Türkiye’de Sivil Toplumda Gönüllülük ve Psikolojik Sözleşme

Öz

2000’lerden itibaren Türkiye’de sivil toplumda gönüllülüğün teşvikiyle faal dernek sayıları ve bir sivil toplum kuruluşu (STK) çatısı altında gönüllü olmayı ifade eden formel gönüllülük oranları artmış, dolayısıyla STK-gönüllü ilişkileri ve bu ilişkilerin yönetimi önem kazanmıştır. Bu çalışma söz konusu öneme binaen STK-gönüllü ilişkilerindeki sorun alanlarını psikolojik sözleşme kavramı üzerinden incelemekte, Türkiye’de gönüllü beklentileri ile gönüllülük deneyimi arasındaki bağlantıyı araştırmaktadır. Türkiye’de gönüllü çalışmaya engel oluşturan ve/veya onun devamlılığını zora sokan faktör ve süreçleri anlamayı ve betimlemeyi amaçlamaktadır. Gönüllülükle ilgili bilgi verme potansiyeli yüksek 10 grupla (STK yöneticileri, STK profesyonelleri, STK gönüllü koordinatörleri, akademisyenler, kamu bürokrasisi, yerel yönetimler, uluslararası kuruluşlar, gönüllülük inisiyatifleri, formel gönüllü deneyimi olanlar, formel gönüllü deneyimi olmayanlar) gerçekleştirilen 22 odak grup tartışmasına dayanan ve nitel bir desene sahip çalışmanın bulguları, Türkiye’de gönüllünün psikolojik sözleşmesinin ilişkisel boyutunda STK’lara aidiyet geliştirme, işlemsel boyutunda ise STK’ların gönüllü yönetim süreçleri ile ilgili sorunlar bulunduğuna işaret etmektedir. STK’ların organizasyonel yapısı içinde gönüllünün bir paydaş olarak tanınmaması ve sunduğu katkıya yeterli değerin verilmemesi psikolojik sözleşmesinin ilişkisel boyutta ihlaline; gönüllü ile ilk irtibatın kurulmasından itibaren profesyonel bir yaklaşımın geliştirilmemesi ve gönüllünün hak ve sorumluluklarının çerçevesinin belirlenmemiş olması ise işlemsel boyutta ihlaline neden oluyor gözükmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gönüllülük
• STK
• psikolojik sözleşme
• işlemsel sorun
• ilişkisel sorun

Volunteering in Turkish Civil Society and the Psychological Contract

Öz

With the incentives for volunteering in civil society in Türkiye since the 2000s, the number of active civil society organizations (CSOs) and the rate of formal volunteering, which refers to volunteering under the umbrella of a CSO, have increased. Thus, CSOvolunteer relations and the management of these relations have become important. In regard to this importance, the study explores the problem areas in CSO-volunteer relations through the concept of the psychological contract and investigates the connection between volunteer expectations and volunteering experiences in Türkiye. The study aims to understand and describe the factors and processes that create obstacles to volunteer work or that make its sustainability difficult in Türkiye. The qualitative findings are based on 22 focus group discussions with 10 groups (i.e., CSO managers, CSO professionals, CSO volunteer coordinators, academicians, public bureaucracy, local governments, international organizations, volunteer initiatives, those with formal volunteer experience, and those without formal volunteer experience), have a high potential to provide information about volunteering, and indicate that problems exist related to developing a sense of belonging to CSOs in the relational dimension of a volunteer’s psychological contract in Türkiye and problems to exist related to the volunteer management processes of CSOs in the transactional dimension. The facts that volunteers are not recognized as stakeholders at either the managerial or organizational level in CSOs and that their contributions are not sufficiently valued result in a violation of the psychological contract in the relational dimension. The lack of a professional approach starting from the first contact with a volunteer and the lack of a framework regarding volunteers’ rights and responsibilities result in a violation in the transactional dimension.

