Osmanlı İstanbul’unda Bireysel Kredi Piyasası: Aktörler, Mekanizmalar ve Sosyal Dinamikler (1790-1840)

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik yaşamında, modern bankacılık kurumlarının gelişiminden önce bireyler arası kredi ilişkileri ve vakıf gibi kurumsal yapılar aracılığıyla yürütülen finansal işlemler önemli bir yer tutmaktaydı. Özellikle İstanbul’da oldukça canlı, güçlü ve rekabetçi bir kredi piyasası mevcuttu. Bu piyasa vakıflar, sarraflar, eytam terekeleri ve bireysel aktörlerin etkin rol oynağı bir sistemle şekillenmişti. Kredi piyasası, sadece finansal ihtiyaçların karşılandığı bir alan değil, aynı zamanda sosyal dayanışma, güven ve toplumsal normların yansıdığı bir mekândı.

Bu çalışmanın amacı, Osmanlı İstanbul’undaki bireysel ve kurumsal kredi piyasasının yapısını, işleyişini ve temel aktörlerini analiz etmektir. Ayrıca, bu piyasanın Avrupa’daki benzer mekanizmalarla karşılaştırılarak kendine özgü sosyal, ekonomik ve hukuki dinamiklerini ortaya koymak hedeflenmektedir. Çalışma, Osmanlı toplumundaki kredi ilişkilerinin modern bankacılık sistemine geçiş sürecindeki yerini ve önemini tartışmayı da amaçlamaktadır.

Makale ilk olarak sermaye ve para piyasalarına özel atıfta bulunarak Osmanlı kamu maliyesinin finansman ve borçlanma araçlarına odaklanır. Ardından, vakıfların başat rol oynadığı kurumsal ve bireysel kredi piyasasının analizine geçiliyor. İnceleme, analizi gerçekleştirmek için 1790’dan 1840’a kadar İstanbul’da kullanılan 1.000 civarında kredi işleminden oluşan bir örneklemden yararlanıyor. Banka gibi finansal aracıların bulunmadığı bir piyasada, Osmanlı vakıf envanterleri oldukça yararlı ve zengin bir kaynak sunar. Çalışmada, Evkaf Müfettişliği mahkeme kayıtlarından derlenen veri setinden hareketle, modern bankacılık kurumlarının ortaya çıkmasının hemen öncesinde, Osmanlı İstanbul’undaki bireysel kredi piyasasının genel özellikleri, temel aktörleri, kredi koşulları, faiz oranları ve sosyal dinamikleri detaylı bir şekilde ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• İstanbul
• Kredi Piyasası
• Vakıf
• Sarraf
• Finans Tarihi

The Private Credit Market in Ottoman Istanbul: Actors, Mechanisms, and Social Dynamics (1790-1840)

Öz

The financial transactions conducted through interpersonal credit relations and institutional structures such as pious foundations (waqfs) held significant importance in the economic life of the Ottoman Empire prior to the emergence of modern banking institutions. Istanbul in particular hosted a highly active, strong and competitive credit market. This market was shaped by a system in which waqfs, sarrafs (money-changers), orphan estate funds (eytam terekeleri), and individual actors played influential roles. The credit market was not merely a space where financial needs were met; it also constituted a setting where social solidarity, trust, and communal norms were reflected.

The aim of this study is to analyze the structure, functioning, and principal actors of the individual and institutional credit market in Ottoman Istanbul. By comparing this market with similar mechanisms in Europe, it seeks to reveal its distinctive social, economic, and legal dynamics. The study also aims to situate credit relations within the broader transformation of the Ottoman financial system during the transition toward modern banking.

