Gradiva in Art History: Archaeology, Cinema, Music

Öz

Gradiva, Latin for "the woman who walks", is a Neo-Attica style bas-relief that became renowned as a modern mythical figure in the early 20th century. This bas-relief found during the excavations in Pompeii in the 19th century, is now exhibited in the Chiaramonti Museum in the Vatican. The figure, named as Gradiva because it depicts a walking Pompeian girl, became an icon of literature, art, and psychoanalysis primarily through Sigmund Freud. The German writer Wilhelm Jensen initiated the literary referencing of the Gradiva relief in his pioneering 1903 novella Gradiva, using the artwork as the novel's theme and introducing it to cultural history. The literary text attracted the attention of Freud, who was so interested in archaeology that he created his model of personality structure based on archaeological layers, and thus, Freud wrote a famous essay on the subject. In the 1930s, because of Freud's interpretation, Gradiva became the primary theme of surrealists whose interests were dreams and the unconscious. This theme, which numerous artists have reinterpreted in distinctive ways, has also drawn the attention of the filmmakers. Leos Carax's short film Gradiva (2014) is the most remarkable one. The cinema of Carax who is one of the founders of the Cinéma du look movement following the tradition of the situationist criticism, is about the psychological processes Gradiva signifies and it also examines the fundamental problems of modern people, for instance, identity, personality, individuation, and the self. In so doing, Carax's unique art, which successfully synthesizes the heritage of classical art, particularly rhythmic and plastic arts with the new image forms, also relates to the concepts such as Richard Wagner's gesamtkuntswerk and Guy Debord's détournement. This study discusses what Gradiva, an important figure in terms of self and identity relations, symbolizes for art history, what meanings it takes, and how it mirrors the search for the self as a psychological image, particularly in the context of Leos Carax cinema.

Anahtar Kelimeler

• Gradiva
• Sigmund Freud
• Leos Carax
• Cinéma du look
• Know Thyself

Sanat Tarihinde Gradiva: Arkeoloji, Sinema, Müzik

Öz

20. yüzyılın başında modern bir mitik figür olarak ün kazanan Gradiva, Latince "yürüyen kadın" anlamında, Neo-Attika üslubunda bir rölyeftir. 19. yüzyılda Pompei'deki arkeolojik kazılarda bulunan ve yürüyen Pompeili bir kızı tasvir ettiği için Gradiva adını alan bu alçak kabartma, edebiyat, sanat ve Sigmund Freud'un ele almasıyla bir psikanaliz ikonu hâline gelmiştir. Günümüzde Vatikan, Chiaramonti Müzesi koleksiyonunda sergilenen Gradiva rölyefini, yazınsal bir izlek olarak kullanıp literatüre ilk kazandıran, Alman yazar Wilhelm Jensen'dir. Jensen'in 1903'de kaleme aldığı Gradiva isimli kısa romanı, kişilik örgütlenmesi modelini arkeolojik tabakalardan ilhamla oluşturacak kadar arkeolojiyle yakından ilgilenen Freud'un dikkatini celbetmiştir ve böylece Freud, bu konudaki ünlü makalesini kaleme almıştır. 1930'larda, Freud'un yorumu ile Gradiva, bilinçdışı ve rüyalarla yakından ilgilenen sürrealistlerin başlıca teması ve ilham kaynağı olmuştur. Birçok sanatçının kendi tarzında yeniden yorumladığı bu tema, sinemacıların da ilgisini çekmiştir. Leos Carax'ın Gradiva adlı kısa filmi (2014), bunlardan en dikkate şayan olanıdır. Sitüasyonist eleştiri geleneğini takip eden Cinéma du look hareketinin kurucularından olan Carax'ın sineması zaten Gradiva'nın işaret ettiği psikolojik süreçleri konu edinen; kimlik, kişilik, bireyleşme, kendilik gibi modern insanın esaslı problemlerini irdeleyen bir sinemadır. Bunu yaparken, ritmik ve plastik sanatlar başta olmak üzere klasik sanatın mirasını yeni imaj formlarıyla başarıyla sentezleyen Carax'ın özgün sanatı, bu niteliğiyle Richard Wagner'in gesamtkuntswerk ve Guy Debord'un détournement kavramlarıyla da bağlantılıdır. Bu çalışmada, kendilik ve kimlik ilişkileri açısından önemli bir figür olan Gradiva'nın sanat tarihinde ne ifade ettiği, hangi anlamlara büründüğü, psikolojik bir imge olarak kendilik arayışına nasıl bir ayna tuttuğu, özellikle Leos Carax sineması çerçevesinde ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gradiva
• Sigmund Freud
• Leos Carax
• Cinéma du look
• Kendini Bilmek