Anahtar Kelimeler

• volunteering
• CSO
• psychological contract
• transactional problem
• relational problem

Kaynakça

1. Allen, J. A., & Mueller, S. L. (2013). The revolvıng door: A closer look at major factors ın volunteers’ıntentıon to quit. Journal of Community Psychology, 41(2), 139-155. google scholar
2. Alfes, K., Shantz, A., & Bailey, C. (2016). Enhancing volunteer engagement to achieve desirable outcomes: what can non-profit employers do? VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 27, 595-617. google scholar
3. Akşit, B., Tabakoğlu, B. & Serdar, A. (2002). Sivil Toplumun ve Katılımın Güçlendirilmesinde Sivil Toplum Kuruluşlarının Rolü. Yayımlanmamış araştırma projesi. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Araştırma Fonu Projeleri. google scholar
4. Altan-Olcay, Ö. & İçduygu, A. (2012). Mapping civil society in the Middle East: The cases of Egypt, Lebanon and Turkey, British Journal of Middle Eastern Studies, 39(2), 157-179. google scholar
5. Baldwin Grossman, J. & Furano, K. (2002). Making The Most of Volunteers. Public/Private Ventures. Erişim: http://www.ppv.org. google scholar
6. Başpınar, A. (2022). Türkiye’de gönüllülük araştırmaları. M. Şentürk (eds.), Dünyada Gönüllülük Araştırmaları içinde (ss. 207-223). Ankara: Nobel Yayınları. google scholar
7. Boxall, P. (1996). The strategic HRM debate and the resource-based view of the firm. Human Resource Management Journal, 6(3), 59-75. google scholar
8. Boz, I. & Palaz, S. (2007). Factors Influencing the Motivation of Turkey’s Community Volunteers, Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 36(4), 643-661. google scholar