The article first focuses on the financing and borrowing instruments of Ottoman public finance, with special reference to capital and money markets. It then analyzes the institutional and private credit market in which waqfs played a dominant role. The examination is based on a sample of approximately 1,000 credit transactions conducted in Istanbul between 1790 and 1840. In the absence of financial intermediary institutions such as banks, the registers of pious foundations constitute a rich and valuable source. Drawing on data compiled from the records of the Evkaf Müfettişliği Court, the study examines in detail the general features of the private credit market, its main actors, credit conditions, interest rates, and the social dynamics of borrowing and lending in Ottoman Istanbul on the eve of modern banking.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Istanbul
• Credit Market
• Waqf
• Sarraf
• Financial History

Kaynakça

1. İstanbul Müftülüğü (İMÜF), Evkaf Müfettişliği, defter no: 237, 246, 255, 280, 283, 285, 296, 301, 311, 313, 322, 326, 332, 339, 350, 353, 364, 372, 381, 404, 422, 441, 451, 459, 464, 471, 487, 495, 502, 506. google scholar
2. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA.) 570: 272/155; 580: 61/34; 580: 9/7; 627: 39/15; 630: 1171/708; 630: 1008/625; 630: 1049/667. google scholar
3. İstanbul Müftülüğü (İMÜF), Rumeli Kazaskerliği, 346/70. google scholar
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Evkaf Muhasebeciliği, defter no: 26. google scholar
5. Ago, Renata, “Enforcing Agreements: Notaries and Courts in Early Modern Rome.” Continuity and Change,14, (1999), s. 191–206. google scholar
6. Ahmed Cavid, Hadikâ-i Vekâyi, haz. Adnan Baycar, TTK, Ankara 1998. google scholar
7. Ahmed Cevdet Paşa, Târih-i Cevdet, III, Dersaadet 1309. google scholar Aksan, Virginia, Ottoman Wars, 1700-1870: An Empire Besieged, Routledge, New York 2013. google scholar
8. Al, Hüseyin- Şevket Kamil Akar, Osmanlı Dönemi İstanbul’unda Finans”, Antik Cağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, 6, İktisat, Ulaşım ve Haberleşme, Ed. Ali Akyıldız-Coşkun Çakır, İBB Kültür Yay. İstanbul 2015 google scholar

