Mevlânâ’nın Mesnevî’sinin İlk Onsekiz Beytinin Farsçadan İngilizceye Çevirisinin Karşılaştırmalı İncelemesi

Öz

Bu incelemede, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Ma‘nevî adlı eserinin Farsça aslından yapılan İngilizce ve Türkçe çevirilerinin, karşılaştırmalı şiir çeviri incelemesinin yapılması amaçlanmıştır. İncelemede esas alınan unsur, şiir çevirisine dair yaklaşımlar anlam, biçim, şiirsellik gibi kültürel ögelerin hedef dile aktarımıdır. Karşılaştırmalı incelemede Farsça asıl metin esas alınmış, E.H. Whinfield’in İngilizce çevirisi ile Prof. Dr. Derya Örs ve Prof. Dr. Hicabi Kırlangıç tarafından yapılan Türkçe çeviri referans kabul edilmiştir. İncelemede metodoloji olarak Mona Baker’ın eşdeğerlik kuramı, André Lefevere’in şiir çevirisi ve Lawrence Venuti’nin yerelleştirme ve yabancılaştırma kuramları, Saliha Paker’in eleştirel şiir çeviri ilkeleri, William Barnstone’un yaratıcı çeviri anlayışı ve Roland Barthes’ın “yazarın ölümü” yaklaşımı benimsenmiştir. Karşılaştırmalı incelemede, eşdeğer çeviri Mevlânâ’nın ilk on sekiz beytinin çevirileri hedef dile ne ölçüde aktarılmaktadır, eşdeğer çeviriler hedef dili ne ölçüde yansıtmakta ve kaynak dilden hangi açılardan ayrılmaktadır, hangi dilsel unsurlarda yaratıcılık çeviriye katkı sağlamaktadır gibi araştırma sorularına yanıt aranmıştır. Mevlânâ’nın Farsça şiirleri, derin edebî ve ilahî motifler içerdiğinden, birebir eşdeğer bir çeviri imkânsızdır. Çeviride yaratıcı kuramların uygulanması temel bir unsur olarak ortaya çıkmaktadır. İlk on sekiz beytin incelemesinde, çevirilerin kaynak kültürden hedef kültüre, Mevlânâ’nın ilâhî mesajlarını, felsefi derinliğini ve mistik çağrışımlarının ahenkle aktarıldığı gözlemlenmiştir. Farsçadan İngilizceye aktarımında Mevlânâ’nın ritim ve ahenginin yansıtıldığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mevlânâ
• Mesnevî
• Şiir Çevirisi
• Farsça
• İngilizce

A Comparative Study of the Translation from Persian into English of the First Eighteen Verses of Mevlânâ’s Masnavî

Öz

This study aims to compare the English and Turkish translations of Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’s Mesnevî-i Ma‘nevî, based on the original Persian text. Its primary focus is on how cultural elements—meaning, form, and poeticism— are transferred into the target languages, considering different approaches to poetry translation. The Persian original serves as the basis for comparison, with E.H. Whinfield’s English translation and the Turkish translations by Prof. Dr. Derya Örs and Prof. Dr. Hicabi Kırlangıç used as references. The methodology utilizes Mona Baker’s equivalence theory, André Lefevere’s approach to poetry translation, Lawrence Venuti’s strategies of localization and foreignization, Saliha Paker’s principles of critical poetry translation, William Barnstone’s ideas about creative translation, and Roland Barthes’s ‘death of the author’ concept. The study seeks to answer questions such as: How effectively do the translations communicate the first eighteen verses of the Mesnevi? How do the translations reflect the target language, and how do they differ from the source? In which linguistic areas does creativity enhance the translation? Since Mevlânâ’s Persian poems contain deep literary and divine themes, literal translation is impossible. Creative strategies are essential in translation. By analyzing the first eighteen couplets, the study finds that the translations successfully convey Mevlânâ’s divine messages, philosophical ideas, and mystical meanings in harmony from the source to the target culture.

