The Construction Process of the First Library Building of Yıldız Palace

Öz

The masonry library building, currently located in the Yıldız Palace Harem courtyard but indicated in documents as “opposite” or “in front of” the Şale Pavilion, was built in 1881. Serkiz Balyan constructed the building, which has a rectangular plan in the North-South direction. This article aims to determine both the construction information and the furnishings of the building, which is not currently used as a library. The archive sources were identified and evaluated for this purpose. Within the framework of the relevant sources, the construction information and terminology of the period were determined. In a structure with a functional feature such as a library, the costs were revealed along with the spatial organisation. Thanks to the first and second cost estimate books of the structure, the changes in the structure before and after construction were determined. The originality of the research is based on both the use of resources and the fact that the structure has not been studied to date. Leon Rosenthal, one of the most important furnishers of the 19th century, who used titles such as the sultan’s furnisher in his invoices, identified furniture, curtains and other elements with their costs. Since the upholsterer Rosenthal’s costs did not coincide with the costs predicted by the palace, a discussion of merit and competence occurred between the two subjects.

Anahtar Kelimeler

• Serkiz Balyan
• Yıldız Palace Harem’s Department
• II. Abdulhamid
• Archieve
• Cost Estimate Book

Yıldız Sarayı’nın İlk Kütüphane Binasının İnşa Süreci

Öz

Günümüzde Yıldız Sarayı Harem avlusunda yer alan ancak belgelerde Şale Kasrı’nın “karşısında” veya “nezdinde” olarak belirtilen kargir kütüphane binası, 1881 yılında inşa edilmiştir. Kuzey-güney doğrultuda enine dikdörtgen bir plana sahip yapının inşaatını Serkiz Balyan üstlenmiştir. Günümüzde kütüphane işleviyle kullanılmayan binanın hem inşa bilgisini hem de mefruşatını belirlemek bu makalenin amacını oluşturmaktadır. Bu amaca yönelik birincil kaynakların tespiti ve değerlendirmesi yapılmıştır. İlgili kaynaklar çerçevesinde dönemin inşa bilgisi ve terminolo jisi tespit edilmiştir. Kütüphane gibi işlevsel özelliği ön plana çıkan bir yapıda mekân organizasyonuyla birlikte maliyetler ortaya çıkarılmıştır. Yapının mimari ve iç düzeni, dönemin öne çıkan unsurlarından olan mekân organizas yonu üzerinden analiz edilmiş, bu süreçte maliyet kalemleri de ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Özellikle birinci ve ikinci keşif defterleri, yapının tasarlandığı ve gerçekleştirildiği aşamalarda ortaya çıkan değişiklikleri ortaya koymaktadır. Bu defterler, binanın inşa edilmeden önceki planlaması ve sonrasındaki uygulamaları çok daha net bir şekilde anlamayı sağlamıştır. Yapıya ait birinci ve ikinci keşif kayıtları sayesinde yapının inşa öncesi ve sonrası değişimleri saptanmıştır. Yapıya dair önemli unsurlardan biri, bugün kadar bu konu üzerinde yeterince detaylı bir araştırma yapılmamış olmasıdır. Bu makale, Yıldız Sarayı’nın ilginç yapılarından biri olan bu kütüphane binasının hem mimari hem de fonksiyonel boyutlarını daha yakından tanıtmayı amaçlamaktadır. Aynı zamanda bu araştırma, dönemin mimari anlayışı, malzeme kullanımı ve inşaat teknikleri konusunda da bilgi sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Serkiz Balyan
• Kadınefendiler Dairesi
• II. Abdülhamid
• Arşiv
• Keşif Defteri

