Considering the New Documents, Kadıköy İbrahim Ağa Lodges (Mosque), Primary School and Police Station

Öz

This study aims to reconsider the İbrahim Ağa Mosque (Zaviye), primary school and police station located in Koşuyolu Neighbourhood, Kadıköy, in light of newly obtained documents. According to the literature, the mosque was built by İbrahim Ağa, one of the Babüsssade Ağas of Murad III, in 988 A.H. (1580681 A.D.). It is understood from the foundation charter number TS. MA. d 7071 in the Topkapı Palace Archives and some documents in the Ottoman Archives that the patron and construction date of the building are different from the information reflected in the publications. From the foundation charter dated 907 H. (1501 A.D.), it is known that the structure was founded by Karaferye Zaimi Tavaşi İbrahim Ağa as a zawiya with a mosque, inn, kitchen and three rooms. Founded as a zawiya, the structure began operating as the İbrahim Ağa Lodge in the late 17th century, and in the mid618th century, it was converted into a mosque by adding a pulpit to its masjid. It is not understood when the other elements except the mosque were removed. There was no primary school or police station in the complex when it was founded. According to information obtained from archive documents, a police station was built to the east of the graveyard in 1849650 A.D. and a primary school was built above the courtyard gate in1869 A.D. This document, dated 1869 A.D., also includes a sketch detailing the locations of the mosque, school and police station.

Anahtar Kelimeler

• Karaferye Zaimi İbrahim Ağa
• Koşuyolu
• İbrahim Ağa Foundation
• Primary School
• Police Station
• Kadıköy

Yeni Belgeler Işığında Kadıköy İbrahim Ağa Zaviyesi (Camisi), Sıbyan Mektebi ve Karakolu

Öz

Bu çalışmada Kadıköy, Koşuyolu Mahallesi’nde bulunan İbrahim Ağa Camisi (Zaviyesi), sıbyan mektebi ve karakol6 unun, ulaşılan yeni belgeler ışığında yeniden ele alınması hedeflenmektedir. Literatüre yansıyan haliyle caminin H. 988 (M. 1580681) tarihinde III. Murad’ın babüsssade ağalarından İbrahim Ağa tarafından inşa ettirildiği belirtilmek6 tedir. Topkapı Sarayı Arşivi’nde bulunan TS. MA. d 7071 numaralı vakfiye ile Osmanlı Arşivi’ndeki bazı belgelerden yapının banisinin ve inşa tarihinin yayınlara yansıyan bilgilerden farklı olduğu anlaşılmaktadır. H. 907 (M. 1501) tarihli vakfiyeden, yapının Karaferye Zaimi Tavaşi İbrahim Ağa tarafından, bünyesinde mescit, han, mutfak ve üç odası olan bir zaviye olarak kurulduğu bilgisine ulaşılmaktadır. Zaviye olarak kurulan eser, 17. yüzyıl sonlarında İbrahim Ağa Tekkesi olarak faaliyet göstermeye başlamış, 18. yüzyıl ortalarında ise mescidine minber konularak camiye çevrilmiştir. Mescidi dışındaki diğer unsurların ne zaman ortadan kalktığı anlaşılamamıştır. Kurulduğunda bünyesinde sıbyan mektebi veya karakol bulunmadığı anlaşılan yapı topluluğuna, arşiv belgelerinden edinilen bilgilere göre 1849650’de hazirenin doğusuna karakol, 1869’da avlu kapısının üstüne sıbyan mektebi inşa ettirilmiştir. 1869 tarihli olan bu belge ekinde cami, mektep ve karakolun yerlerine dair detayları içeren bir kroki de yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Karaferye Zaimi İbrahim Ağa
• Koşuyolu
• İbrahim Ağa Vakfı
• Sıbyan Mektebi
• Karakol
• Kadıköy

Kaynakça

1. Başkanlık CumhuriYet Arşivi (BCA), Milli Eğitim Bakanlığı Genel (MEB.GENEL) 92/450/2, R. 26 Kanunuevvel 1338 (26 Aralık 1922). google scholar
2. Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA). ZabtiYe (ZB) 29/56, R-29-02-1323 (13 Mart 1908). google scholar
3. BOA. İdare Şura-Yı Devlet (İ.ŞD) 111/6646/2, H. 23 Rebîülevvel 1309 (27 Ekim 1891). google scholar
4. BOA. Bab-ı Asafî Defterleri (A.DVNSMHM.d) 55/211- H. H. 13.01.993 (15 Ocak 1585). google scholar
5. BOA. İdare Evkaf (İ.EV) 17/37/2, H. 13 Rebîülâhir 1315 (11 EYlül 1897). google scholar
6. BOA. İdare Şura-yı Devlet (İ.ŞD) 17/724/3/1, R. 18 Ağustos 1285 (30 Ağustos 1869). google scholar
7. BOA. İdare Şura-yı Devlet (İ.ŞD) 17/724/4, H. 2 Cemâziyelâhir 1286 (09 Eylül 1869). google scholar
8. BOA. İdare Şura-yı Devlet (İ.ŞD) 17/724/6, H. 18 Recep 1286 (24 Ekim 1869). google scholar

