Osmanlı Devleti’nde İlk Telsiz Telgraf Projesi: Gelemiş/Patara-Derne Telsiz İstasyonları

Öz

Bu makale, Osmanlı Devleti’nin haberleşme tarihinde bir dönüm noktası olan Gelemiş/Patara-Derne Telsiz Telgraf İstasyonları’nın projelendirme, faaliyete geçme ve bombalanıp kullanılamaz hale gelme sürecini ele almaktadır. Çalışma, bu süreci yalnızca bir askerî veya diplomatik olay olarak değil, Osmanlı’da modern haberleşme teknolojisinin kurumsallaşması ve devlet eliyle teknoloji transferi bağlamında da incelemektedir. 20. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti, Afrika’daki son toprağı olan Trablusgarp ile muhaberede yaşadığı maliyet, güvenlik ve egemenlik sorunlarını aşmak için son teknoloji ürünü olan telsiz telgraf teknolojisini tercih etmiştir. Elektrikli telgrafa alternatif olarak geliştirilen ve daha on yıl önce ilk patenti alınan telsiz telgraf teknolojisiyle, coğrafi engeller ve yabancı şirketlere olan bağımlılığın ortadan kaldırılması amaçlanmıştır. Bu bağlamda başta Alman firmaları olmak üzere birçok yabancı şirketten gelen yatırım teklifleri ve Osmanlı Posta ve Telgraf Nezareti bürokratlarının yeni teknolojiye ilişkin çalışmaları yol gösterici olmuştur.

1904 yılında planlanan ve Alman Telefunken firmasına ihale edilen Osmanlı Devleti’nin ilk telsiz telgraf projesi Güneybatı Anadolu’daki Gelemiş (Patara) ile Trablusgarp’ın kuzeydoğusunda bulunan Derne şehrinde hayata geçirilmiştir. Bu girişim, Osmanlı Devleti’nin teknik modernleşme sürecinde özgün bir örnek teşkil etmektedir. Daha istasyonlar kurulmadan önce kendi memurlarını Almanya’da Telefunken fabrikasına eğitime gönderen ve bu konuda kalifiye memurlar da yetiştirmeye çalışan Osmanlı Devleti, faaliyete başladığı 1906 yılında Avrupa’daki en uzak haberleşme menziline sahip telsiz telgraf hattı özelliğine sahip bu projede vizyoner bir siyaset takip etmiştir. Fakat 1911-1912 Trablusgarp Savaşı sırasında her iki istasyon da İtalyan donanması tarafından tahrip edilerek, faaliyetleri sonlandırılmıştır. Çalışmada, kapsamlı arşiv araştırmasıyla ilk kez değerlendirilen belgeler, süreli yayın organlarından elde veriler ve görseller, özellikle Patara’da yine ilk kez gerçekleştirilen arkeolojik kazı sonuçları kullanılmıştır. Bu sayede, Osmanlı’nın teknolojik kapasitesini ve iletişim stratejilerini yeniden düşünmeye davet eden bilim tarihi, teknoloji transferi ve kurumsal modernleşme perspektiflerini tarihsel arkeoloji yaklaşımıyla birleştiren çok yönlü bir analiz sunulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Telsiz Telgraf
• Gelemiş
• Patara
• Derne
• Trablusgarp
• Osmanlı Arkeolojisi

The First Wireless Telegraph Project In The Ottoman State: Gelemiş/Patara-Derne Wireless Stations

Öz

This article examines the process of designing, commissioning, and subsequent bombing and destruction of the Gelemiş/Patara–Derne Wireless Telegraph Stations, a turning point in the history of communications in the Ottoman State. The study analyses this process not only as a military or diplomatic episode, but also in the context of the institutionalisation of modern communication technology in the Ottoman Empire and state-led technology transfer. In the early twentieth century, the Ottoman State adopted state-of-the-art wireless telegraph technology to overcome the costs, security concerns, and sovereignty issues involved in communicating with its last African territory, Tripolitania. Developed as an alternative to electric telegraphy and patented only a decade earlier, wireless telegraphy aimed to eliminate geographical barriers and dependence on foreign companies. In this context, investment proposals from foreign firms—particularly German companies—and the activities of officials within the Ottoman Ministry of Post and Telegraph played a guiding role in shaping the new communication strategy.

The Ottoman State’s first wireless telegraph project, planned in 1904 and contracted to the German company Telefunken, was implemented in Gelemiş (Patara) in southwestern Anatolia and in the city of Derne in northeastern Tripoli. This initiative represents a distinctive example of technical modernisation in the late Ottoman period. Even before the stations were established, Ottoman officials were sent to the Telefunken factory in Germany for training, reflecting a deliberate effort to cultivate domestic technical expertise. When the line became operational in 1906, it constituted the longest-range wireless telegraph connection in Europe, illustrating the State’s ambitious communication policy. However, during the Italo-Ottoman War of 1911–1912, both stations were destroyed by the Italian navy, bringing their operations to an end.