9. Calhoun, C. (2001). Civil Society/Public Sphere: History of the Concept (s). International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, 1897-903. google scholar
10. Calhoun, C. (2011). Civil society and the public sphere. Michael Edwards (eds.) The Oxford Handbook of Civil Society içinde (ss. 311-323). NY: Oxford University Press. google scholar
11. Charity Aid Foundation. (2022). CAF World Giving Index: Ten years of giving Trends. https://www.cafonline.org/about-us/publications/2022-publications/caf-world-giving-index-2022 google scholar
12. Charity Aid Foundation (2010). CAF World Giving Index 2010. https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/worldgivingindex28092010print.pdf google scholar
13. Charity Aid Foundation (2018). CAF World Giving Index 2018. https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/caf_wgi2018_report_webnopw_2379a_261018.pdf?sfvrsn=c28e9140_4 google scholar
14. Clary, E. G., Snyder, M., Ridge, R. D., Copeland, J., Stukas, A. A., Haugen, J. & Miene, P. (1998). Understanding and assessing the motivations of volunteers: A functional approach, Journal of Personality and Social Psychology, 74(6), 1516-1530. google scholar
15. Cnaan, R. A., Handy, F. & Wadsworth, M. (1996). Defining who is a volunteer: Conceptual and empirical considerations, Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 25, 364-383. google scholar
16. Coşkun, A. (2006). STK’ların stratejik performans yönetiminde yeni bir yaklaşım: Performans karnesi, Sivil Toplum, 4 (15), 103-117. google scholar
17. Cunningham, I. (2010). Drawing from a bottomless well? Exploring the resilience of value-based psychological contracts in voluntary organi-zations. The International Journal of Human Resource Management, 21(5), 699-719. google scholar
18. Cuskelly, G., Taylor, T., Hoye, R., & Darcy, S. (2006). Volunteer management practices and volunteer retention: A human resource management approach. Sport management review, 9(2), 141-163 google scholar
19. Davis, M. H., Hall, J. A. & Meyer, M. (2003). The first year: Influences on the satisfaction, involvement, and persistence of new community volunteers, Personality and Social Psychology Bulletin, 29(2), 248-60. google scholar
20. Doğrul, Ü. (2019). İşlevsel yaklaşım ile gönüllülük motivasyonlarının incelenmesi: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma, Gençlik Araştırmaları Dergisi, 7, 77-92. google scholar
21. Durmuş, N. (2022). Sivil toplum kuruluşlarında insan kaynağı olarak gönüllülük ve gönüllü yönetiminde dijitalleşmenin etkisi: Türk Kızılay Örneği. (Yüksek Lisans Tezi) Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
22. Einolf, C. (2018). Evidence-based volunteer management: a review of the literature. Voluntary Sector Review, vol 9, no 2, 153-76. google scholar
23. Erdoğan Coşkun, A. (2022). Gönüllülük ve aktivizm. M. Şentürk (Eds.) Gönüllülük ve Gönüllülerle Birlikte Çalışmak içinde (ss. 21-40). İstanbul: Istanbul University Press. google scholar
24. Erdoğan, E. (2012). TEGV gönüllülük araştırmaları. İstanbul: Türkiye Eğitim Gönüllüleri Vakfı. google scholar
25. Erdoğan, E., Uyan-Semerci, P., Yentürk, N. & Yurttagüler, N. (2020). Türkiye’de Gönüllülük: Deneyimler, Sınırlılıklar ve Yeni Açılımlar. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. google scholar
26. Erdoğmuş, N. (2020). Sivil Toplum Kuruluşlarında Gönüllü ve Profesyonel Çalışma. İstanbul: İlke Yayınları. google scholar
27. Esmond, J. & Dunlop, P. (2004). Developing the volunteer motivation inventory to assess the underlying motivation drives of volunteers in Western Australia, Lotterywest Social Research Grant, 1-81. google scholar
28. Farmer, S. M. & Fedor, D. B. (1999). Volunteer participation and withdrawal. Nonprofit Management and Leadership, 9(4), 349-368. google scholar
29. Guest, D. E. (1998). Is the psychological contract worth taking seriously?, Journal of Organizational Behavior, 19, 649-664. google scholar
30. Güder, N. (2009). STK’lar için Gönüllülük ve Gönüllü Yönetimi Rehberi. 2. Baskı. Ankara: Sivil Toplum Geliştirme Merkezi. google scholar
31. Gülmez, M. (2019). Üniversite öğrencilerinin gönüllülük davranışları ve motivasyonları üzerine bir araştırma: Çağ Üniversitesi örneği, Gençlik Araştırmaları Dergisi, 7, 125-146. google scholar
32. Güngör, F. ve Çölgeçen, Y. (2013). STK’larda gönüllü yönetimi ve motivasyonun performansa etkisi, Akademik İncelemeler Dergisi, 8(3), 163-187. google scholar
33. GYD Faaliyet Raporu, K. (2020). Kızılay Gönüllü Yönetimi Direktörlüğü Faaliyet Raporu. Kızılay Gönüllü Yönetimi Direktörlüğü Faaliyet Raporu. google scholar
34. Hager, M. A. ve Brudney, J.L. (2004). Volunteer management practices and retention of volunteers. The Urban Institute Report google scholar
35. Hager, M. A. & Brudney, J. L. (2015). In search of strategy: Universalistic, contingent, and configurational adoption of volunteer management practices, Nonprofit Management and Leadership 25 (3), 235-54. google scholar