9. BOA. İdare, Dahiliye (İ.DH) 107/5418, H. 13 Şaban 1261 (18 Ağustos 1845). google scholar
10. BOA. İdare, Dahiliye (İ.DH) 196/11099, H. 07.07.1266 (19 Mayıs 1850). google scholar
11. BOA. İdare, Dahiliye (İ.DH) 207/11974.01, H. 22 Safer 1266 (7 Ocak 1850). google scholar
12. BOA. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT) 145/61, H.12 Zilhicce, 1309 (16.07.1892). google scholar
13. BOA. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT) 927/26, H. 18 Rebiülevvel 1324 (12 Mayıs 1906). google scholar
14. BOA. Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi (MF.İBT) 112/134, H. 11 Zilkade 1319 (24.02.1902). google scholar
15. BOA. Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi (MF.İBT) 213/105, H. 13 Recep 1326 (11 Ağustos 1908). google scholar
16. BOA. MF.MKT.927.26- H. 18 Rebiülevvel 1324 (12 Mayıs 1906) google scholar
17. BOA. Sadaret Meclis-i Vala Evrakı (A.}.MKT.MVL) 106/49, H. 29.08.1275 (3 Nisan 1859). google scholar
18. BOA. Sadaret, Amedi Kalemi Evrakı (A.}AMD) 8/33, H. 06.07.1265 (28 Mayıs 1849). google scholar
19. BOA. Şura-Yı Devlet (ŞD) 142/18, H. 10 Rebîülevvel 1315 (9 Ağustos 1897). google scholar
20. BOA. Şura-Yı Devlet (ŞD) 150/59, H. 10 Şaban 1317 (14 Aralık 1899). google scholar
21. BOA. Şura-Yı Devlet (ŞD) 178/26, H. 21 Cemâziyelâhir 1324 (12 Ağustos 1906). google scholar
22. BOA. Topkapı SaraYı Arşivi Evrakı (TS.MA.e) 1076/59, H. 04-03-1137(21 Kasım 1724). google scholar
23. BOA. Topkapı Sarayı Arşivi Evrakı (TS.MA.e) 394/64, H-10-08-1107 (15 Mart 1697). google scholar
24. BOA. Topkapı SaraYı Arşivi Evrakı (TS.MA.e) 484/5, H.29.12.1255 (M. 04 Mart 1840). google scholar
25. BOA. Topkapı SaraYı Müzesi Arşiv Defterleri (TS.MA.d) 7048, H. 29.06.927 (6 Haziran 1521). google scholar
26. BOA. Topkapı Sarayı Müzesi Arşiv Defterleri (TS.MA.d) 7071, H. Safer ayı ortaları 907 (Ağustos/Eylül 1501). google scholar
27. BOA. Topkapı SaraYı Müzesi Arşiv Defterleri (TS.MA.d) 7129, H. 29.09.898 (14 Temmuz 1493) google scholar
28. BOA. Topkapı SaraYı Müzesi Arşiv Defterleri (TS.MA.d), H. 29.01.902 (07 Ekim 1496). google scholar
29. BOA. Topkapı SaraYı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e) 825/12, H. 20.01.993 (22 Ocak 1585). google scholar
30. BOA. Yıldız Resmi Maruzat (Y.A.RES) 141/45, H. 22 Zilkade 1324 (7 Ocak 1907). google scholar
31. BOA. Yıldız Resmi Maruzat (Y.A.RES) 141/45, H. 22 Zilkade 1324 (7 Ocak 1907). google scholar
32. BOA. Maarif Nezareti (MF) Mektubi Kalemi (MKT) 472/67, H-14-06-1317 (20 Ekim 1899). google scholar
33. Alman Mavileri: 1913-1914 I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları. hazırlayan İrfan Dağdelen. İstanbul: İBB Küt. Ve Müzeler Müd., 2006. google scholar
34. Akbulut, M. Fırat “Kadıköy”, Dünden Bugüne İstanbul Ans., 4: 329-339. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994. google scholar
35. Akın, TülaY “Mustafa İİİ Camii”, Dünden Bugüne İstanbul Ans.,5: 554-555. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994. google scholar
36. Aksel, Atillâ. “Kadıköy İlçesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ans., 4:341-342. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994). google scholar
37. Arlı, Hakan. “Bostancı Camisi”, Dünden Bugüne İstanbul Ans.,2:304-305. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994. google scholar
38. Arseven, C. E. Kadı Köyü Hakkında Belediye Araştırmaları, İstanbul: Kadıköy Bel. Yay., 2011. google scholar
