Zâtü’s-Savârî Deniz Muhârebesi (34/654-655)

Öz

Yakın Doğu ve Orta Akdeniz’de yürüttüğü bahrî faâliyetler neticesinde Müslüman Araplar ile Bizans İmparatorluğu’nun karşı karşıya geldikleri, gemi direklerinin panoramaya hâkim olmasından ötürü Zâtü’s-Savârî olarak adlandırılan çarpışma, meşhur bir deniz savaşıdır. Hz. Osmân (23-35/644-656) devrinde Suriye (Şâm) Vâlisi Muâviye b. Ebû Süfyân (ö. 60/680) ve Mısır Vâlisi Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh (ö. 36/656-657) tarafından kıyı şehirleriyle, yeni fethedilen yerlerin muhâfazası ve Bizanslıların Akdeniz’deki kuvvetini azaltmak amacıyla muhkem bir donanma inşâ edildi. En nihâyetinde Abdullah b. Sa‘d, 200 gemiden müteşekkil Mısır ve Şâm filolarıyla Akkâ’dan kuzeybatı yönünde denize açıldı. Müslümanların bu seyrüseferine karşılık Bizans donanması bizzat İmparator II. Konstans (641-668) kumandasında harekete geçti. İki taraf arasında Antalya’nın Finike sâhilinde deniz harbi başladığında Müslümanlar halat ve zincirlerle düşman gemilerini kendi binitlerine bağlayıp karada muhârebe eder gibi Bizans askerleriyle göğüs göğüse çarpışmaya başladılar. Kaynakların rivâyetine göre; savaş öğlene doğru bittiğinde, deniz akan kanlarla kırmızıya boyanmış ve İmparator II. Konstans esir düşmekten ancak tebdîl-i kıyâfetle kurtulabilmişti. 31 (652) veya 34 (655) yılında meydana gelen, İslâm Hilâfeti’nin kesin zaferiyle neticelenen bu harp ile Bizans İmparatorluğu yalnızca doğudaki en kıymetli şehirlerini yitirmekle kalmamış, ayrıca Akdeniz’de geniş çaplı harekâtlara başlayacak bir rakibi de karşısında bulmuştu. Bu bağlamda makalede ana kaynakların verdiği mâlûmat ışığında Zâtü’s-Savârî (Direkler Savaşı) tetkik edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Zâtü’s-Savârî
• Hz. Osmân
• Muâviye
• Bizans İmparatorluğu
• II. Konstans

The Naval Battle of Dhāt al-Ṣawārī (34/654-655)

Öz

Naval activities of the Muslim Arabs in the Middle East and central Mediterranean led to a famous sea battle with the Byzantine Empire, known as Dhāt al-Ṣawārī since the ships’ masts dominated the panorama. During the reign of Caliph ʿUthmān, the governors of Syria and Egypt, Muʿāwiya b. Abī Sufyān and ʿAbd Allāh b. Saʿd b. Abī Sarḥ, respectively, built a strong navy to protect the coastal cities and the newly conquered territories, and also to break the power of the Byzantium in the Mediterranean. ʿAbd Allāh b. Saʿd sailed from ʿAkkā to the northwest with the Egyptian and Shām fleets 200 ships strong. In response to the Muslim campaign, the Byzantine navy set sail under the personal command of Emperor Constans II (641-668). When the naval battle began on the coast of Finike (Phoenix) in Antalya, the Muslims tied the enemy ships to their own with ropes and chains and then started a hand-to-hand combat as if they were on land. When the battle was over towards noon, according to the sources, the sea was red with blood and the Emperor barely escaped from captivity under disguise. With the decisive victory of the Islamic Caliphate in 31 (652) or 34 (655), the Byzantine Empire not only lost its most valuable cities in the East, but also found a rival that was about to launch large-scale campaigns in the Mediterranean. This article examines Dhāt al-Ṣawārī (The Battle of the Masts) in light of the information from the main sources.

