İngiliz Mandası Döneminde Filistin’de Dramatik Sanatlar II: Sinemanın Kamusal İşlevi

Yıl 2025, Sayı: 47, 23 - 57, 22.10.2025

Alaattin Dolu

https://doi.org/10.26650/jos.1694606

https://izlik.org/JA52CG34AT

Öz

20. yüzyılın ilk yarısında dünyadaki gelişmelere paralel şekilde Filistin’de ortaya çıkan sinemalar bu dönemde meydana gelen Arap-Yahudi çatışmasının gölgesinde faaliyetlerini gerçekleştirmiştir. Kudüs, Tel Aviv ve Yafa sinemanın yaygın olduğu kentler olarak ön plana çıkmaktadır. Sinema, Yahudi toplumunda ulusal kimlik mücadelesinin önemli bir aracı olarak görülürken, Arap toplumunda bu görünürlük daha geç ortaya çıkmıştır. Bunun temel nedenleri arasında sinemanın ahlaka zarar verdiği algısı, maddi imkânsızlıklar ve sinemanın stratejik bir hedef olarak görülmemesi yer almaktadır. Buna rağmen, 1930’lu yıllarda Filistinli girişimciler sinema filmleri üretmiş ve özellikle orta sınıf arasında sinema, sosyal bir etkinlik olarak ilgi görmüştür. Sinema salonları, 1920’lerden itibaren bölgede hızla çoğalarak kültürel zenginliği yansıtan önemli bir unsur haline gelmiştir. Filistinli Arap toplumunda sinema, 1935’ten sonra bireysel olarak gelişirken, bu gelişim daha çok Mısırlı aktörlerin sahne aldığı filmler ile yerel olarak birkaç girişimden müteşekkildir. İngiliz Manda idaresi modernizasyon politikalarıyla kültürel faaliyetleri teşvik ederken, yönetime karşı çıkan sanatsal ifadeleri sansürle denetim altında tuttu. Bu dönemde Batı sinema standartları bölgeye getirildi. Ancak bu standartlar, Araplar aleyhine propaganda yapan sinema filmlerinin sansür kurulundan geçmesine engel olmadı. Yahudilerin sinemada Hristiyanlar ve Müslümanlar aleyhine dini söylemleri bazen göz ardı edildi. Sonuçta sinema, toplumsal çatışmaların, ulusal kimliğin oluşumunun ve geleneksel ile modern arasındaki mücadelenin bir yansıması oldu.

Anahtar Kelimeler

Filistin , Kudüs , Sinema , Kültür , Kimlik

Proje Numarası

Bu çalışma, yazarın araştırmacı olarak yer aldığı 220K016 nolu “Kudüs'te İmparatorluk Politikaları: Kamusal Mekân ve Toplumsal Kimlik (1871-1948)” başlıklı TÜBİTAK 1001 projesinin çıktılarından biridir

Teşekkür

Bu çalışma, yazarın araştırmacı olarak yer aldığı 220K016 nolu “Kudüs'te İmparatorluk Politikaları: Kamusal Mekân ve Toplumsal Kimlik (1871-1948)” başlıklı TÜBİTAK 1001 projesinin çıktılarından biridir. Tübitak'a teşekkür ederiz.