Kaynakça

1. Acar, Damla. “19. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul’da Ahşap Yapım Sistemlerinin Değişimi: Gelenekselin Rasyonelleştirilmesi.” Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2015. google scholar
2. Akın, Nur. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Galata ve Pera. İstanbul: Literatür Yayınları, 2011. google scholar
3. Ali Talat. Kârgîr İnşâât ve Eşkâli. İstanbul: Haydarpaşa Demiryolları Matbaası, 1341. google scholar
4. Ali Talat. Ahşab İnşaat. İstanbul: Haydarpaşa Demiryollar Matbaası, 1341. google scholar
5. Ali Talat. Kârgîr İnşâât ve Eşkâli. Yayına Hazırlayanlar Damla Acar vd. İstanbul: Koruma Akademisi Yayınları, 2022. google scholar
6. Batur, Afife. “Mimar Raimondo D’Aronco ve Milli Saraylar’daki Çalışmaları,” Milli Saraylar 9 (1993): 40-65. google scholar
7. Batur, Afife. “XIX. Yüzyıl İstanbul’unda İki Saray,” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. 8: 390-407. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi (Kültür A.Ş.), 2015. google scholar
8. Baytar, İlona. “19. Yüzyıl Osmanlı Saraylarına Ait Dekorasyon Katalogları,” Sanat Tarihi Yıllığı 24 (2015), 1-24. google scholar