9. Atasağun, Yusuf Saim, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, 1888-1938, İstanbul 1939. google scholar
10. Aydın, Veli, “Selanik’te 18. Yüzyılın İlk Yarısında Para Vakıfları ve Kredi İşlemleri”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXIX/1, (2014), s. 87-106. google scholar
11. Barkan, Ömer Lütfi, “Edirne Askeri Kassamına Ait Tereke Defterleri (1545-1659)”, Belgeler, III/5-6, (1966), s. 1-479. google scholar
12. Barkan, Ömer Lütfi-, Ekrem Hakkı Ayverdi, İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri, Baha Matbaası, İstanbul 1970. google scholar
13. Barro, Robert J., “Government Spending, Interest Rates, Prices and Budget Deficits in the United Kingdom, 1701-1918” Journal of Monetary Economics, 20/2, (1987), s. 221-247. google scholar
14. Bordo, Michael D.- Eugene N. White, “A Tale of Two Currencies: British and French Finance During the Napoleonic Wars”, The Jurnal of Economic History, 51/2, (1991), s. 303-316. google scholar
15. Bozkurt, Fatih, Tereke Defterleri ve Osmanlı Maddî Kültüründe Değişim (1785-1875 İstanbul Örneği), Sakarya Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya 2011. google scholar
16. Bölükbaşı, Ömerül Faruk, 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Darbhâne-i Âmire, Bilgi Üniversitesi Yay., İstanbul 2013. google scholar
17. Cezar, Yavuz, Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi (XVIII. Yüzyıldan Tanzimat’a Mali Tarih), Alan Yayıncılık, İstanbul 1986. google scholar
18. Clay, Christopher, “The Origins of Modern Banking in the Levan: the Development of a Branch Network by the Imperial Ottoman Bank, 1890-1914”, International Journal Middle Studies, 26/4 (1994), s. 589-614. google scholar
19. Derri, Aviv, “The Ottoman Sarraf, Public Debt, and Usury Laws: Rethinking Capitalism and Empire beyond Anomalies Comparative Studies in Society and History, (2025), 67/4, s. 916-942. google scholar
20. Çağatay, Neşet, “Riba and Interest Concept and Banking in the Ottoman Empire”, Vakıflar Dergisi, IX, (1971), s. 57-66. google scholar
21. Çiftçi, Cafer, “18. Yüzyılda Bursa’da Para Vakıfları ve Kredi İşlemleri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 23/36, (2004), s.79-102. google scholar
22. Çizakça, Murat, A History of Philanthropic Foundations: The Islamic World from the Sevent Century to the Present, Boğaziçi University Press, İstanbul 2000. google scholar
23. ______, “The Cash Waqfs of Bursa, 1555-1823”, JESHO, 38/3 (1995), s. 313-354. google scholar
24. De Luca, Guiseppe, “Informal Credit and Economic Modernization in Milan (1802-1840)”, The Journal of European Economic History, XLII, 2013, s. 211-234. google scholar
25. Dermineur, Elise M., “Rethinking dept: The evolution of private credit markets in pre-industrial France”, Social Science History, 42/2 (2018), s. 317-342. google scholar
26. ______, “Peer-to-peer lending in pre-industrial France”, Financial History Review”, 26/3, (2019), s. 359-388. google scholar
27. ______, “The evolution of credit networks in pre-industrial Finland”, Scandinavian Economic History Review, 70/1, (2021), s. 1-30. google scholar
28. ______, “Trust, Norms of Cooperation, and the Rural Credit Market in Eighteenth- Century France”, Journal of Interdisciplinary History, XLV/4, (2015), s. 485-506. google scholar
29. Dickson, P. G. M., The Financial Revolution in England: A Study in the Development of Public Credit 1688-1756, ve Ekonomi, Macmillan, Londra 1967. google scholar
30. Eldem, Edhem, Osmanlı Bankası Tarihi, çev. Ayşe Berktay, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yayını, İstanbul 1999. google scholar
31. Eldem, Vedat, Osmanlı İmparatorluğu’nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, TTK, Ankara 1994. google scholar
32. Genç, Mehmet, “Esham: İç Borçlanma”, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yayınları, İstanbul 2000, s. 184-200. google scholar
33. ______, “18. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi ve Savaş”, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yayınları, İstanbul 2000, s. 209-222. google scholar
34. ______, “A Study of Feasibility of Using Eighteenth-Century Ottoman Financial Records as an Indicator of Economic Activity”, The Ottoman Empire and the World Economy, ed. Huri İslamoğlu-İnan, Cambridge University Press, New York 1987, s. 345-373. google scholar
35. ______, “Esham”, DİA, XI, İstanbul 1995, s. 376-380. google scholar Gerber, Haim, Economy and Society in an Ottoman City: Bursa, 1600-1700, The Hebrew University Press, Jerusalem 1988. google scholar