Dramatic Arts in Palestine Under British Rule II: The Public Function of Cinema

https://izlik.org/JA52CG34AT

Öz

In the first half of the 20th century, cinemas emerged in Palestine in parallel with global developments, operating under the shadow of the Arab-Jewish conflict during this period. Jerusalem, Tel Aviv, and Jaffa stood out as cities where cinema was widespread. For the Jewish community, cinema was seen as an important tool in the struggle for national identity, while in the Arab community, this visibility emerged much later. The main reasons for this delay included the perception that cinema harmed morality, financial limitations, and the lack of recognition of cinema as a strategic goal. Nevertheless, in the 1930s, Palestinian entrepreneurs produced films, and cinema gained popularity as a social activity, particularly among the middle class. Beginning in the 1920s, cinema halls rapidly multiplied in the region, becoming a significant element reflecting cultural richness. Cinema began to develop individually in the Palestinian Arab community after 1935, largely through films featuring Egyptian actors and a few local initiatives. As part of its modernization policies, the British Mandate administration encouraged cultural activities while keeping artistic expressions opposing the regime under censorship. Western cinema standards were introduced to the region during this period. However, these standards did not prevent the censorship board from approving films containing propaganda against Arabs. The religious rhetoric in cinema by Jews against Christians and Muslims was sometimes overlooked. Consequently, cinema became a mirror reflecting societal conflicts, the formation of national identity, and the tension between tradition and modernity.

Anahtar Kelimeler

Palestine , Jerusalem , Cinema , Culture , Identity

Proje Numarası

Bu çalışma, yazarın araştırmacı olarak yer aldığı 220K016 nolu “Kudüs'te İmparatorluk Politikaları: Kamusal Mekân ve Toplumsal Kimlik (1871-1948)” başlıklı TÜBİTAK 1001 projesinin çıktılarından biridir