Anahtar Kelimeler

• Dhāt al-Ṣawārī
• Caliph ʿUthmān
• Muʿāwiya
• the Byzantine Empire
• Constans II

Kaynakça

1. Agapius. Kitab al-‘Unvan-Histoire Universelle. Fransızca trc. Alexandre Vasiliev. II. Kısım. Patrologia Orientalis, 8. cilt. Paris: 1912. google scholar
2. Ahrweiler, Helene. Byzance et laMer. Paris: Presses Universitaires de France, 1966. google scholar
3. Aycan, İrfan. “Ebü’l-A‘ver”. DİA. X: 295. İstanbul: TDV, 1994. google scholar
4. Beihammer, Alexander D. “The First Naval Campaign of the Arabs against Cyprus (649, 653): A Reexamination of the Oriental Source Material”. Graeco-Arabica 9-10 (2004): 47-68. google scholar
5. Belâzürî. Ensâbü’l-Eşrâf. Nşr. Mahmud Firdevs el-Azem, 5. cilt. Dımaşk: 1999. google scholar
6. Bosworth, Clifford E. “Dhât al-Şawârî”. The Encyclopaedia of İslam 2. Supplement. 12:221-222. Leiden: Brill, 2004. google scholar
7. Bowen, Richard LeBaron. “Maritime Superstitions of the Arabs”. American Neptune 15 (1955): 5-48. google scholar
8. Christides, Vassilios. “Two Parallel Naval Guides of the Tenth Century: Qudâma’s Document and Leo Vl’s Naumachica: A Study on Byzantine and Moslem Naval Preparedness”. Graeco-Arabica 1 (2012): 52-105. google scholar