39. Asal, Rahmi. “İstanbul Arkeoloji Müzeleri Kadıköy BÖlgesi Kazıları”, Mimar.ist Dergisi, 76: 28-41, (2023-Kış) google scholar
40. Ayvansarâyî vd., Hadîkatü’l Cevâmi, hazırlayan A. Nezih Galitekin. İstanbul: İşaret Yay., 2001. google scholar
41. Barışta, Örcün. “İstanbul’dan Musluklu Taş Tekneler”, XIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri 14-16 Ekim 2009 içinde, hazırlaYan Kadir Pektaş vd. içinde 59-68. Denizli: Pamukkale Üni. Fen Ed. Fak. Sanat Tarihi BÖl. YaY., 2010. google scholar
42. Batur, Afife. “Adile Sultan Kasrı”, Dünden Bugüne İstanbul Ans.1: 83-84. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1993. google scholar
43. Bittel, Kurt. “Fikirtepe Kazısı”, V. Türk Tarih Kongresi 12-17 Nisan 1956 içinde 29-36 (Ek: İ-İX). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 1960. google scholar
44. Bostan, Hanefi. “Üsküdar”, TDV İslam Ans. 42:364-368. TDV Yay., 2012. google scholar
45. Çalışır, Deniz. “Osman Ağa Camii”, Dünden Bugüne İstanbul Ans.,6: 159. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994. google scholar
46. Çelik, Zeynep. 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti Değişen İstanbul. Çev. Selim Deringil, İstanbul: İş Bankası Yay. 2017. google scholar
47. Çifci, AYnur. “Son DÖnem İstanbul Karakolları: Anadolu Yakası ve BüYükdere Topçu Karakolu”. Yüksek Lisans Tezi, YTÜ, 1996. google scholar
48. Çifci, AYnur. “İstanbul’un Tarihi Karakolları”, Art Decor, 51 (1997): 74-86. google scholar
49. Çifci, Aynur. “Karakol Binaları”, TDV İslam Ans. 24: 431-434. İstanbul: TDV Yay., 2004. google scholar
50. Daş, Mustafa. “Bizans İstanbul’unda SiYasi Gelişmeler”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Ans. 2:30-57. İBB Kültür AŞ; TDV İSAM, 2015). Bk: https://istanbultarihi.ist/36-bizans-istanbulunda-siyasi-gelismeler Erişim 03 Kasım 2024. google scholar
51. Eğin, Ergün. “İbrahim Ağa Çayırı Mescidi”, Dünden Bugüne İstanbul Ans. 4:123-124. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994. google scholar
52. Ekdal, Müfid .Kadıköy: Bizans Metropolünde İlk Türk Köyü. İstanbul: Kadıköy Bel. Yay., 1996. google scholar
53. Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, hazırlayan Seyit Ali Kahraman. İstanbul, Yeditepe Yay., 2. Baskı, 2022. google scholar
54. EYice, Semavi. “Ayrılık Çeşmesi”, TDV İslam Ans. 4:284-285. İstanbul: TDV Yay., 1991. google scholar
55. EYice, Semavi. “Empire”, TDV İslam Ans., 11:159-163. İstanbul: TDV Yay., 1995. google scholar
56. Giz, Adnan. Bir Zamanlar Kadıköy. İstanbul: İBB Kültür AŞ. Yay., 2022. google scholar
57. Göktürk, Hakkı. “Bostancı Camii, Kuloğlu Camii”, Reşad Ekrem Koçu İstanbul Ans., 6:2996-2997.İstanbul, 1963. google scholar
58. Gül, Selma. “AYrılık Çeşmesi Mezarlığı XVİİİ. YüzYıl Kadın Mezar Taşlarında GÖrülen Bezemeler”, Sanat Tarihi Yıllığı 26 (2017) 69-103. google scholar
59. İstanbul’un Ressamı: Hoca Ali Rıza Ev ve Şehir, hazırlayan Ömer Faruk Şerifoğlu. İstanbul: TOKİ Kültür Yay., 2018. google scholar
60. Hacı İsmâil Beyzâde Osman Bey, Mecmûa-ı Cavâmi Dersaadet, Naşiri Vatan Kütüphanesi Sahibi Ohannes, (Dersaadet: Karabet ve Kasbar Matbaası, 1304) 56-57. Bk. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, Erişim 01.12.2024. https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=578740& materialTYpe=CR&querY=beYzade+osman+bey. google scholar
61. Kiel, Machiel, Eleni Gara. “Karaferye”, TDV İslam Ans., 24:391-394, TDV Yay., 2001. google scholar