Kaynakça

• İsrail Milli Kütüphanesi Gazete Koleksiyonu google scholar
• Beytü’l-Makdis google scholar
• el-Câmiatü’l-Arabiyye google scholar
• el-Câmiatü’l-İslâmiyye google scholar
• ed-Difâ’ google scholar
• Filastîn google scholar
• ha-Boker google scholar
• el-Hayat google scholar
• el-Livâ’ google scholar
• el-Leheb google scholar
• el-Kifâh google scholar
• Lisânü’l-Arab google scholar
• Mir’atü’ş-Şark google scholar
• Official Gazette of the Government of Palestine google scholar
• Savtü’ş-Şaab google scholar
• es-Sırâtu’l-Mustakîm google scholar
• The Palestine Post google scholar
• The Palestine Bulletin google scholar
• Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM) google scholar
• Hayat Mecmuası google scholar
• Sebilü’r-Reşâd google scholar
• Alawadhi, Hend. “On What Was, and What Remains: Palestinian Cinema and the Film Archive”. The IAFOR Journal of Media, Communication and Film 1 no.1 (Summer 2013): 17-26. google scholar
• Avcı, Yasemin ve Uçar, Mihriban. “Kudüs Millet Bahçesi: Kutsal Şehirde Modernite ve Kentsel Mekân”, Filistin Araştırmaları Dergisi 14, (2023): 1-42. google scholar
• Birnhack, Michael D. Colonial Copyright: Intellectual Property in Mandate Palestine. Oxford, 2012. google scholar
• Gertz, Nurith ve Khleifi, George. Palestinian Cinema: Landscape, Trauma and Memory. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2008. google scholar
• Goodman, Giora. “British Press Control in Palestine during the Arab Revolt, 1936-39”. The Journal of Imperial and Commonwealth History 43, no.4 (2015): 699-720. google scholar
• Güneş, Hasan Hüseyin. “Britanya Mandası Altında Kudüs’te Kamusallık: Mir’âtu’ş-şark Gazetesi Örneği (1919-1925)”. Belleten 89, no: 315 (Ağustos 2025): 767-818. google scholar
• Hammoud, Loab. “Arab Art Music between Cosmopolitanism and Nationalism in Mandate Palestine”. Journal of Palestine Studies 11, no. 2 (2024): 9-34. google scholar
• Harel, Yaron. “Chief Rabbinate and 20th Century Fox Presents: No Movies On Saturday A Chapter in The Struggle For Sabbath Observance in Jerusalem’s Public Sphere, 1930-1945”. Cathedra, 157, (Tishrei, 5776) (2015): 113-138. (İbranice), google scholar
• Katz, Itamar ve Kark, Ruth. “The Church and Landed Property: The Greek Orthodox Patriarchate of Jerusalem”. Middle Eastern Studies 43, no.3 (May 2007): 383-408. google scholar
• Kohn, Ayalet. “The Cinema of Eretz Israel in the 1930s A Reflection of the Ideas of An Era, Carhedra”. For the History of Eretz Israel and Its Yishuv, no. 61 (1991): 141-155. (İbranice) google scholar
• Landau, Jacob M. Studies In The Arab Theatre and Cinema. New York: Routledge, 2016. google scholar
• Levy, Shimon. “Prisoners in Fiction: The Arabs in Modern Hebrew Literature”. Hamilton: Mentalities 6, no.2 (1990), 2. google scholar
• Nammar, Jacob J. Born in Jerusalem, Born in Palestinian: A Memoir. USA: Olive Branch Presss, 2012. google scholar
• Nassar, Issam, Sheehi Stephen ve Tamari, Salim. Camera Palestina Photography and Displaced Histories of Palestine. California: University of California Press, 2022. google scholar
• Oppenheimer, Yudith. “Fezzes and hats: Zion Cinema through the memories of Jews and Arabs of Mandatory Jerusalem”. Revue d’histoire culturelle XVIIIe-XXIe siecles, 2 (2021): 1-21. google scholar
• Pappe, Ilan. Ortadoğu’yu Anlamak. İstanbul: NTV Yay., 2009. google scholar
• Pappe, Ilan, Modern Filistin Tarihi, Ankara: Phoenix, 2007. google scholar
• Postman, Neil. Televizyon: Öldüren Eğlence, Gösteri Çağında Kamusal Söylem. çev. Osman Akınbay, İstanbul: Ayrıntı, 2017, 85-104. google scholar
• Rowe, Nicholas. “Dance and Political Credibility: The Appropriation of Dabkeh by Zionism, Pan-Arabism, and Palestinian Nationalism”. Middle East Journal 65, no.3 (2011): 363-380. google scholar
• Said, Edward. “Filistin Sineması: Görünür Olma Arzusu.” Filistin Sineması: Bir Ulusun Hayalleri, ed. Hamid Dabaşi, xiii. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2009. google scholar
• Shafik, Viola. Arab Cinema: History and Cultural Identiy. Egypt: The American University Cairo Press, 2003. google scholar
• Shoham, Hizky. “Of Other Cinematic Spaces: Urban Zionism in Early Hebrew Cinema”. Israel Studies Review 26, no. 2 (Winter 2011): 109-131. google scholar
• Tamari, Salim ve Nasasr, Issam. eds., The Storyteller of Jerusalem: The Life and Times of Wasif Jawhariyyeh, 1904-1948. USA: Olive Branch Presss, 2014. google scholar
• Tamari, Salim. Cihan Harbi ve Yeni Filistin. İstanbul: Küre Yay., 2021 google scholar
• https://www.hmdb.org/m.asp?m=220089 erişim tarihi 25 Aralık 2024. google scholar
• https://www.palquest.org/en/highlight/32840/palestinian-cinema (The Interactive Encyclopedia of the Palestine Question): erişim tarihi 1 Aralık 2024 google scholar
• https://www.youtube.com/watch?v=Hsu4E-vcEEMerişim tarihi 12 Mart 2025. google scholar
• https://www.youtube.com/watch?v=TVVM9HJ-NwA erişim tarihi 12 Mart 2025 google scholar
• https://www.youtube.com/watch?v=ot948byW8A8 erişim tarihi 12 Mart 2025 google scholar
• https://blog.nli.org.il/en/hoi_bendov_film/ erişim tarihi 1 Aralık 2024. google scholar
• https://www.hamichlol.org.il/%D7%99%D7%94%D7%95%D7%93%D7%94_%D7%94%D7 %9E%D7%A9%D7%95%D7%97%D7%A8%D7%A8%D7%AA. erişim tarihi: 18 Aralık 2024. google scholar
• https://blog.nli.org.il/en/hoi_jerusalems-rex-cinema/ erişim tarihi: 25 Aralık 2024. google scholar