ةسارد :بيقنلا ةملاعلل »بيرغ بيرقتب يبنتمـلا تيب نع بيلغتلا بلس« ةلاسر قيقحتو

Öz

ديدعلا هتاعوضوم يف اوعضوو ،صوصخلا هجو ىلع ةغلابلا ملعبو ،ةيبرعلا ةغللاب نوينامثعلا ءاملعلا متها نمو ،ءاضقلا دلقت مث ،سرادم ةدع يف بيقنلا ةملاعلا سرد ،بيقنلا ةملاعلا ءاملعلا ءلاؤه نمو ،لئاسرلا نم بناج ىلإ ةيكرتلاو ةيبرعلا نيتغللاب ارعش بيقنلا ةملاعلا فلخ .ةينامثعلا ةمصاعلا يف فارشلأا ةباقن ىلوت مث تيب نع بيلغتلا بلس« يهو ةغلابلاب ةقلعتمـلا هلئاسر ىدحإ ثحبلا لوانتي .ةغللاو ريسفتلاو هقفلا يف لئاسر تيب يف بيلغتلا ةلأسم لبق نم ققحت مل يتلا ةلاسرلا هذه يف بيقنلا ةملاعلا شقان ،»بيرغ بيرقتب يبنتمـلا دروأو ،بيلغت ةينثت تسيل تيبلا يف ةدراولا »نيرمقلا« ةملك ّنأ بيقنلا ةملاعلا نيب .يبنتمـلا بيطلا يبلأ كلذ نم هفده نأ نيبو ،ةيبرعلا ءاملع رابك نم اددع فلاخ اذه هيأر يف وهو ،هيلإ بهذ ام ةحص ىلع ةلدلأا ىلإ عوجرلا للاخ نم مـلاعلا اذهب فيرعتلا يف ثحبلا اذه ةيمهأ نمكتو .رابكلا ءاملعلاب حدقلا لا قحلا راهظإ ءاملعلل يبرعلا جاتنلاب فيرعتلا يف مهسيس رملأا اذهو ،ةروكذمـلا ةلاسرلا رشنو ةيكرتلاو ةيبرعلا رداصمـلا دوزم ايملع ارشن ةلاسرلا هذه رشن ىلإ فدهي يذلا ثحبلا اذه يف .ةيبرعلا ةغللا ةمدخ يف مهرودو ،نيينامثعلا خسنلا فصو عم اهيف هبولسأو هتلاسر ىوتحمو هراثآو فلؤمـلا نع تامولعم تمدق ،ةمزلالا يشاوحلاب .يبنتمـلا تيب يف بيلغتلا ةلأسم اولوانت نيذلا ءاملعلا مهأ يأر ىلإ ريشأ امك ،قيقحتلا يف اهيلع دمتعا يتلا

Anahtar Kelimeler

• ةيبرعلا ةغللا
• ةغلابلا
• بيلغتلا
• بيقنلا ةملاعلا
• يخيش
• يبنتمـلا

Allamah Al-Naqib’s Thesis Selb al-Taghlīb ‘an Bayt al-Mutanabbī bi-Taqrīb Gharīb: A Study and Critical Edition

Öz

The Ottoman scholars paid great attention to the Arabic language, particularly to the science of rhetoric, and authored numerous treatises on its various topics. Among these scholars was al-ʿAllāma al-Naqīb. He taught at various schools, then held judicial positions in different parts of the Ottoman Empire, eventually becoming the head of the Naqīb al-Ashraf. He left behind poetry and treatises. This research focuses on one of his treatises related to rhetoric, titled Selb al-Taghlīb ‘an Bayt al-Mutanabbī bi-Taqrīb Gharīb, in which he discussed the issue of taghlīb in a verse of Al-Mutanabbī. In this previously unedited treatise, the scholar argues that the term “al-qamrayn” in the verse is not an example of dual taghlīb, presenting evidence to support his claim. This study, which aims to provide a scholarly edition of the treatise, introduces the author and his works, analyzes the content and style of the treatise, and describes the manuscripts used in the critical edition. Additionally, it discusses the views of the most important scholars who addressed the issue of taghlīb in Al-Mutanabbī’s verse. The significance of this research lies in introducing this scholar by referencing Arabic and Turkish sources and publishing his mentioned treatise in a scholarly edition. This will contribute to highlighting the Arabic scholarly output of Ottoman scholars and their role in serving the Arabic language.