36. Hoffman, Philip T., Gilles Postel-Vinay, Jean-Laurent Rosenthal, Dark Matter Credit: The Development of Peer-to-Peer Lending and Banking in France, Princeton University Press, Princeton 2019. google scholar
37. ______, Priceless Markets: The Political Economy of Credit in Paris, 1660–1870, University of Chicago Press, Chicago 2000. google scholar
38. ______, “What do Notaries do? Overcoming Asymmetric Information in Financial Markets: The case of Paris, 1751.” Journal of Institutional and Theoretical Economics (JITE), 154/3 (Sept.1998), s. 499-530. google scholar
39. Hoppit, Julian, “Attitudes to Credit in Britain, 1680-1790”, The Historical Journal, 33/2, (1990), s. 305-322. google scholar
40. ______, “Financial Crises in Eighteenth-Century England”, The Economic History Review, 39/1, (1986), s. 39-58. google scholar
41. Hume, David, Essays: Moral, Political and Literary, ed. T.H. Green ve T.H. Grose, Londra 1882. google scholar
42. Issawi, Charles, The Fertile Crescent 1800-1914: A Documentary Economic History, Oxford University Press, New York-Oxford, 1988. google scholar
43. Jennings, Ronald, “Loans and Credit in Early Seventeenth Century Ottoman Judicial Records: The Sharia Court of Anatolian Kayseri” JESHO, XVI/II-III, (1973), s. 168-216. google scholar
44. Karagedikli, Gürer-A. Coşkun Tunçer, “Microcredit in the Ottoman Empire: A Review of Cash Waqfs in Transition to Modern Banking”, Financing in Europe: Evlotution, Coexistence and Complementaritiy of Lending Practices from the Middle Ages to Modern Times, (2018), s. 239-268. google scholar
45. Karagedikli, Gürer-A. Coşkun Tunçer, “House Prices in the Ottoman Empire: Evidence from Eighteenth-Century Edirne”, The Economic History Review, 71/1 (2021), s. 6-33. google scholar
46. Karaman, Kıvanç- Şevket Pamuk, “Ottoman State Finances in European Perspective, 1500-1914”, The Journal of Economic History, 70/3 (2010), s. 593-629. google scholar
47. Kaya, Süleyman, “XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kredi İlişkilerinin Hukuki Boyutu”, Türk Hukuk Tarihi, 3, (2007), s. 13-41. google scholar
48. ______, XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Nazari ve Tatbiki Olarak Karz İşlemleri, Marmara Üniversitesi, İslam Hukuku Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2007. google scholar
49. ______, “XVIII. Yüzyıl sonlarında Üsküdar Vakıflarının Gelir Kaynakları”, Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 15/ 29 (2010), s. 1-38. google scholar
50. Kazgan, Haydar, Osmanlı’dan Cumhuriyete Türk Bankacılık Tarihi, Türkiye Bankalar Birliği Yayını, İstanbul 1997. google scholar
51. Kuran, Timur, The Long Divergence: How Islamic Law Held Back the Middle East, Princeton University Press, Princeton-Oxford 2011. google scholar
52. ______,, “The Provision of Public Goods under Islamic Law: Origins, Impact and Limitations of the Waqf System”, Law and Society Review, 35/4 (2001), s. 841-897. google scholar
53. Kuran, Timur-Scott Lustig, “Judicial Biases in Ottoman Istanbul: Islamic Justice and Its Compatibility with Modern Economic Life”, The Journal of Law&Economics, 55/3 (2013), s. 631-666. google scholar
54. Lindgren, Håkan, “Parish banking in informal credit markets: the business of private lending in early nineteenth-century Sweden”, Financial History Review, 24/1 (2017), s. 83-102. google scholar
55. ______, “The modernization of Swedish credit markets, 1840-1905: Evidence from probate records”, Journal of Economic History, 62/3, (2002) s. 810-832. google scholar
56. Mandaville, Jon E., “Usurious Piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire”, International Journal of Middle East Studies, 10/3, (1979), s. 289-308. google scholar
57. Muldrew, Craig, The Economy of Obligation: The Culture of Credit and Social Relations in Early Modern England, Macmillan, Londra 1998. google scholar
58. Nussdorfer, Laurie, Brokers of Public Trust: Notaries in Early Modern Rome, John Hopkins University Press, Baltimore 2009. google scholar
59. Nye Ellen M., “Empires of Obligation: Law, Money, and Debt between England and the Ottoman Empire, 1670-1720”, Enterprise&Society, 2024, 25(4), s. 1015-1024. google scholar
60. Ortabağ, Erol, Osmanlı İmaparatorluğu’nda Bankacılığın Gelişimi ve Regülasyon, TBB, İstanbul 2018. google scholar
61. Özcan, Tahsin, Osmanlı Para Vakıfları, TTK, Ankara 2003. google scholar