9. Christides, Vassilios. “The Naval Battle of Dhât al Şawâri A. H. 34/A. D. 655-656 A Classical Example of Naval Warfare Incompetence”. Byzantina 13/2 (1985): 1331-1345. google scholar
10. Christides, Vassilios. “The Naval Battle of Dhât al Şawâri Revisited (ca 653, 654 or 655)”. Maritime Contacs of the Past, Deciphering Connections amongst Communities. Editör: Sila Tripati, içinde 513-531. New Delhi: Delta Book World, 2014. google scholar
11. Christides, Vassilios. “The Literary Sources of the Battle of Dhât al Şawâri”. Greece, Rome, Byzantium and Africa: StudiesPresented to BenjaminHendrickx on his Seventy-Fifth Birthday. Editör: William Henderson, Effrosyni Zacharopoulou, içinde 153-175. Atina: Herodotos, 2016. google scholar
12. Conrad, Lawrence I. “The Conquest of Arwâd: A Source-Critical Study in the Historiography of the Early Medieval Near East”. The Byzantine andEarly Islamic Near East, I, Problems in the Literary Source Material. Editör: Averil Cameron ve Lawrence I. Conrad, içinde 317-401. Princeton-New Jersey: The Darwin Press, 1992. google scholar
13. Conrad, Lawrence I. “Islam and the Sea: Paradigms and Problematics”. Al-Qantara 23/1 (2002): 123-154. google scholar
14. Ebü’l-Ferec. Abû’lFarac Tarihi. Türkçe trc. Ömer Rıza Doğrul. 1. cilt. Ankara: TTK, 1945. google scholar
15. Eickhoff, Ekkehard. Seekrieg undSeepolitik Zwischen İslam und AbendlandDas Mittelmeer unter Byzantinicher und ArabicherHegemonie (650-1040). Berlin: De Gruyter, 1966. google scholar
16. Elmakias, Avraham, The Naval Commanders of Early İslam. İngilizce trc. Limor Yungman, Gorgias Press 2018. google scholar
17. Fahmy, ‘Aly Muhammad. Muslim Sea-Power in the Eastern Mediterranean from the Seventh to the Tenth Century A.D. (Studies in Naval Organisation). London: Don Bosco, 1950. google scholar
18. Fahmy, ‘Aly Muhammad. “The Muslim Navy during the Days of the Early Caliphate”. The Islamic Review 15/3 (1952): 24-25. google scholar
19. Fayda, Mustafa. “Abdullah b. Sa'd b. Ebû Serh”. DİA. I: 130-131. İstanbul: TDV, 1988. google scholar
20. Hâshmî, Yusuf 'Abbâs. “Dhâtu’s-Şawârî: A Naval Engagement Between the Arabs and Byzantines”. The Islamic Quarterly 6/1-2 (1961): 55-64. google scholar
21. Hillenbrand, Carole. The Crusades: IslamicPerspectives. Edinburg: Edinburg University Press, 1999. google scholar
22. Hitti, Philip K. Siyâsî ve Kültürel İslam Tarihi. Türkçe trc. Salih Tuğ. 1. cilt. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1980. google scholar
23. Hourani, George F. Arab Seafaring. Princeton: Princeton University Press, 1995. google scholar
24. İbn A‘sem el-Kûfî. Kitâbü’l-Fütûh. Nşr. ‘Ali Şîrî. 2. cilt. Beyrut: 1411. google scholar
25. İbn Abdülhakem, Ebü’l-Kâsım. Fütûhi Mısr ve’l-Mağrib. Nşr. Abdülmü‘nim Âmir. Kahire: t. y. google scholar
26. İbn Haldûn. el-İber ve dîvânü’l-mübtede ’ ve’l-haber f eyyâmi’l-Arab ve’l-Acem ve’l Berber. Nşr. Halîl Şehâde. 2. cilt. Beyrut: 2000. google scholar
27. İbn Haldûn. Mukaddime. Türkçe trc. Süleyman Uludağ. 1. cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005. google scholar
28. İbn Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye. Türkçe trc. Mehmet Keskin. 7. cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994. google scholar
29. İbn Tağrîberdî. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Köhire. Nşr. Heyet. 1. cilt. Kahire: t. y. google scholar
30. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-Târih Tercümesi. Türkçe trc. Ahmet Ağırakça. 3. cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, 1986. google scholar
31. Khalilieh, Hassan S. Islamic Maritime Law-An Introduction. Leiden-Boston-Köln: Brill, 1998. google scholar
32. Khalilieh, Hassan S. “Capacity and Regulations against Overloading of Commercial Ships in Byzantine and Islamic Maritime Practices”. Journal ofMedieval History 31/3 (2005): 243-263. google scholar
33. el-Kindî, Ebû Ömer. Kitâbü’l-Vülât ve Kitâbü’l-Kudât. Nşr. R. Guest. Kahire: t. y. google scholar