Kaynakça

1. Adorno, Theodor W. Kültür Endüstrisi Kültür Yönetimi. Çevirenler Nihat Ülner, Mustafa Tüzel, Elçin Gen. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007. google scholar
2. Ali Akay, Gilles Deleuze ve Felix Guattari’nin Kapitalizm ve Şizofreni 2 Kapma Aygıtı adlı kitabına önsöz, 5-11. Ankara: Bağlam Yayıncılık, 1993. google scholar
3. Allmer, Patricia. “Window Shopping? Aesthetics of the Spectacular and Cinema du look”. Scope (2004). https://www.nottingham.ac.uk/scope/documents/2004/february-2004/allmer.pdf. google scholar
4. Baker, Ulus. “Kimliği Yıkıp Parçalamak”. e-skop (2017). Erişim 5 Ocak 2022. https://www.e-skop.com/ skopbulten/kimligi-yikip-parcalamak/3462. google scholar
5. Banuz, Christian Checa. “Leos Carax”. Senses of Cinema (2006). Erişim 1 Nisan 2022. http://www. sensesofcinema.com/2006/great-directors/carax/ google scholar
6. Barthes, Roland. Bir Aşk Söyleminden Parçalar. Çeviren Tahsin Yücel. İstanbul: Metis Yayınları, 2019. google scholar
7. Bauman, Zygmunt. “From Pilgrim to Tourist - or a Short History of Identity”. Questions of Cultural Identity, editörler S. Hall ve P. du Gay içinde 18-36. London: Sage Publications, 1996. google scholar
8. Carax, Leos. “Le cinema est une belle île”. Röportaj Aurelien Ferenczi. Telerama, Paris, 27 Haziran 2012. Çeviren Ali Hasar (2013). Erişim 5 Ocak 2022. https://alihasar.blogspot.com/2014/04/leos-carax-holy-motors-roportaji.html. google scholar

