Şatranc ke Khilari Öyküsünde Avadh’ın İlhakı ve Toplumsal Çöküş

Yıl 2025, Sayı: 47, 223 - 233, 22.10.2025

Mehmet Kemal Çakmakçı

https://doi.org/10.26650/jos.1709338

Öz

Munşi Premçand’ın 1924 yılında yayımlanan Şatranc ke Khilari adlı öyküsü, XIX. yüzyılın ortalarında Hindistan’ın kuzeydoğusunda yer alan Avadh bölgesinin İngilizler tarafından ele geçirilme sürecini ve bu dönemde toplumun içine düştüğü siyasi, ahlaki ve kültürel çöküşü detaylı bir şekilde ele almaktadır. Bu çalışmada Premçand’ın söz konusu öyküsü tarihî ve edebî yönleriyle incelenmiş; metin, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde detaylı bir metin analiziyle değerlendirilmiştir. Öykü, İngiliz sömürge yönetiminin adım adım Avadh’ı kontrol altına aldığı sırada, bölge aristokrasisinin lüks, haz ve kayıtsızlık içinde geçen yaşamını sert bir üslupla eleştirmektedir. Ana karakterler Mirza Seccad Ali ve Mir Ruşen’in şahsında simgelenen bu sınıf, siyasi gelişmelere karşı tamamen duyarsız kalmakta; toplumun ve devletin çöküşünü satranç tutkuları ve bireysel çıkarları uğruna görmezden gelmektedir. Satranç oyunu, bu bağlamda yalnızca bir eğlence değil, aynı zamanda aristokrat sınıfın gerçeklikten kopuşunu ve felakete seyirci kalışını simgeleyen güçlü bir metafor olarak karşımıza çıkmaktadır. Premçand, Avadh’ın çöküşünü yalnızca tarihsel bir anlatı olarak değil, aynı zamanda uyarıcı ve öğütleyici bir şekilde sunmaktadır. Bu makale, öykünün tarihî, edebî ve sosyopolitik yönlerini değerlendirerek, sömürgecilik karşısında duyarsız kalan toplumların kaderinin nasıl biçimlendiğine ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Premçand , Şatranc ke Khilari , Avadh , sömürgecilik , toplumsal çöküş

Annexation of Awadh and the Social Decline in Shatranj ke Khilari

Öz

Munshi Premchand’s 1924 short story Shatranj ke Khilari, published in 1924, offers a detailed portrayal of the political, moral, and cultural collapse experienced in the Awadh region of northeastern India during the mid-19th century, particularly in the context of the British colonial expansion. This study examines Premchand’s story from both historical and literary perspectives, utilizing a qualitative method based on textual analysis. The narrative subject is the aristocratic class of Awadh, whose life of luxury, indulgence, and indifference unfolded as British colonial rule gradually tightened its grip on the region. The primary characters, Mirza Sajjad Ali and Mir Roshan, embody a social class that remained entirely detached from political developments, placing a higher value on personal pleasures and a passion for chess than on societal and national responsibilities. In this context, the chess game functions not only as a pastime but also as a powerful metaphor for the detachment of the aristocracy from reality and their passive observance of impending collapse. Premchand’s depiction of the fall of Awadh encompasses both a historical narrative and a cautionary tale, offering a multifaceted perspective on the subject. By analyzing the historical, literary and sociopolitical dimensions of the story, this article sheds light on how societies indifferent to colonial domination contribute to shaping their own destinies.

Anahtar Kelimeler

Shatranj ke Khilari , Premchand , Awadh , colonialism , social collapse

Kaynakça

• Ahmed and Muhammed Taki Ahiri Tacdar-e Awadh Lakhnov: Edebi Press, 1945. google scholar
• Çiftsüren, Arzu. ‘Saadat Hasan Manto’da Kadın Karakterler: “Hatak” ve “Muzeil” Öyküleri Ekseninde.” Doğu Dilleri Dergisi 10, no. 1 (2025): 47-56. https://doi.org/10.61134/audodilder.1661609. google scholar
• Gupta, Shradha. ‘Mapping Awadh’s History through Satyajit Ray’s Cinematic Adaptation of Munshi Premchand’s Short Story “The Chess Players.” The Criterion: An International Journal in English 15, no. 2 (2024): 375-83. https://doi.org/10.5281/zenodo.10448030 google scholar
• İşsever, Muhsin Ramazan. “Muhammad Iqbal and the Turks”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 8, no. 2 (2024): 243-57. https://doi.org/10.52115/apjir.1530081. google scholar
• ———. ‘Sultan Jahan Begum of Bhopal: An Analytical Study of Her Legacy and the Linguistic Contributions of the Women Sultans of Bhopal to the Urdu Language’. Doğu Dilleri Dergisi 10, no. 1 (2025): 14-23. https://doi.org/10.61134/audodilder.1659043. google scholar
• Kuyumcu, Hakan. Pakistan Tarihi. Konya: Sage Yayıncılık, 2018. google scholar
• Premchand, M., & Shamim Hanafi. Prem Chand Ke Muntakhab Afsane Delhi: Anjuman Taraqqi Urdu (Hind), 2006. Retrieved from https://www.rekhta.org/ebooks/detail/prem-chand-ke-muntakhab-afsane-ebooks-3. google scholar
• Rekhta Dictionary. ‘Chandu’. Accessed February 2, 2025. https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-chanduu. google scholar
• Rekhta Dictionary. ‘Choser’. Accessed February 2, 2025. https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-chausar. google scholar
• Rekhta Dictionary. ‘Gutka’. Accessed February 5, 2025. https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-gutkaa?lang=ur. google scholar
• Rekhta Dictionary. ‘Paubara’. Accessed February 2, 2025. https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-paubaara-khelnaa google scholar
• Rizvi, Fatima. ‘Politics of Language and Cultural Representation: Premchand’s “Shatranj Ke Khilari” in Translation.” The Annual of Urdu Studies 28 (2013): 197-214. google scholar
• Sanyal, Devapriya. Failed Masculinities: The Men in Satyajit Ray’s Films. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023. https://www.edinburghuniversitypress.com. google scholar
• Singh, Tripti, and Rajiv Kr. Sharma. ‘Development of Awadh under the Nawabs (1801-1858)’. International advanced Journal of Engineering, Science and Management (IAJESM) 17: p. 3 (2024): 299-309. google scholar
• Urdu Inc. ‘Medek’. Accessed February 2, 2025. https://www.urduinc.com. google scholar
• Urdu Lughat. ‘Chikan’. Resmî Website. Accessed February 1, 2025. https://udb.gov.pk/result. php?search=%DA%86%DA%A9%D9%86. google scholar
• Urdu Lughat. ‘Kalabattu’. Resmî Website. Accessed February 1, 2025. https://udb.gov.pk/result. php?search=%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%AA. google scholar