The study draws on archival documents evaluated for the first time, data and images from contemporary periodicals, and, in particular, the results of archaeological investigations conducted for the first time at Patara. It thus offers a multifaceted analysis—combining perspectives from the history of science, technology transfer, and institutional modernisation with a historical-archaeological approach—inviting a reassessment of the technological capacity and communication strategies of the late Ottoman State.

Anahtar Kelimeler

• Wireless Telegraphy
• Gelemiş
• Patara
• Derne
• Tripoli
• Ottoman Archaeology

Kaynakça

1. Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO.): 2449/183613; 2533/189952; 2566/192404; 2584/193761; 2533/189952; 2566/192404; 2584/193761; 2596/194633; 2702/202609; 2881/216061; 2899/217368; 2942/220650; 3069/230147; 3251/243757; 3256/244251; 3944/295736. google scholar
2. Dahiliye Nezareti, Mektubi Kalemi (DH.MKT.): 912/19; 931/18; 939/1; 1065/36; 1247/41; 2841/84; 2854/1. google scholar
3. Dahiliye Nezareti, Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ.): 59/52. google scholar
4. Fotoğraflar (FTG.f.): 1559; 1560. google scholar
5. Hariciye Nezareti, Siyasi (HR.SYS.): 2909/92. google scholar
6. İrade, Hususi (İ.HUS.): 125/104; 128/96. google scholar
7. İrade, Posta ve Telgraf (İ.PT.): 20/51; 25/5. google scholar
8. Yıldız, Mütenevvi Maruzat (Y.MTV.): 225/130; 229/66; 301/25. google scholar