36. Haski-Leventhal, D. & Bargal, D. (2008) The volunteer stages and transitions model: Organizational socialization of volunteers. Human Relations 61(1), 67-102. google scholar
37. Heper, M. & Yıldırım, S. (2011). Revisiting civil society in Turkey. Southeast European and Black Sea Studies, 11(1), 1-18. google scholar
38. Holmes, K. (2003). Volunteers in the heritage sector: A neglected audience? International Journal of Heritage Studies, 9(4), 341-355. google scholar
39. Hustinx, L. (2010). I quit, therefore I am? Volunteer turnover and the politics of self-actualization, Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 39(2), 236-255. google scholar
40. Hustinx, L. & Lammertyn, F. (2003). Collective and reflexive styles of volunteering: A sociological modernization perspective. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations 14, 167-187. google scholar
41. Hidalgo, M. C. & Moreno, P. (2009). Organizational socialization of volunteers: The effect on their intention to remain. Journal of Community Psychology, 37(5), 594-601. google scholar
42. Hyde, M. K. & Knowles, S. R. (2013). What predicts Australian university students’ ıntentions to volunteer their time for community service? Australian Journal of Psychology, 65(3), 135-145. google scholar
43. Kappelides, P. (2017). Camp based volunteers: Psychological contracts and intentions to volunteer, World Leisure Journal, 59(supp. 1), 79-85. google scholar
44. Keyman, E. F. (2006). Türkiye’de sivil toplumun serüveni: İmkansızlıklar içinde bir vaha. STGM. google scholar
45. Keyman, E. F. & İçduygu, A. (2003). Globalization, civil society and citizenship in Turkey: Actors, boundaries and discourses, Citizenship Studies, 7(2), 219-234. google scholar
46. Kim, M., Chelladurai, P. & Trail, G. T. (2007). A model of volunteer retention in youth sport. Journal of Sport Management, 21(2), 151-171. google scholar
47. Kragt, D. & Holtrop, D. (2019). Volunteering research in Australia: A narrative review. Aust J Psychol, 71: 342- 360. google scholar
48. Kurt, S. & Taş, H. (2015). Sivil toplum örgütlerinde profesyonel ve gönüllü çalışma ilişkileri: tehditler ve fırsatlar. Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 4(8), 199-214. google scholar
49. Lindenberg, M. (1999). Declining state capacity, voluntarism, and the globalization of the not-for-profit sector. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 28(1_suppl), 147-167 google scholar
50. Malhotra, K. (2013). Türkiye’de gönüllülük: gönüllülüğün rolünün ve katkılarının keşfedilmesi. Birleşmiş Milletler Gönüllüleri Programı, Türkiye & GSM Gençlik Servisleri Merkezi. google scholar
51. Mercurio, Z. A. (2015). Affective commitment as a core essence of organizational commitment: An integrative literature review, Human Resource Development Review, 14(4), 389-414. google scholar
52. Musick, M. A. & Wilson, J. (2008). Volunteers: A social profile. Indiana University Press. google scholar
53. Nencini, A., Romaioli, D. & Meneghini, A. M. (2016). Volunteer motivation and organizational climate: Factors that promote satisfaction and sustained volunteerism in NPOs. VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 27, 618-639. google scholar
54. Nelson, H. W., Pratt, C. C., Carpenter, C. E., & Walter, K. L. (1995). Factors affecting volunteer long-term care ombudsman organizational commitment and burnout. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 24(3), 213-233. google scholar
55. O’Donohue, W., Martin, A. & Torugsa, N. A. (2015). Understanding individual responses to failure by the organisation to fulfil its obligations: Examining the influence of psychological capital and psychological contract type, Humarı Resource Management Journal, 25(1), 131-147. google scholar
56. Okun, M. A. & Schultz, A. (2003). Age and motives for volunteering: Testing hypotheses derived from socioemotional selectivity theory. Psychology and Aging, 18(2), 231-239. google scholar
57. Özmutaf, N. M. (2016). Sivil toplum kuruluşlarında gönüllü el kitabı ve gönüllüğe etkileri, Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 2(1), 50-64. google scholar
58. Öztürk, N. S. (2019). Türkiye’de sivil toplum kuruluşlarında gönüllülerin kaynak geliştirme süreçlerine katılımı. (Doktora Tezi) İstanbul Bilgi Üniversitesi Lisansüstü Programlar Enstitüsü, İstanbul. google scholar
59. Pearce, J. L. (1993). Volunteers: The Organizational Behaviour of Unpaid Workers. London: Routledge. google scholar
60. Petriwskyj, A. M. & Warburton, J. (2007). Redefining volunteering for the global context: A measurement matrix for researchers, Australian Journal on Volunteering, 12(1), 7-13. google scholar
61. Ralston, R., Downward, P. & Lumsdon, L. (2004). The expectations of volunteers prior to the XVII Commonwealth Games, 2002: A qualitative study, Event Management, 9(12), 13-26. google scholar
62. Rogelberg, S. G., Allen, J. A., Conway, J. M., Goh, A., Currie, L. & McFarland, B. (2010). Employee experiences with volunteers: Assessment, description, antecedents, and outcomes. Nonprofit Management and Leadership, 20(4), 423-444. google scholar