9. Bevilacqua, Alexander. Şark Kütüphanesi İslam ve Avrupa Aydınlanması. Çeviren Kenan Çapık. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2020. google scholar
10. Bozkurt, Fatih. “Tereke Defterleri ve Osmanlı Maddî Kültüründe Değişim (1785-1875).” Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2011. google scholar
11. Celal Esad. Dictionnaire Des Termes D’Art Français-Turcs-Turcs-Français. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1340. google scholar
12. Celal Esad. Istılâhât-ı Mimariyye. İstanbul: Ahmed İhsan Matbaası, 1324. google scholar
13. Celal Esad. Türkçeden Fransızcaya Sanat Kamusu. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1341. google scholar
14. Çavdar Karatepe T. - Hüseyin Türkmen. “Yıldız Sarayı Kütüphanesi.” Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim Milletlerarası Kongresi Bildirileri 12-15 Nisan 1999, (2001): 637-641. google scholar
15. Çelik, Zeynep. 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti Değişen İstanbul. Çeviren Selim Deringil. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2019. google scholar
16. Çelik, Zeynep. Şark’ın Sergilenişi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005. google scholar
17. Deniz, Şerafettin. “Tarihsel Süreç İçerisinde Çırağan Mecidiye Camisi,” Çırağan / Küçük Mecidiye Camii ve 2012 – 2015 Restorasyon Çalışmaları, (2017): 53-73. google scholar
18. Deringil, Selim. İktidarın Sembolleri ve İdeolojisi II. Abdülhamid Dönemi. Çeviren Gül Çağalı Güven. İstanbul: Doğan Kitap, 2014. google scholar
19. Elemana, Halil. “Yıldız Sarayı Dış Avlusundaki Şale Kasrı, Kütüphane ve Limonluk Binalarının İnşa Süreçleri.” Doktora Tezi, Gazi Üniver-sitesi, 2023. google scholar
20. Elemana, Nagehan - Halil Elemana, “İttihat ve Terakki Dönemi Bir Esnaf Cemiyeti: Nakkaş, Kalemkar ve Sıvacı Esnafı Cemiyeti Nizam- namesi,” Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi IV 4 (2022): 83-112. google scholar
21. Ergin, Osman Nuri. Yıldız Sarayı Abdülhamid-i Sani ve Devri Saltanatı. İstanbul: Yıldız Sarayı Vakfı Yayınları, 1998. google scholar
22. Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kitap Ticareti Sahaflar ve Kitapçılar. İstanbul: Timaş Yay., 2021. google scholar
23. Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. Çeviren Ali Berktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020. google scholar
24. Goody, Jack. Batıdaki Doğu. İstanbul: Alfa Yayınclık, 2022. google scholar
25. Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayın, 2017. google scholar
26. İstanbul Tarihi Çeşmeler Külliyatı III. Editör Necdet Ertuğ, İstanbul: İSKİ Genel Müdürlüğü Yayınları, 2006. google scholar
27. Kuzu, Emine Gözde. “Yıldız Şale Kasr-ı Hümayunu Üst Kat Oda ve Salonlarındaki Mobilyalar,” Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2013. google scholar
28. Marks, S.S. Fairchild’s Dictionary of Textiles. New York: Fairchild Publications, 1959. google scholar
29. Mehmed İzzet. Rehber-i Umur-u Beytiye. Dersaadet: Feridiye Matbaası, 1319. google scholar
30. Önsoy, Rifat. Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii ve Sanayileşme Politikası. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 1988. google scholar
31. Necipoğlu, Gülru. 15. Ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı Mimarî Tören ve İktidar. Çeviren Ruşen Sezer. İstanbul: YKY Yayınları, 2014. google scholar
32. Özyetgin, M., Engin V. ve Ersay Yüksel, A. Yıldız Sarayı. İstanbul: Halkbank Yayınları, 2021. google scholar
33. Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. I, İstanbul: MEB, 1993. google scholar
34. Redhouse, James W. A Turkish and English Lexicon. Beirut: Librairie Du Liban, 1987. google scholar
35. Şemseddin Sami. Kamûs-ı Türkî. Dersaadet: İkdam Matbaası, 1317. google scholar
36. Şenyurt, Oya. Osmanlı’da Mimari Mekân ve Yaşam Zamanın Mekânları Mekânın Zamanları. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2018. google scholar
37. Tanyeli, Gülsün. “Hiçbir Üstâd Böyle Kâr Etmemişdir” Osmanlı İnşaat Teknolojisi Tarihi. İstanbul: Akın Nalça Kitapları, 2017. google scholar