9. Yıldız, Perakende, Dahiliye Nezareti Maruzatı (Y.PRK.DH.): 1/88. google scholar
10. Yıldız, Perakende, Elçilik, Şehbenderlik ve Ataşemiliterlik (Y.PRK.EŞA.), 39/35. google scholar
11. Yıldız, Perakende, Posta ve Telgraf Nezareti Maruzatı (Y.PRK.PT.): 21/109; 24/1; 24/2; 24/3; 24/4; 24/5; 24/6; 24/7; 24/8; 24/9; 24/13; 23/86; 23/150. google scholar
12. Osmanlı-İtalyan Harbi (1911-1912) (110-9-1-5): 15-66-7; 16-69-7; 19-81-2; 54-253-35; 57-273-37; 57-273-38. google scholar
13. “Ferid Bey”, Servet-i Fünûn, Num. 897, 19 Haziran 1324. google scholar
14. “Telefunken und der Balkankrieg”, Telefunken Zeitung, 2. Jahrgang, No. 8, October 1912. google scholar
15. “Telsiz Telgraf Hattı”, Servet-i Fünûn, Num. 777, 2 Mart 1322. google scholar
16. “Zur Tripolis-Affäre”, Telefunken Zeitung, I. Jahrgang, No. 2, September 1911. google scholar
17. Ferid Bey, “Telsiz Telgraf”, Servet-i Fünûn, Num. 778, 9 Mart 1322. google scholar
18. Servet-i Fünûn, Num. 777, 2 Mart 1322. google scholar
19. Çakılcı, Diren ve Havva İşkan, “Patara Telsiz Telgraf İstasyonu”, Patara: Likya’nın Akdeniz’e Açılan Kapısı içinde, Editör Havva İşkan. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2020: 129-132. google scholar
20. Çakılcı, Diren. “Doğu Akdeniz’de Denizaltı Telgraf Bağlantıları: Yunanistan’ın Uluslararası Şebekeye Dahil Edilmesi”, Tarih İncelemeleri Dergisi XXXIII/1 (2018): 21-39. google scholar
21. Çakılcı, Diren. “Kıbrıs’ta Osmanlı Telgraf İşletmesi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 2/62 (2016): 65-90. google scholar
22. Çakılcı, Diren. “Osmanlı Devleti Telgraf Şebekesinde Üsküdar Telgrafhanesi ve Önemi”, IX. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu, Bildiriler, edt. Coşkun Yılmaz. I. cilt. İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2017: 131-149. google scholar
23. Çakılcı, Diren. “Osmanlı Devleti’nde Denizaltı Telgraf Hatları ve Eastern Telegraph Company”, 18. Türk Tarih Kongresi, Bildiriler III. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022: 289-309. google scholar
24. Çakılcı, Diren. “Osmanlı Devleti’nin Telgraf Haberleşmesinde Güvenlik Birimleri ve Asayiş”, Miras ve Değişim: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Jandarma, Ankara: Berikan, 2018: 339-361. google scholar
25. Çakılcı, Diren. Rumeli Telgraf Hatları (1854-1876). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019. google scholar
26. Çakılcı, Diren. “Yemen’i Payitaht’a Bağlamak: Yemen Vilayeti Telgraf Şebekesi ve Bağlantı Hatları”, Türkiyat Mecmuası 32/1 (2022), 61-92. google scholar
27. Davison, Roderic H. Osmanlı-Türk Tarihi (1774-1923). Çeviren Mehmet Moralı. İstanbul: Alkım Yayınları, 2004. google scholar
28. Duran, Saltuk. “Sources of Maritime Weather Monitoring in the Ottoman Navy at the Age of Modern Observatories, 1868-1914”. Osmanlı Bilimi Araştırmaları 25, 2 (2024): 369-399. google scholar
29. Eichhorn, Gustav. Wireless Telegraphy. London: Charles Griffin and Company Pub., 1906. google scholar
30. Eyice, Semavi. “İstanbul’da İlk Telgrafhane-i Âmire’nin Projesi (1855)”, İstanbul Üniversitesi Tarih Dergisi 34 (1984): 61-72. google scholar
31. Güzel, Hasan Tevfik. ““Hasta Adam” Osmanlı Devleti Karşısında Başarılı Bir İtalyan Diplomasi Örneği: Trablusgarp Savaşı”, Vakanüvis 2/1 (Mart 2017): 78-118. google scholar
32. Halaçoğlu, Yusuf. Klasik Dönemde Osmanlılarda Haberleşme ve Yol Sistemi, İstanbul: İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1982. google scholar
33. Halıcı, Şaduman. “Meclis-i Mebusan’da Trablusgarp (1908-1912)”, Prof. Dr. Yavuz Ercan’a Armağan içinde. Ankara: Turhan Kitabevi, 2008: 505-534. google scholar
34. İpek, Nurdan. Selanik ve İstanbul’da Seçkin Yahudi Bankerler (1850-1908), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, İstanbul: 2011: 59-60. google scholar
35. İşkan-Baykan, Havva-N. Orhan. "Neue Ergebnisse zur Wasserleitung von Patara/Türkei", BaBesh Supplement 24, (2013): 93-103 google scholar
36. Kanat, Sedat. “II. Abdülhamid Döneminde Mâbeyn-i Hümâyûn’un Çalışma Usulleri ve Kurum Çalışanlarının Genel Özlük Durumları”, CUJOSS XLII/2 (2018): 13-46. google scholar
37. Karakaş, Nuri. “Askeri ve Siyasi Yönleriyle İtalyan Donanması’nın Çanakkale Boğazı Harekâtı (18 Nisan 1912)”, Akademik Bakış 6/12 (2013): 81-109. google scholar
38. Karaman, Mehmet Ali. “XIX. Yüzyılda Selanik’te Musevi Bir Aile: Alatiniler”, History Studies 9/5, (2017): 130-142. google scholar
39. Kızıltoprak, Süleyman. Mısır’da İngiliz İşgali, Osmanlı’nın Diplomasi Savaşı (1882-1887). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2010. google scholar
40. Körpe, Reyhan. “Tarih Araştırmalarında Yeni Bir Metot: Osmanlı Arkeolojisi”, Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık-Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu Bildirileri 2 içinde, Ankara: TTK Yayınları, 2022: 411-433 google scholar
41. Kurtcephe, İsrafil. “İtalyan Donanmasının Çanakkale Boğazını Geçme Teşebbüsleri”, OTAM 1 (1990): 299-312. google scholar
42. Kurtcephe, İsrafil. “Trablusgarb’ın İtalyanlarca İşgali, Mustafa Kemal ve Arkadaşlarının Direnişe Katılmaları”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 6 (1990): 361-375. google scholar
43. List of Wireless-Telegraph Stations of The World. Washington: Government Printing Office, 1907. google scholar
44. List of Wireless-Telegraph Stations of The World. Washington: Government Printing Office, 1908. google scholar
45. Manfroni, Camillo. Guerra Italo-Turca (1911-1912), Cronistoria delle Operazioni Navali II, Roma: 1926. google scholar
46. McNamara, John R. The Economics of Innovation in the Telecommunications Industry, New York: Quorum Books, 1991. google scholar
47. Minawi, Mostafa. “Telegraphs and Territoriality in Ottoman Africa and Arabia during the Age of High Imperialism”, Journal of Balkan and Near Eastern Studies 18/6 (2016): 567-587. google scholar
48. Özmen, Seher Selin. “Kuramsal ve Metodolojik Bir Çerçevede Osmanlı Arkeolojisi ile Tarihsel Arkeoloji”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 12/1 (Haziran 2025): 327-52. google scholar
49. Patara. Kent, Liman, Kült, editör Havva İşkan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019. google scholar
50. Şahin, Feyzullah. “Patara Kent İçi Su Dağıtım Yapıları”, From Sand Into a City. 25 Years of Patara Excavations, International Symposium Proceedings, 11-13 Nov. 2013 Antalya, Patara VII.1, (2015): 507-524. google scholar
51. Yazıcı, Nesimi. “Tanzimat’ta Haberleşme ve Kara Taşımacılığı”, OTAM 3 (1992): 333-377. google scholar
52. Yılmaz, Pamir. Koruma Yasalarımız ve Patara Antik Kenti, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Antalya: 1996. google scholar
53. http://www.seas.columbia.edu/marconi/history.html Erişim 06.08.2025. google scholar
54. https://earlyradiohistory.us/1906stat.htm Erişim 14.05.2025. google scholar