman, Mehmet. “Kutanöz Leishmaniasis”, Turk J Dermatol 9 (2015): 168-76. google scholar
37. Hepworth, G. H. Through Armenia on Horseback. New York: Dutton&Company, 1898. google scholar
38. Heude, William. A Voyage Up the Persian Gulf, and A Journey Overland from India to England in 1817, London: Strahan&Spottiswood, 1819. google scholar
39. Issawi, Charles. The Economic History of Turkey 1800-1914, Chicago and London: The University of Chicago Press, 1980. google scholar
40. J. Merguerian, Barbara. “Amerikalıların Gözünden 19. Yüzyılda Diyarbekir (1830-1860)”. In Diyarbakır Çevresi toplumsal ve Ekonomik Tarihi Konferansı Diyarbakır Tebliğleri 35-52. İstanbul: Hrant Dink Vakfı Yayınları, 2013. google scholar
41. Jean-Baptiste Tavernier. Jean-Baptiste Tavernier Seyahatnamesi. çev. Teoman Tunçdoğan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2006. google scholar
42. Konyar, Basri. Diyarbekir Yıllığı. C. 3, Ankara: Ulus Basımevi, 1936. google scholar
43. Korkusuz, M. Şefik. Seyahatnamelerde Diyarbekir. İstanbul: Kent Yayınları, 2003. google scholar
44. Marcus, Abraham. Modernliğin Eşiğinde Bir Osmanlı Şehri Halep. Çev. Mehmet Emin Baş, İstanbul: Küre Yayınları, 2013. google scholar
45. Masters, Bruce. “Halep Osmanlı İmparatorluğu’nun Kervan Kenti”. In Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti Halep, İzmir, İstanbul 23-51, ed. Edhem Eldem, Daniel Goffmann, Bruce Masters. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2012. google scholar
46. Mevsim, Hüseyin. Diyarbakır Sürgünleri; Bulgarların Kaleminden Kent Manzaraları, 1868- 1878. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2016. google scholar
47. Niebuhr, Carsten. Travels Through Arabia, and Other Countries in The East. (Translate into English by Robert Heron), Vol. 2, Edinburg: Morison and Son, 1792. google scholar
48. Özer, Sevilay. “Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Anadolu’da Şark Çıbanı”. In Erasmus International Academic Research Symposium in Edducational and Social Sciences Proceeding Book 911-922, İzmir, 2019. google scholar
49. Panzac, Daniel. Osmanlı İmparatorluğu’nda Veba (1700-1850), Translation Serap Yılmaz, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011. google scholar
50. Poinar, George; Poinar, Roberta: “Paleoleishmania Proterus n. gen., n. sp., (Trypanosomatidae: Kinetoplastida) from Cretaceous Burmese Amber”, Protist 155 (2004): 305-310. google scholar
51. Pollington, Viscount. “Notes on a Journey From Erz-rum, By Mush, Diyar-bekr And Birejik to Aleppo in June 1838”, The Journal of the Royal Geographical Society of London 10 (1840): 445-454. google scholar
52. Polonyalı Simeon. Polonyalı Bir Seyyahın Gözüyle 16. Asır Türkiyesi. Çev: Hrant D. Andreasyan, İstanbul: Köprü Kitap, 2016. google scholar
53. Rassam, Hormuzd. Asshur and the Land of Nimrod Being An Account of the Discoveries Made in the Ancient Ruins of Nineveh, Asshur, Sepharvaim, Calah, Babylon, Borsippa, Cuthah and Van Including a Narrative of Different Journeys ın Mesopotamia, Assyria, Asia Minor and Koordistan. New York : Curts&Jennings, 1897. google scholar
54. Russell, Alex. The Natural History of Aleppo and Parts Adjacent Containing a Description of the City, and the Principal Natural Productions in its Neighboorhood. London: A. Millar, London, 1756. google scholar
55. Saad, Lamec. Sechzen Jahre als Quarantaenearzt in der Türkei. Berlin: Dietrich Reimer, 1913. google scholar
56. Scott-Stevenson, Esmé. Our Ride Through Asia Minor. London: Chapman and Hall, 1881. google scholar
57. Sestini, Domenico. Voyage De Constantinople a Bassora, et Retour a Constantinople. Paris: Chez Dupuiz, 1797. google scholar
58. Steverding, Dietmar. “The History of Leishmaniasis”, Parasites Vectors 10/82 (2017): 1-10. google scholar
59. Tuna, S. A. Diyarbekir Belediyesi Tarihi (1869-1922). Ankara: Gazi Kitabevi, 2023. google scholar
60. Tüzün, N. “Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Devleti’nde “Çıban””, KSÜSBD 22/2 (2025): 1152-1165. google scholar
61. Ussher, John. A Journey From London to Persepolis; Including Wandering in Daghestan, Georgia, Armenia, Kurdistan, Mesopoyamia, and Persia. London: Hurst and Blackett, 1865. google scholar
62. Wilson, C. W. Handbook for Travellers In Asia Minor, Transcaucasia, Persia, etc. London: John Murray, 1895. google scholar
63. Yıldız Zeyrek, Fadile; Gürses, Gülcan; Uluca, Nermin; Yentür Doni, Nebiye; Toprak, Şahin; Yeşilova, Yavuz; Çulha, Gülnaz. “Şanlıurfa’da Şark Çıbanı Etkeni Değişiyor mu? İlk Leishmania Major Vakaları”, Türkiye Paratizol Dergisi 38 (2014): 270-274. google scholar