Anahtar Kelimeler

• Arabic
• Arabic rhetoric
• al-Taghlīb
• al-ʿAllama Shaykhī
• al-Mutanabbī

Allâme en-Nakîb’in Selbü’t-Tağlib an Beyti’l-Mütenebbî bi-Takribi Garib Adlı Risalesi: İnceleme ve Tahkik

Öz

Osmanlı âlimleri Arap diline, özellikle belagat ilmine büyük önem vermiş ve belagatin çeşitli konularında birçok risale kaleme almışlardır. Bu âlimler arasında el-ʿAllāma el-Nakîb de yer almaktadır. Allâme, çeşitli okullarda ders vermiş, ardından Osmanlı Devleti’nin farklı yerlerinde kadılık görevini üstlenmiş ve payitahtta Nakibüleşraflık görevine getirilmiştir. Allâme, Arapça ve Türkçe şiirler yanı sıra fıkıh, tefsir ve dil alanlarında risaleler kaleme almıştır. Çalışmamız, onun belagat ile ilgili Selbü’t-Tağlib an Beyti’l-Mütenebbi bi-Takribi Garib adlı risalesini ele almaktadır. Yazar, bu risalede Mütenebbî’nin bir beytindeki tağlib meselesini tartışmıştır. Daha önce incelenmemiş bu risalede, Allâme, beyitte geçen “el Kamerayn” kelimesinin tağlib olmadığını savunmakta ve görüşünün doğruluğunu kanıtlamak için deliller sunmaktadır. Bu görüşüyle birçok büyük âlimin aksine bir fikir ortaya koymuştur. Allâme, amacının hakikati ortaya çıkarmak olduğunu, âlimleri eleştirmek olmadığını belirtmiştir. Bu çalışmada, gerekli dipnotlarla desteklenmiş bir şekilde risalenin ilmî neşrinin yapılması hedeflenmiştir. Ayrıca müellifin hayatı ve eserlerine ilişkin bilgi verildikten sonra, risalesinin içeriği ve yazarın üslubu incelenmiştir. Tahkikte kullanılan nüshalara dair bilgi verilmiştir. Mütenebbî’nin beytindeki tağlib meselesini ele alan en önemli âlimlerin görüşlerine değinilmiştir. Bu araştırma, Arapça ve Türkçe kaynaklara dayanarak Allâme’yi tanıtma ve adı geçen risalesini bilimsel bir yayın olarak ortaya koyma açısından önem arz etmektedir. Böylece makale, Osmanlı âlimlerinin Arapça ilmî mirasını ve Arap diline hizmetteki rollerini tanıtmaya katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Arapça
• Belagat
• Tağlīb
• Allâme Şeyhî
• Mütenebbī

Kaynakça

1. Berkûkî, Abdurrahman. Şerhu Dîvânü’l-Mütenebbî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1979. google scholar
2. Betül Parlak Dönmez. “Eğirdirli Şeyhî Mehmed Efendi’nin Divanı’nın İncelenmesi”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2006. google scholar
3. Cürcânî, Abdulkâhir. Esrârü’l-Belâğa. Tahkik: Mahmûd Muhammed Şâkir, Kahire: Matbaatü’l-Medenî, b. t. google scholar
4. Hasan, Abbâs. en-Nahvu’l-Vâfî. Mısır: Dârü’l-Maârif, 3. Baskı, t. y. google scholar
5. İbn Bâlî, Ali. el-‘İkdü’l-Menzûm fî Zikri Efâzili’r-Rûm. Hazırlayan: Suâd Dunk, İstanbul: Müessesetü’l-Makhtûtât, 2018. google scholar
6. İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osman. el-Fasr. Tahkik: Ridâ Receb, Dımaşk: Dârü’l-Yenâbî‘, 2004. google scholar
7. İbn Hişâm el-Mısrî, Cemâlüddîn. Muğnî’l-Lebîb ‘an Kutubi’l-A‘râbîb. Tahkik: Fehreddîn Kabâve, İstanbul: Dârü’l-Lebâb, 2018. google scholar
8. İbnü’l-Fenârî, Hasan Çelebi b. Muhammed Şah. Hâşiyetü’l-Mutavvel. Kum: Menşûrât-ı Şerîf Rızâ, 1406. google scholar