9. Carax, Leos. “Maskelerin Ardında Sanat, Sürrealizm ve Diğer Tuhaf Şeyler Üstüne Bir Sohbet”. Röportaj Serra Yılmaz. Altyazı Sinema Dergisi 125, 26 Şubat 2013. Erişim 8 Ocak 2022. https://altyazi.net/soylesiler/ leos-carax-serra-yilmaz/. google scholar
10. Chadwick, Whitney. “Masson’s Gradiva: The Metamorphosis of a Surrealist Myth”. The Art Bulletin 52-4 (1970): 415-422. https://doi.org/10.2307/3048768. google scholar
11. Cömert, Bedrettin. Wilhelm Jensen’in Kadın ve Kertenkele adlı kitabına önsöz, 3-5. Ankara: Doğan Yayınevi, 1971. google scholar
12. Debord, Guy. “Sitüasyonist Tanımlar”. Sanat Manifestoları Avangard Sanat ve Direniş, derleyen Ali Artun, çeviren Elçin Gen içinde 311-313. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011. google scholar
13. Deleuze, Gilles ve Felix Guattari. Anti-Ödipus, Kapitalizm ve Şizofreni 1. Çevirenler Fahrettin Ege, Hakan Erdoğan, Mustafa Yiğitalp. Ankara: Bilim ve Sosyalizm Yayınları, 2014. google scholar
14. Deleuze, Gilles. Sinema II: Zaman-İmge. Çevirenler Burcu Yalım, Emre Koyuncu. İstanbul: Norgunk Yayıncılık, 2021. google scholar
15. Derrida, Jacques, Eric Prenowitz. “Archive Fever: A Freudian Impression”. Diacritics, 25-2, (1995): 9-63. https://doi.org/10.2307/465144. google scholar
16. Descharnes, Robert ve Gilles Neret. Salvador Dalı, ThePaintings Vol. 1,1904-1946. Köln: Benedikt Taschen, 1994. google scholar
17. Ebeling, Knut. “Saxa loquuntur! Freud’s Archaeology of Hysteria”. Review of Communication. Çeviren Michael Turnbull, 20-1 (2020): 6-26. https://doi.org/10.1080/15358593.2019.1707860. google scholar Foucault, Michel. Eleştiri Nedir? Kendilik Kültürü. Çeviren Murat Erşen. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2020. google scholar
18. Foucault, Michel, Huck Gutman ve Patrick H. Hutton. Kendini Bilmek. Çeviren Gül Çağalı Güven. İstanbul: Om Yayınevi, 2001. google scholar
19. Freud, Sigmund. Sanat ve Sanatçılar Üzerine. Çeviren Kâmuran Şipal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2014. google scholar
20. Freud, Sigmund. “The Aetiology of Hysteria”, The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud. Çeviren C. M. Baines, vol. III içinde 189-221. Londra: Hogarth Press, 1962. google scholar
21. Geçtan, Engin. Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1998. google scholar
22. Goethe, Johann Wolfgang von. Torquato Tasso, Ein Schauspiel. Leipzig: Ernst Rowohlt, 1910. google scholar
23. IMDb. Luc Besson, “Quotes”. Erişim 4 Ocak 2022. https://m.imdb.com/name/nm0000108/quotes?ref_=m_ nm_trv_trv google scholar
24. Jensen, Wilhem ve Sigmund Freud. Sanrı ve Düş “Gradiva”. Çeviren Dr. Emre Kapkın. İstanbul: Payel Yayınları, 2003. google scholar
25. Jung, Carl Gustav. Analitik Psikoloji Sözlüğü. Çeviren Nur Nirven. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2016. google scholar
26. Jung, Carl Gustav. Dört Arketip. Çeviren Zehra Aksu Yılmazer. İstanbul: Metis Yayınları, 2005. google scholar
27. Keleş, Esra ve Salih Çepni. “Beyin ve Öğrenme”. Journal of Turkish Science Education 3-2 (2006): 66-82. http://www.tused.org/index.php/tused/article/view/494/425. google scholar
28. Kirkendale, Warren. “The ‘Great Fugue’ Op. 133: Beethoven’s ‘Art of Fugue’” Acta Musicologica 35-1 (1963): 14-24. https://doi.org/10.2307/931606. google scholar
29. Kracauer, Siegfried. Film Teorisi. Çeviren Özge Çelik. İstanbul: Metis Yayınları, 2015. google scholar
30. Kyrou, Ado. “Gerçeküstücüler ve Sinema”. Gergedan Yeryüzü Kültürü Dergisi. Çeviren Samih Rıfat. 6 (1987): 73-78. google scholar
31. Lautreamont, Comte de. Maldoror ’un Şarkıları. Çeviren Özdemir İnce. Ankara: Gece Yayınları, 1989. google scholar
32. MacLean, Paul D. “The Triune Brain in Conflict”. Psychotherapy and Psychosomatics 28, no. 1/4 (1977): 207-20. http://www.jstor.org/stable/45114864. google scholar
33. Michalska, Magda. “Gradiva: What Did Freud and the Surrealists See in Her?”. Daily Art Magazine, 27 Nisan 2020. Erişim 3 Ocak 2022. https://www.dailyartmagazine.com/gradiva/. google scholar
34. Mitchell, W. J. T. “Holy Landscape: Israel, Palestine, and the American Wilderness”. Landscape and Power, ed. W. J. T. Mitchell içinde 261-290. Chicago: The University of Chicago Press, 2002. google scholar
35. Molnar, Michael. “Collection Finie et Collection Infinie”. Rodin et Freud, Collectionneurs: La Passion A I.'flluvre, Sergi Katalogu içinde 93-106. Paris: Editions Nicolas Chaudun, 2008. google scholar
36. Musee Rodin. “Passion at Work, Rodin and Freud as Collectors”. Erişim 30 Mart 2022. https://www.musee-rodin.fr/en/musee/expositions/passion-work. google scholar
37. Musei Vaticani. “Gradiva”. Erişim 7 Ocak 2022. https://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/ collezioni/musei/museo-chiaramonti/gradiva.html. google scholar
38. Necatigil, Behçet. 100 Soruda Mitologya. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1988. google scholar
39. Online Etymology Dictionary. Erişim 11 Ocak 2022. https://www.etymonline.com/word/Ann -etymonline_v_13468. google scholar
40. Ottoway, Hugh. “The Enlightenment and the Revolution”. The Pelican History of Music, ed. Alec Robertson ve Denis Stevens içinde 11-96. Londra: Penguin Books, 1968. google scholar
41. Platon. Alkibiades I-II. Çeviren Furkan Akderin. Hazırlayan Ahmet Cevizci. İstanbul: Say Yayınları, 2010. google scholar
42. Sürmeli, Kader. “Gesamtkunstwerk Kavramı ve 14. Secession Sergisi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 14-79 (2021): 98-108. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/the-concept-of-gesamtkunstwerk-and-14th-secession-exhibition.pdf. google scholar
43. Şimşek, Sefa. “Günümüzün Kimlik Sorunu ve Bu Sorunun Yaşandığı Temel Çatışma Eksenleri”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 3 (2002): 29-39. https://dergipark.org.tr/tr/ pub/sosbilder/issue/23121/246971. google scholar
44. Teber, Serol. Bilimsel Bir Peri Masalı: Freud’un Aile ve Tarihsel Romanı. İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2013. google scholar
45. The Editors of Encyclopaedia. “Weltschmerz”. Encyclopedia Britannica (2015). Erişim 5 Nisan 2022. https:// www.britannica.com/art/Weltschmerz. google scholar
46. Vieville, Dominique. “Preface”. Rodin et Freud, Collectionneurs: La Passion A L'(Euvre, Sergi Katalogu içinde 5-7. Paris: Editions Nicolas Chaudun, 2008. google scholar
47. Yavuz, Hilmi. Felsefe Yazıları. İstanbul: Boyut Yayıncılık, 1997. google scholar
48. Zelazko, Alicja. “The Thinker”. Encyclopedia Britannica (2018). Erişim 4 Ocak 2022. https://www.britannica. com/topic/The-Thinker-sculpture-by-Rodin. google scholar