63. Rousseau, D.M. & Parks, J. (1993). The Contracts of Individuals and Organizations. L.L. Cummings ve B.M. Staw (eds.) Research in Organi-zational Behavior içinde (ss. 15-143)., Greenwich, CT: JAI Press. google scholar
64. Rehberg, W. (2005). Altruistic individualists: Motivations for international volunteering among young adults in Switzerland. Voluntas: Interna-tional Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations 16, 109-122. google scholar
65. Robinson, S. L. & Rousseau, D. M. (1994). Violating the psychological contract: Not the exception but the norm, Journal of Organizational Behavior, 15(3), 245-259. google scholar
66. Robinson, S. L. & Morrison, E. W. (2000). The development of psychological contract breach violation: A longitudinal study, Journal of Organizational Behavior, 15(3), 245-259. google scholar
67. Salancik, G. R. (1977). Commitment and the control of organizational behavior and belief. B. Staw & G. Salancik (eds.) New Directions in Organizational Behavior içinde (ss. 1-54). Sage. google scholar
68. Sivil Toplum Sektörü (2019). Kamu-STK İş birliği ve Türkiye’de Gönüllülük Süreçlerini Güçlendirilmesi Çalıştayı raporu, çevrimiçi https://siviltoplumsektoru.org/wp-content/uploads/2019/12/Gon%C3%BClluluk_Calistayi_Raporu.pdf google scholar
69. Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü (STGİM) İstatistikleri. (2023). https://www.siviltoplum.gov.tr/dernek-sayilari). google scholar
70. Snyder, M. & Omoto, A. M. (2008). Volunteerism: Social issues perspectives and social policy implications, Social Issues and Policy Review, 2(1), 1-36. google scholar
71. Stirling, C., Kilpatrick, S. & Orpin, P. (2011). A psychological contract perspective to the link between non-profit organizations’ management practices and volunteer sustainability, Human Resource Development International, 14(3), 321-336. google scholar
72. Studer, S. (2016). Volunteer management: Responding to the uniqueness of volunteers. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 45(4), 688-714. google scholar
73. Sundeen, R. A., Raskoff, S. A. & Garcia, M. C. (2007). Differences in perceived arriers to volunteering to formal organizations: Lack of time versus lack of ınterest, Nonprofit Management and Leadership, 17, 3: 279-300. google scholar
74. Şengöz, N. (2016). Gönüllülüğün değişen boyutu “sanal gönüllülük” ve üniversite gençliğinin sanal gönüllülük farkındalığı. (Yüksek Lisans Tezi) Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir. google scholar
75. Taylor, T., Darcy, S., Hoye, R. ve Cuskelly, G. (2006). Using psychological contract theory to explore issues in effective volunteer management, European Sport Management Quarterly, 6(2), 123-147. google scholar
76. Thomas, H. D. ve Anderson, N. (1998). Changes in newcomers’ psychological contracts during organizational socialization: A study of recruits entering the British Army, Journal of Organizational Behavior, 19(Suppl. 1), 745-767. google scholar
77. Türkiye Gönüllülük Araştırması (2021).İÜ SAM & T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı. google scholar
78. Türköne, M. (2012). Siyaset. İstanbul: Etkileşim Yayınları. google scholar
79. TÜSEV (2013). STK’larda Gönüllülük ve Gönüllülük Politikaları Vaka Analizi google scholar
80. UNV (2022). State of the World’s Volunteerism Report: Building Equal and Inclusive Societies google scholar
81. Wang, P. Z. (2004). Assessing motivations for sports volunteerism, Advances in Consumer Research, 31,420-425. google scholar
82. Wang, L. (2021). Informal volunteering. K. Holmes, L. Lockstone-Binney, K. A. Smith & R. Shipway (eds. ) The Routledge Handbook of Volunteering in Events, Sport and Tourism içinde (ss. 473-484). London: Routledge. google scholar
83. Warburton, J. & Stirling, C. (2007). Factors affecting volunteering among older rural and city dwelling adults in Australia. Educational Gerontology 33, no. 1: 23-44. google scholar
84. Whittaker, J., McLennan, B. & Handmer, J. (2015). A review of informal volunteerism in emergencies and disasters: Definition, opportunities and challenges, International Journal of Disaster Risk Reduction, 13, 358-368. google scholar
85. Wilson, J. (2000). Volunteering, Annual Review of Sociology, 26(1), 215-240. google scholar
86. Wisner, P. S., Stringfellow, A., Youngdahl, W. E., & Parker, L. (2005). The service volunteer-loyalty chain: An exploratory study of charitable not-for-profit service organizations. Journal of Operations Management, 23(2), 143-161. google scholar
87. YADA (2015). Verilerle sivil toplum kuruluşları. İstanbul: YADA Vakfı. google scholar
88. Yönten Balaban, A. & Çoban, İ. (2015). Gençlerin sivil toplum kuruluşlarındaki gönüllülük faaliyetleri ve gönüllülük algısı: Türkiye Eğitim google scholar
89. Gönüllüleri Vakfı (TEGV) örneği, Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 30(2), 149-169. google scholar
90. Yurttagüler, L. & Akyüz, A. (2006). Gönüllülerle İş birliği. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi. google scholar