9. İbnü’ş-Şecerî, Hebetullah. Amâlî İbni’ş-Şecerî. Tahkik: Mahmûd Muhammed el-Tanâhî, Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1991. google scholar
10. Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Fezleke-i Kâtib Çelebi. İstanbul: Ceride-i Havadis Matbaası, 1287. google scholar
11. Maarrî, Ebû’l-Alâ. Şerhu Dîvâni Ebî’t-Tayyib el-Mütenebbî Muciz Ahmed. Tahkik: Abdülmecîd Ziyâb, Kahire: Dârü’l-Maârif, 2. Baskı, 1992. google scholar
12. Mehmed Efendi, Şeyhi. Vakâyiu’l-Fuzalâ. nşr. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989. google scholar
13. Muhibbî, Muhammed Emîn b. Fazlullah. Hulâsatü’l-Eser fî A‘yâni’l-Karni’l-Hâdî Aşar. Beyrut: Dâr Sâdır. google scholar
14. Muhibbî, Muhammed Emîn b. Fazlullah. Nefhatü’r-Rîhâne ve Raşhatü Tlâyi’l-Hâne. Tahkik: Abdülfettâh Muhammed el-Hilû, Kahire: Matbaat-ı Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâhu, 1968. google scholar
15. Öztürk, Mustafa. “Allâme Şeyhî Efendi’nin Kudüs Temalı Şitâiyyesi Veyahut ‘Karlar İçinde Bir Kudüs Tasviri’”. Milel ve Nihal 16/1 (2019): 107-141. google scholar
16. Sanhūrī, Muhammad Ibn Mahfuz. Risible Rhymes or The Book to Bring a Smile to the Lips of Devotees of Proper Taste and Style through the Decoding of a Sampling of the Verse of the Rural Rank and File. Edited and translated by Humphrey Davies, Now York: New York University Press, 2016. google scholar
17. Şaban, İbrahim. “Osmanlı Âlimlerinin Arap Belagatine Dair Eserleri”. Şarkiyat Mecmuası 17 (2011): 107-32. google scholar
18. Şeyhî. Dîvân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail Koleksiyon no. 454, 1a, 11b. 46a. google scholar
19. Tebrîzî, Yahyâ b. Ali. el-Muvaddah fi Şi‘ri Ebî’t-Tayyib el-Mütenebbî. Tahkik: Half Reşîd Nu‘mân, Bağdat: Dârü’ş-Şuûnü’s-Sekâfiyye, 2002. google scholar
20. Yazar, Sadık. “XVII. Asır Şairlerinden Allâme Şeyhî, Divanı ve Bir Kasidesi”. Turkish Studies 2/3 (2007): 586-605. google scholar
21. Yâzicî, Nâsîf. el-‘Arfu’t-Tayyib fî Şerhi Dîvâni Ebî’t-Tayyib. Beyrut: Dâr Sâdır, t.y. google scholar
22. Zeydân, Corcî. Târîḫu âdâbi’l-luġati’l-ʿArabiyye. Kahire: Matbaatu’l-Hilal, 1913. google scholar
23. Zeynî, Şeyh Muhammed b. Seyyid Mahmûd b. Şeyh Burhâneddîn. Menâkıb-ı Şeyh Burhâneddîn Muhammed ez-Zeynî. Bursa: Bursa Umumî Kütüphanesi, Genel, 509, 1a-36b. google scholar
24. Zeynî, Şeyh Muhammed b. Seyyid Mahmûd b. Şeyh Burhâneddîn. Neşvetü’l-Kahve. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Nafiz Paşa Koleksiyon no. 1502, 104b-106b. google scholar
25. Zeynî, Şeyh Muhammed b. Seyyid Mahmûd b. Şeyh Burhâneddîn. Selbü’t-Tağlib an Beyti’l-Mütenebbi bi-Takribi Garib. İstanbul: Damad İbrahim Paşa, 00273-005, 158b-164a. google scholar
26. Zeynî, Şeyh Muhammed b. Seyyid Mahmûd b. Şeyh Burhâneddîn. Selbü’t-Tağlib an Beyti’l-Mütenebbi bi-Takribi Garib. İstanbul: Murad Molla, 01833-010, 116a-122a. google scholar
27. Zirklî, Hayreddin. el-A‘lâm. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Baskı, 2002. google scholar