34. Kpıapüç, E^avoufk AeÇikö Tnç MeaamviK^çEkknviK^ç AnpâSouç ^pappaTs^aç 1100-1169. IV: 163. 0EGaaXovû
35. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Müslümanların Akdeniz’i Keşfine Dair”. Akdeniz’de İslâm Medeniyeti, Milletlerarası google scholar
36. Konferans Tebliğleri, Lefkoşa 1-4 Aralık 2010, içinde 185-196. İstanbul: IRCICA, 2013. google scholar
37. Kyrris, Costas P. “The Nature of the Arab-Byzantine Relation in Cyprus from the Middle of the 7th to the Middle of the 10th Century A. D.”. Graeco-Arabica-First International Congress on Grek and Arabic Studies. 3. cilt, içinde 149-175. Atina: 1984. google scholar
38. Lewis, Archibald R. Naval Power and Trade in the Mediterranean A. D. 500-1100. Princeton-New Jersey: Princeton University Press, 1951. google scholar
39. Lewis, Archibald, R.-Timothy J. Runyan. European Naval and Maritime History, 300-1500. Bloomington: Indiana University Press, 1990. google scholar
40. Mâhir, Suâd. el-BahriyyefîMısri’l-İslâmiyye ve asaruha’l-bakıyye. Cidde: 1979. google scholar
41. Makrîzî. el-Mevaiz ve’l-i ‘tibâr bi-(fî) zikri’l-hıtat ve’l-âsâr, Nşr. Muhammed Zeynühüm ve Mediha eş- Şarkâvî. 1. cilt. Kahire: 1998. google scholar
42. Mes‘ûdî. Le livre de l’avertissement et de la revision. Fransızca trc. Carra de Vaux. Paris: 1896. google scholar
43. Nicolle, David. Medieval Warfare Source Book: Christian Europe andIts Neighbours. 2. cilt. London-New York: Brockhampton Press, 1995-1996. google scholar
44. Özaydın, Abdülkerim. “Büsr b. Ebû Ertât”. DİA. VI: 494. İstanbul: TDV, 1992. google scholar
45. Öztürk, Murat. “Fâtımîler’in Deniz Gücü ve Akdeniz Hâkimiyeti”. Doktora tezi. İstanbul Üniversitesi 2012. google scholar
46. Öztürk, Murat. “ “İhtiyat mı? Korku mu?” Hz. Ömer’in (13-23/634-644) Deniz ve Denizciliğe Bakışı”. Tarih Dergisi 72 (2020): 21-43. google scholar
47. Öztürk, Murat. “Hz. Osmân Döneminde (23-35/644-656) Denizcilik Faaliyetleri”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 18 (2021): 195-230. google scholar
48. Öztürk, Murat, “Bizans İmparatorluğu ve İslâm Hilâfeti Arasında Paylaşılamayan Ada: Kıbrıs (28-353/648-965)”, Şarkiyat Mecmuası / Journal of Oriental Studies, 41 (2022), s. 267-304. google scholar
49. Öztürk, Murat. “Zâtüssavârî”. DİA. XLIV: 152-153. İstanbul: TDV, 2013. google scholar
50. Runciman, Steven. “Deniz Kuvvetlerinin Ortaçağ Tarihindeki Rolü”. III. Türk Tarih Kongresi (Ankara 15-20 Kasım 1943), içinde 156-164. Ankara: TTK, 1948. google scholar
51. Rûsan, Muhammed Ali. “Neş’etü tatavvuri’l-ustûli’l-İslâmî fi zamâni Halife Osmân b. Affân”, Mecelletü Müşkât li’l-Ulûmî’l-İctimaiyye ve’l-İnsaniyye 2/1 (2015): 57-86. google scholar
52. Sâlim, Abdülaziz. Târîhu’l-Bahriyyeti’l-İslamiyye fi Mısr ve’ş-Şam. Beyrut: 1981. google scholar
53. Sebeos, The Armenian History Attributed to Sebeos. İngilizce trc. ve notlandırma: R. W. Thomson, tarihsel yorumu: James Howard-Johnston, Liverpool University Press 1999. google scholar
54. Stratos, Andreas N. “The Naval Engagement at Phoenix”. CharanisStudies, Essays inHonor of Peter Charanis, Rutgers University Press, içinde 229-247. New Brunswick-New Jersey: 1980. google scholar
55. Süryânî Mihail. Chronique deMichel le Syrien-Palriarche Jacobite d’Antioche (1166-1199). Fransızca trc. J. B. Chabot. 2. cilt. Paris: 1904. google scholar
56. Taberî. Târîhu’l-Ümem ve’l-Mülûk. Nşr. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim. 4. cilt. Kahire: t. y. google scholar
57. Theophanis Chronographia. Nşr. C. de Boor. 1. cilt. Leipzig: 1883. google scholar
58. Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes, An English Translation of Anni Mundi 6095-6305 (A. D. 602-813), with Introduction and notes. İngilizce trc. Harry Turtledove. Philadelphia: University of Philadelphia Press, 1982. google scholar
59. Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes Confessor-Byzantine and Near Eastern History, (AD 284-813). İngilizce trc. Cyrill Mango ve Roger Scott. Oxford: Oxford University Press, 1997. google scholar