Anahtar Kelimeler

• Mevlânâ
• Masnavî
• Poetry Translation
• Persian
• English

Kaynakça

1. Aksoy Arıkan, Rabia. Çeviri Amaçlı Tasavvuf Terminolojisi: Talât Sait Halman’ın “Yunus Emre Selected Poems” adlı Çalışması Çerçevesinde Tasavvufi Şiirin Çevirisi. İstanbul: Grafiker, 2020. google scholar
2. ——. Yunusca Çeviri: Yunus Emre Kavramlarının Dünya Dillerine Aktarılması. İstanbul: Hiperlink, 2021. google scholar
3. Aksoy, Berrin. Geçmişten Günümüze Yazın Çevirisi. Ankara: İmge, 2002. google scholar
4. Baker, Mona. In Other Words: A Coursebook on Translation. London: Routledge, 1992. google scholar
5. Bassnett, Susan. Translation Studies. London & New York: Routledge, 2002. google scholar
6. Barks, Coleman. The Essential Rumi. San Francisco, CA: HarperCollins, 1997. google scholar
7. Barthes, Roland. Image-Music-Text: The Death of the Author. London: Hill & Wang, 1977. google scholar
8. Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power. Oxford: Blackwell, 1994. google scholar

9. Demirekin, Murat. Çeviriyorum: Türkiye’de çeviri sorunları ve eşdeğerlik. Konya: Eğitim, 2014. google scholar
10. Gölpınarlı, Abdülbaki. Divan Edebiyatı. İstanbul: Marmara, 1945. google scholar
11. Iqbal, A. Life and Work of Rumi. 3rd ed. Lahore: Zarreen Art Press, 1974. google scholar
12. Karaismailoğlu, Ahmet, N. Öztürk, Hicabi Kırlangıç ve Derya Örs. Mevlânâ Araştırmaları. Ankara: Akçağ, 2007. google scholar
13. Köroğlu, Hüseyin. Türk Dili ve Edebiyatı. Konya: Sebat, 2000. google scholar
14. Lefevere, Andre. Translation, Rewriting, and the Manipulation of Literary Fame. London & New York: Routledge, 1992. google scholar
15. Levend, Ahmet S. Tarih Boyunca Türk Dili. Ankara: DDY, 1961. google scholar
16. Nida, Eugene A. Toward a Science of Translating: With Special Reference to Principles and Procedures Involved in Bible Translating. Leiden: Brill, 1964. google scholar
17. Örs, Derya ve Hicabi Kırlangıç. Mevlânâ-i Ma’nevî. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015. google scholar
18. Pierre Bourdieu, Language and Symbolic Power, Oxford: Blackwell, 1994 google scholar
19. Schimmel, Annemarie. The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalaloddin Rumi. Albany: SUNY Press, 1993. google scholar
20. Venuti, Lawrence. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. London: Routledge, 2008. google scholar
21. Whinfield, E. H. The Masnavi: BookI-VI (Translated from the Persian). London: Trübner & Co., 1900. google scholar
22. Alhashmi, Rania. “Yaratıcılık ve çeviri: Celâlettin Rûmî’nin Arapça ve İngilizce şiirleri.” International Journal of Language and Translation Studies 3, no. 2 (2023): 159-170. google scholar
23. Altay, Ahmet. “Şiir çevirisinde çevrilemeyenler.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 18, no. 1 (2001): 29-43. google scholar
24. Berkez, Nermin. “Dil çağdaşlaşması ve siyasi anlamları.” In Cumhuriyet dönemi edebiyat seçkileri, edited by Ömer Yağcı, 302-317. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999. google scholar
25. Erdoğdu, Şefik. “The signs of destructive reading of Derrida in Mevlânâ’s English translations and Gestalt Theory.”
26. Ertürk, Gül. “Mevlânâ’nın rubailerinin Farsça neşirleri ve Türkçe çevirileri hakkında bazı tespitler.” Doğu Araştırmaları 1 (2023): 1-20. google scholar
27. Even-Zohar, Itamar. “Polysystem theory.” Poetics Today 1 (1978): 287-310. google scholar