62. Koçu, Reşad Ekrem. “Caferağa Mescidi”, Reşad Ekrem Koçu İstanbul Ans., 6: 3332. İstanbul, 1963. google scholar
63. Kolağası Mehmed Raif, Mirat-ı İstanbul, c1, hazırlayan Günay Kut-Hatice Aynur. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 2021. google scholar
64. Komisyon. Kaynaktan Mahalleye Ab-ı Hayat: Kadıköy Çeşmeleri. Yayına Hazırlayan: Görkem Kızılırmak, İstanbul: Kadıköy Bel. Yay., 2011. google scholar
65. Malkin, İ. ve N. Shmueli. “Niçin Khalkedon Bizans’tan Önce Kuruldu?”, Toplumsal Tarih 10 (1994): 14-20. google scholar
66. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani, hazırlayan Ali Aktan vd. İstanbul: Sebil Yay., 1995. google scholar
67. Mutlu, Serhan. M. Başaran Mutlu. “Haydarpaşa Kazılarında Ele Geçen 19. ve 20. Yüzyıl Damgalı Tuğlaların Arkeolojik Değerlendirmesi", TÜBA-CAD 22, (2020): 67-91. google scholar
68. Necla Arslan, “İstanbul Karakolları (İİ. Mahmud ve Abdülmecid DÖnemi)”. Doçentlik Tezi, Tarihsiz. google scholar
69. Osmanlıca- Türkçe Ansiklopedik Büyük Lûgat, haz. Abdullah Yeğin vd., İstanbul: Türdav Yay, 1999. google scholar
70. Öz, Tahsin. İstanbul Camileri I-II, 4. Baskı. Anlara: Türk Tarih Kurumu, 2015. google scholar
71. Özgönül Aksoy, Osmanlı Devri İstanbul Sıbyan Mektepleri Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fak., 1968. google scholar
72. Pultar, Mustafa. Denizlük Büyük Deniz Sözlüğü, İstanbul: TürkiYe İş Bankası YaY., 2002. google scholar
73. Seçkin, Selçuk. "İstanbul/Kadıköy: Söğütlüçeşme Hamamı", Düşünce-Edebiyat ve Tarih Araştırmaları, editör Ahmet Altay vd. içinde 241-262. İstanbul: Hiper Yayın, 2019. google scholar
74. Tekin, Oğuz. “Eski Çağ’da İstanbul Topoğrafyası”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Ans., 1: 402-409. İBB Kültür AŞ; TDV İSAM, 2015. Bk.: https://istanbultarihi.ist/19-eski-cagda-istanbul-topografyasi Erişim 03 Kasım 2024. google scholar
75. Türkmen, F. Nalan. Kadıköy Kronolojisi. İstanbul, Yeditepe Yay., 2018. google scholar
76. Türkoğlu, İnci. Eskiçağ’da Kadıköy. İstanbul: Ege Yay., 2017. google scholar
77. Ünver, A. Süheyl. Güzelimname İbrahimağa Mahallesi, editör İsmail Kara. İstanbul, 2006. google scholar
78. Yüksel, İ. Aydın. Osmanlı Mimarisinde: II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim Devri 886-826/1481-1520, editör Ekrem Hakkı Ayverdi. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yay., 1983. google scholar
79. Ziver Paşa, Asar-ı Ziver Paşa: Divan ve Menşeât. Bursa: Matbaa-ı Vilayet, 1313. google scholar
80. “Ayrılıkçeşmesi’nin eski hali”, dgh tarih, 29 EYlül 2022, Erişim 01.12.2024, https://gdh.digital/ayrilikcesmesinin-eski-hali-41402. google scholar
81. “Plan de la ville de Constantinople et des ses faubourgs tant en Europe qu'en Asie leve geometriquement en 1776 par Fr. Kauffer verifie et augmente en 1786”, Salt Araştırma, Erişim 24 Kasım 2014. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/116051. google scholar
82. “The İmperial Police Station in Haydarpaşa”, Library of Congress, Erişim 05 Ekim 2024. https://www.loc.gov/item/2003670778/. google scholar
83. “The İmperial Police Station in the Koşuyolu section in Üsküdar”, Library of Congress, Erişim 02 Kasım 2024 https://www.loc.gov/item/2003670782/. google scholar
84. “İstanbul Şehir Haritası”, İstanbul Kent Rehberi, 29.05.2025, (Katmanlar- Arşiv) https://sehirharitasiapi.ibb.gov.tr/. google scholar