المعايير النقدية لالختيار الشعري في كتاب »التشبيهات من أشعار أهل األندلس« البن الكتاني الطبيب دراسة نقدية

Yıl 2025, Sayı: 47, 201 - 222, 22.10.2025

Jumana Rajab Basha

https://doi.org/10.26650/jos.1689131

Öz

ف كتاب«التشبيهات« في اختياره في األندلس ، وهنا قد يتساءل الباحث: ما المعايير النقدية التي اعتمدها مؤّل لألشعار في كتابه هذا؟ وما الهدف األبرز من تلك المختارات؟ وكيف عّبّرت هذه األشعار المختارة عن سمات الذوق األدبي األندلسي في عصر صاحب الكتاب؟فالهدف من هذا البحث تبيان أهمية عمليةاالختيار الشعري في كتاب »التشبيهات« في كشفها عن أهم مالمح الصورة الفنية في شعر األندلسيين، وأهم خصائص الشعر ُخ ّّصصلهدراسةمستقلةفي حدود علمنا. وقد األندلسي حتى عصر مؤلف »التشبيهات«. وهذا الموضوع لم ُت ّفه، ثم ً بكتاب »التشبيهات« وبمؤّل اعتمدت هذه الدراسةالمنهج الوصفي والمنهج التحليلي النقدي، فعّّرفت أوًال ذكرت أهميةالمختارات األدبيةفي األندلس ، ثم ر ّّكزت على أهم المعايير النقديةلالختيار الشعري في كتاب ً الختيار األشعار، والعناية بموضوع الطبيعة في المختارات ً فنيًا ّخاذ التشبيه أساسًا »التشبيهات«، ومنها: اّت الشعرية، واعتماد الصورة الغريبة والتشبيهالنادر البعيد عن األلفة والتكرار ، فعرض ْْت نماذج لتلك المعايير ّف الكتاب إظهار تفُُّوق الصورة الشعرية ّلتها. وخلصت الدراسةإلى عدة نتائج منها: أن الهدف األول لمؤّل وحّل ّف في ال ُُمباهاة بكثرة الشعر التصويري لدى األندلسيين دفعه األندلسيةأمامالصورة المشرقية، وأ ّّن رغبةالمؤّل ً ً خالصًا ّف كان ذوقيًا إلى استقصاء الشواهد الشعرية أكثر من عنايته بانتخاب األجود منها، وأ ّّن عمل المؤّل لم يعّّززه بالتعليل النقدي لمختاراتهًمن أهم كتب المختارات األدبية ّاني الطبيب واحدًا يعّدّ كتاب »التشبيهات من أشعار أهل األندلس« البن ال

Anahtar Kelimeler

الذوق األندلسي , الصورة الغريبة , المعايير النقدية، التشبيه , االختيار الشعري

In Search of The Critical Literary Standards Followed in The Selection of Poetry in The Book Titled “Al-Tashbihat Min Ashñar Ahl Al-Andalus” By Ibn Al-Kattan Al-Tabib-A Critical Study

Öz

The book titled “Al-Tashbihat min Ash’ar Ahl Al-Andalus” by Ibn Al-Kattani Al-Tabib is a significant literary anthology from Al-Andalus. This research aims to explore the critical literary standards followed by the author in selecting the poems and the primary objectives behind these selections. This study also examines how these poems reflect the literary tastes of Andalusia during the author’s time and provides insights into Andalusian society. This study emphasizes the importance of poetic selection in “Al-Tashbihat” to highlight the key features of artistic imagery in Andalusian poetry and its distinctive characteristics up to the author’s time despit its importance no perdicula in-depth research has been conducted yet, as far as current knowledge extends. Employing descriptive and analytical critical methods, the study begins by introducing the book “Al-Tashbihat” and its author. Then, the significance of literary anthologies in Al-Andalus is discussed, with a focus on the critical literary standards followed in the selection of poems. These standards include using simile as an artistic criterion, emphasizing nature in the selections, and choosingchoosing rare and unconventional imagery. The study concludes that the author’s primary goal was to highlight the superiority of Andalusian poetic imagery compared to its Eastern counterpart. The author aims to showcase the abundance of pictorial poetry among Andalusians, prioritizing exhaustive collection over selective quality. The work reflects the author’s personal taste rather than being supported by critical analysis.

Anahtar Kelimeler

poetic selection , critical standards , simile , unique imagery , and Andalusian taste

İbnü’l-Kettânî et-Tabîb’in Kitâbu’t-Teşbîhât min Eş‘âri Ehli’lEndülüs Eserinde Şiir Seçimlerinin Eleştirel Standartları - Eleştirel Bir Çalışma