28. Gökşenli, Y. E. “Şiir çevirisinde çeviri kayıpları ve eşdeğerlik sorunları.” İ.Ü. Çeviribilim Dergisi 7 (2013): 87-102. google scholar
29. Lewis, Franklin D. “Batı’da Mesnevi’den yapılan ilk çeviriler, şerhler, uyarlamalar ve esinlemeler.” Translated by İ. Güleç. İlmi Araştırmalar (2005): 183-202. google scholar
30. Paker, Saliha. “Şiir Çevirisi ve Estetik Sadakat.” Çeviri Dergisi 6, no. 2 (2002): 131-140. google scholar
31. Sâfi, Ahmet. “Mevlânâ Celâleddin Rûmî’nin eserleri üzerine yapılan İngilizce çalışmalar.” Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 6, no. 14 (2005): 775-804. google scholar
32. Şimşekler, N. “Konya’dan Dünya’ya Mevlânâ ve Mevlevîlik.” In Mevlânâ ve Mevlevîlik, edited by N. Şimşekler, 47-70. Konya: Karatay Belediyesi Yayınları, 2002. google scholar
33. Tanyaş, H. “Mevlânâ’nın Rubailerinin Türkçe Çevirileri üzerine bir değerlendirme.” Mevlânâ Araştırmaları Dergisi 2 (2007): 107-121. google scholar
34. Tellioğlu, Bülent. “Şiir çevirisi eleştirisinde çevrilebilirlik/çevrilemezlik ikiliğini aşmak.” RumeliDE Journal of Language and Literature Studies, vol. 11 (2018), 192-213. google scholar
35. Topal, Ahmet. “Mevlânâ’nin Türkçe manzum çeviri ve şerhleri.” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 32 (2007): 39-60. google scholar
36. Wolf, Michaela. “Translation activity between culture, society, and the individual: Towards a sociology of translation.” CTIS Occasional Papers 2 (2002): 31-43. google scholar
37. Yazıcı, Mehmet. “Kültürel Sermaye ve Mevlânâ Çevirileri.” In 38. ICANAS: Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi - Cultural change, growth and mobility, edited by Z. Dilek, vol. II, 831-844. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2011. google scholar
38. Yıldırım, Cemal ve Burcu Durmuş. “Şiir çevirisinde karşılaşılan zorluklar: Parmaksız’ın seçme şiirlerinin Fransızcaya çevirileri üzerinden bir değerlendirme.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 7, no. 17 (2019): 35-56. https://doi.org/10.33692/avrasyad.590566 google scholar
39. Yıldız, Mustafa ve Gül Kurt. “Çeviride kayıplar sorunu: Necîb Mahfûz’un Yevme Kutile’z-Za‘îm adlı eserinin Arapça ve İngilizceden Türkçeye çevirisi ile Arapça kaynak metninin karşılaştırmalı bir incelemesi.” Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi 25 (2018): 1-34. google scholar
40. Lewis, Franklin D. “Rumi’s past and present, East and West: The life, teaching and poetry of Jalal al-Din Rumi.” 2000. http://www.daral-masnavi.org/about-nicholson.html google scholar
41. Marks, Andrew. “The Persian poet is the top seller in America.” The Christian Science Monitor, November 25, 1997. http://www.colemanbarks.com/press/ google scholar
42. Mevlânâ Jalaluddin Rumi. Translations of Rumi. 2004. http://www.rumi.org.uk/translations.htm google scholar
43. Şimşekler, N. “Batı Dünyasında Mevlânâ ve Dîvân-ı Kebîr üzerine yapılan ilk çalışmalar.” 2006. http://www. kto.org.tr/tr/dergi/ google scholar
44. T24. “Dünya Rumi’yi okuyor çünkü.” February 24, 2025. https://t24.com.tr/k24/yazi/dunya-rumiyi-okuyor-cunku,233 google scholar
45. Tasavvuf.ir. Masnavi [PDF]. June 9, 2025. https://tasavvuf.ir/books/download/english/molavi-en/masnavi-en.pdf google scholar
46. Fikriyat. “Mevlânâ’nın Mevlânâ-i Şerifinin ilk 18 beyiti.” July 23, 2025. https://www.fikriyat.com/galeri/ kultur-sanat/mevlananin-mesnevi-i-serifinin-ilk-18-beyiti/egitim?utm_source google scholar