38. Toğral, Tahsin. “Maslak Kasırları Yerleşim Düzeni ve Kullanımı Üzerine İncelemeler,” Milli Saraylar 7 (2011): 131-149. google scholar
39. Tuğlacı, Pars. Osmanlı Mimarlığında Balyan Ailesi’nin Rolü, İstanbul: Yeni Çığır Kitabevi, 1993. google scholar
40. Ünalan, Hacer Sibel. Anadolu’daki Türk Kütüphaneleri, İstanbul: İSAM Yay., 2012. google scholar
41. Vakıf Su Tahlilleri 19 ve 20. Yüzyılda İstanbul Suları I. İstanbul: İBB Yayınları, 2000. google scholar
42. Wöfflin, Heinrich. Sanat Tarihinin Temel Kavramları. Çeviren Ahmet Cemal. İstanbul: Hayalperest Yayınları, 2015. google scholar
43. Yergün, Uzay. “Batılılaşma Dönemi Mimarisinde, Yapım Teknolojisindeki Değişim ve Gelişim.” Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2002. google scholar
44. Blogs Egu. “Trieste, where the word Karst originates”. Erişim 07 Kasım 2024. https://blogs.egu.eu/divisions/ts/2019/10/16/trieste-where-the-word-karst-originates/ google scholar
45. Archives Salt Research. “Yıldız Sarayı çevresinin krokisi”. Erişim 07 Kasım 2024. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/ 192779 google scholar
46. Dijital Milli Kütüphane. “Darülfünun kütüphanesine nakl edilen yıldız kütüphanesi”. Cumhuriyet Gazetesi, (30 Haziran 1924), Erişim 07 Kasım 2024. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/ google scholar
47. İnkaya Takaoğlu, A. Feyhan. “Çırağan ve Yıldız Sarayları Harem Daireleri, Tavan Resimleri ve Yıldız'dan Bir Tavan Kubbesi” Erişim 24 Mayıs 2025. https://www.academia.edu/114387391/%C3%87IRA%C4%9EAN_ve_YILDIZ_SARAYLARI_HAREM_DA%C4%B0RELER%C4% B0_TAVAN_RES%C4%B0MLER%C4%B0_ve_YILDIZDAN_B%C4%B0R_TAVAN_KUBBES%C4%B0 google scholar
48. Kütüphane TTK. “Umum-î Memâlik-i Mahrûse-i Şahane Haritası,”. Erişim 24 Mayıs 2025. https://kutuphane.ttk.gov.tr/resource?itemId= 175498&dkymId=60712 google scholar
49. Rena İnşaat. “İstanbul Yıldız Sarayı Müzesi Harem Yapıları Restorasyonu. Erişim 24 Mayıs 2025. https://www.renainsaat.com/ projelerimiz/yildiz-sarayi-muzesi-harem-yapilari-restorasyonu. google scholar
50. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
51. Yıldız Esas Evrakı Defterleri (Y.EE.d.) 1077 (4 Nisan 1299 [16 Nisan 1883]); google scholar
52. Yıldız Esas Evrakı (Y.EE.) 29/169 google scholar
53. Hazine-i Hassa (Y.PRK.HH.) 23/17, (4 Zilhicce 1297 [7 Kasım 1880]); 13/69 (3 ağustos 1300 [15 ağustos 1884]); 26/94 (29 zilhicce 1310 [14 Temmuz 1893]); 21/43 (8 Temmuz 1305 [20 Temmuz 1889]); 29/55 (22 Şaban 1314 [26 Ocak 1897]); 8/25 (8 Temmuz 1297 [20 Temmuz 1881]); 13/10 (26 Şubat 1299 [9 Mart 1884]) google scholar
54. Mütenevvi Maruzat (Y.MTV.) 183/19 (6 Cemaziyelahir 1316 [22 Ekim 1898]); 11/50 (9 Mayıs 1299 [21 Mayıs 1883]); 183/19 (10 teşrinievvel 1314 [22 Ekim 1898]); 299/37 (6 Cemaziyelevvel 1325 [17 Haziran 1907]); 148/11 (4 Cemaziyelahir 1314 [10 Kasım 1896]) google scholar
55. Hazine-i Hassa Defterleri (HH.d.) 27068 (18 Ramazan 1314 [20 Şubat 1897]); 31946 (5 Şavval 1314 [9 Mart 1897]); 31179 (26 Şevval 1314 [30 Mart 1897]); 31054 (17 Zilhicce 1314 [19 Mayıs 1897]); 27639-24, (24 Temmuz 1305 [5 Ağustos 1889]); 16793 (10 Mayıs 1297 [22 Mayıs 1881]); 17232 (9 Zilkade 1290 [29 Aralık 1873]); google scholar
56. Komisyonlar Maruzatı (Y.PRK.KOM.) 3/73 (26 Teşrinievvel 1298 [7 Kasım 1882] google scholar
57. Hazine-i Hassa İradeler (HH.İ.) 80/45 (27 Safer 1309 [2 Ekim 1891]) ; 81/30 (16 Rabiulahir 1309 [19 Kasım 1891]) google scholar
58. Tahrirat Kalemi (DH.EUM.THR.) 39/48 (20 Haziran 1326 [3 Temmuz 1910]) google scholar
59. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO) 3666/274888, (7 Zilkade 1327 [20 Kasım 1909]); 2607/195458 (21 Rabiulahir 1323 [25 Haziran 1905]) google scholar
60. Maliye Nezareti Emlak-i Emiriyye Müdüriyeti (ML.EEM.) 357/7 28 Teşrin-i evvel 1316 [10 Kasım 1900]) google scholar
61. Londra Sefareti (HR.SFR.3.) 515/84 (12 Kasım 1902) google scholar
62. Hususi Maruzat (Y.A.HUS.) 438/9 (6 Ramazan 1320 [7 Aralık 1902]) google scholar
63. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
64. BCA, 139-994-10 google scholar