Öz

İbnü’l-Kettânî et-Tabîb’in, et-Teşbîhât min eş‘âri ehli’l-Endülüs kitabı, Endülüs şiirinin en önemli antoloji kitaplarından biridir. Bu noktada araştırmacının şu soruları sorması mümkündür: Müellif bu kitaptaki şiir seçimini benimsediği eleştiri esasları nelerdir? Bu seçimlerdeki temel amaç nedir? Seçilen bu şiirler, hem müellifin çağındaki Endülüs edebi zevkini hem de Endülüs toplumunun bazı özelliklerini nasıl yansıtmaktadır? Bu çalışmanın amacı, et-Teşbîhât kitabındaki şiir seçkisi yönetiminin önemini açıklamak, Endülüs şiirindeki en önemli sanatsal şekil özelliklerini ve müellifin yaşadığı asra kadarki Endülüs şiirinde öne çıkan nitelikleri tespit etmektir. Bildiğimiz kadarıyla bugüne dek bu konuyla ilgili müstakil bir çalışma yapılmamış ya da konunun üzerinde etraflıca durulmamıştır. Bu çalışmada betimleyici ve eleştirel analitik yöntemleri benimsenmiştir. İlk olarak et-Teşbîhât kitabı ve müellifi tanıtılmış, Endülüs’teki antolojilerin önemine değinilmiş, daha sonra ise çalışma, et-Teşbîhât kitabındaki şiir seçiminde en önemli eleştiri esasları üzerinde yoğunlaşmıştır. Tespit edilen bu esaslar: Teşbihin şiirlerin seçiminde standart sanatsal unsur olarak alınması, antolojilerde tabiat konusuna önem verilmesi, alışılagelmiş ve tekrarlardan uzak garip tasvirlere, uzak ve nadir teşbihlere itimat edilmesi. Bu esaslar için örnekler sunulmuş ve tahlil edilmiştir. Çalışma şu sonuçlara ulaşmıştır: Kitabın müellifinin ilk amacı, Endülüs şiirindeki tasvirin, doğu şiiri tasvirine üstünlüğünü ortaya çıkarmaktır. Müellifin Endülüslüler arasında mecazî şiirin bolluğuyla övünme arzusu, onu daha iyi şiir seçmek yerine daha çok şiir örneği toplamaya sevk etmiştir. Müellifin yöntemi şahsi zevke dayalı yöntem olmuş ve antolojisini eleştirel açıklamalarla güçlendirmemiştir.

Anahtar Kelimeler

Şiir seçkisi , Eleştiri Standartları , Teşbih , Garip tasvir , Endülüs zevki

Kaynakça

• Abbas, İhsan. Tâ rihu’l-edebi’l-Endelusi. ' .sri Siyâ deti Kurtuba. Beyrut: Dâru’s-Şekafeh, 2.Baskı, 1969. google scholar
• Abdurrahim, Mustafa Aliyyân. Teyyârâtu’n-nekdi’l-edebîfi’l- Endelus. Beyrût:Muessesetu’r-risâle, 1.Baskı. 1404 /1948. google scholar
• Alkulâî, İbn Abdulgafûr. İhkâmu sınâatu’l-kelâm. thk.Muhammed Radvân el-Dâye. Beyrut: Dâru’s-Şekafeh. 1966. google scholar
• El-Himyerî, Ebu’l-velid İsmâîl b. Muhammed b. âmir b Habîb. El-Bedî‘fî vesfi’r-rabî‘, thk.Abdullah ’Useylan. Cidde:Dâru’l- mudnâ. 1.Baskı. 1407/1987. google scholar
• El-Askerî, Ebû Hilal. Kitâbu’s-sinâateyn. thk. Ali el-Baccâvî , Muhammed Abu’l-fadl İbrahim. Kahire:Dâru İhyâi’l-kutubi’l- erebiyye,1. Baskı, 1371/ 1952. google scholar
• El-Makkarî et-tilmisânî. Nefhu’t-tîb min gusni’l-Endelüs er-ratîb. thk.İhsan Abbâs. 3 Cilt. Beyrut:Dar Şâdir. 1968. google scholar
• El-Remadı. Yusuf ibn Harun. şi ‘uı 'lemrnıdı. Thk. Mehir zuheyer cerrar. Beyrut. ’l-mu’esse ’l-erebeyye li-ldirasat ve neşir.1. Baskı, 1980. google scholar
• İbu ’l’bbâr. ’l-Hulle ’lsrra’. Thk. Huseyen mu’nis. ’l-şeriki ’lerebıyye litiba' ve neşir. 1963. google scholar
• İbnü’l-Kettânî et-Tabîb. Kitâbı’t Teşbîhât min Eş‘âri Ehli’l-Endılıs. thk.İhsan Abbâs. Beyrut. Kahire:Daru’ş-şuıûk, 2.Baskı. 1401/ 1981. google scholar
• İbn Bürd, Beşşâr. Divânı. Şerh: Muhammad Et-Tâhir bin Âşûr. 1. Cilt. Kahire: Lecnetü’t-te’lîf ve’t-terceme ve’n-neşr. 1269/1950 google scholar
• İbn Hazm el-Endelüsi. Tavku'l-hamamah. thk.İbrahim Salim. Kahire: Mektebetu İbni Sina, 1413/1992. google scholar
• İbn 'ebd Rebbeh. Divanuhu me‘ derasiti li-Heyatiti ve şi'rihi. Muhemed ’ltüncî. Beyrut. Dar ’l-kitebeh ’l-erebiyye. 1. Baskı.1993. google scholar
• İbnu’l-Mutez. Divânı. thk.Kerim el-Bustânî. Beyr ut:Dar Sâdir. google scholar
• Mecmeu’l-luga el-arabiyyeh. el-Mu‘cem el-vasît. Kahire:Mektebetu’ş-şurûk ed-devliyye, 5.Baskı. 1432 /2011. google scholar
• MenşUr, Hemdı. Mâ veşel ’ileyne min şi'ri Yehyâ bin Huzeyel ’l-Endelusi. MECME‘ ’l-lugeti ’l-‘erebeyye Şam. 12002 .(77) 3-. google scholar
• Rajab Basha. Jumana. Eş’Şi’ru’l-Endelusî beyne Mezâhib el-Edebiyye. Kahire: Mektebet Wahbeh.bs.1.1438/ 2017. google scholar
• Rajab Basha. Jumana. ’l-Endeluseyye ve ’seruhâ Fi Edebi ’l-Endelus hattâ nihayet 'eşri ’l-muvehhidın. Kahire: Mektebet Wahbeh.bs.1.1441/ 2019. google scholar