62. Özvar, Erol, “Osmanlı Devleti’nin Bütçe Harcamaları (1509-1788)”, Osmanlı Maliyesi Kurumlar ve Bütçeler-I, haz. Mehmet Genç-Erol Özvar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yay., İstanbul 2006, s. 197-238. google scholar
63. Pamuk, Şevket, A Monetary History of the Ottoman Empire, Cambridge University Press, Cambridge 2000. google scholar
64. ______, “Osmanlı Devleti’nin İç Borçlanma Kurumlarının Evrimi”, Osmanlı Maliyesi Kurumlar ve Bütçeler-1, haz. Mehmet Genç-Erol Özvar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yay., İstanbul 2006, s. 27-38. google scholar
65. ______, “The Evolution of Financial Institutions in the Ottoman Empire, 1600-1914”, Financial History Review, 11/1, 2004, s.7-32. google scholar
66. ______, Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2017. google scholar
67. Pantık, Ramazan, “Borçlanma Stratejileri ve Sarraf Kredileri Bağlamında Osmanlı Vakıflarında Kriz Yönetimi (1750-1840)”, Belleten, 88/313 (Aralık 2024), s. 845-898. google scholar
68. ______, “Osmanlı Vakıflarında Kriz Yönetimi: Borçlanma Tahvili Uygulaması”, Vakıflar Dergisi, 63 (Haziran 2025), s. 11-36. google scholar
69. Pollins, Harold, Economic History of the Jews in England, Fairleigh Dickinson University Press, Londra 1982. google scholar
70. Rafeq, Abdul-Karim, “Making a Living or Making a Fortune in Ottoman Syria”, Money, Land and Trade: An Economic History of the Muslim Mediterranean, ed. Nelly Hanna, I.B. Tauris London-New York 2002. google scholar
71. Rahman, Fazlur, “Ribâ and Interest”, Islamic Studies, 3/1, (1964), s. 1-43. google scholar
72. Sahillioğlu, Halil, “Sıvış Yılı Buhranları”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 27/1-2, (1969), s. 75-111. google scholar
73. Schumpeter, Elizabeth Boody, “English Prices and Public Finance, 1660-1822”, The Review of Economics and Statistics, 20/1, (1938), s. 21-37. google scholar
74. Stefini, Tommaso, “Cash Waqfs and Commercial Capital: Evidence from Ottoman-Venetian Trade (16th Century)”, JESHO, 67/5-6 (Aug. 2024), s. 497-527. google scholar
75. Tabakoğlu, Ahmet, “XVII ve XVIII. Yüzyıl Osmanlı Bütçeleri”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 41/1-4, (1985), s. 389-414. google scholar
76. ______, Osmanlı Mâlî Tarihi, Dergâh Yayınları, İstanbul 2016. google scholar
77. ______, “Osmanlı Devleti’nin İç Hazinesi”, Osmanlı Maliyesi Kurumlar ve Bütçeler-I, haz. Mehmet Genç-Erol Özvar, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yay., İstanbul 2006, s. 51-56. google scholar
78. Velde, François R.- David R. Weir, “The Financial Market and Government Debt Policy in France, 1746-1793”, The Journal of Economic History, 52/1, (1992), s. 1-39. google scholar
79. Weir, David R., “Tontines, Public Finance and Revolution in France and England, 1688-1789”, The Journal of Economic History, 49/1, (1989), s. 95-124. google scholar
80. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, “Nizam-ı Cedid Ricalinden Kadı Abdurrahman Paşa”, Belleten, XXXV/138 (1971), s. 245-302. google scholar
81. Vak’anüvis Halil Nuri Bey, Nûrî Tarihi, haz. Vakkas Toprak, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2015. google scholar
82. Velde, François R., “La dette publique en France au XIXe siècle”, Revue d'économie financière, sayı 146 (2022/2), s. 85-100. google scholar
83. ______, “The French Public Debt in the Nineteenth Century”, Economic Perspectives, sayı 2 (2024), s. 2-24. google scholar
84. Velde, François R.-Weir, David R., “The Financial Market and Government Debt Policy in France, 1746-1793”, The Journal of Economic History, LII/1 (Mart 1992), s. 1-39. google scholar
85. Walter, Friedrich, “Die ideellen Grundlagen der österreichischen Staatsreform von 1749”, Zeitschrift für öffentliches Recht, XVII (1937), s. 195-205. google scholar
86. White, Eugene Nelson, “France’s Slow Transition from Privatized to Government-Administered Tax Collection: Tax Farming in the Eighteenth Century”, Departmental Working Papers, 2001/16, Rutgers University, Department of Economics, New Brunswick, New Jersey 2001. google scholar
87. Yaycıoğlu, Ali, Partners of the Empire: The Crisis of the Ottoman Order in the Age of Revolutions, Stanford University Press, Stanford 2016. google scholar
88. Yeşil, Fatih, İhtilâller Çağında Osmanlı Ordusu: Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyoekonomik ve Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme (1793-1826), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2016. google scholar
89. Yıldız, Aysel, Crisis and Rebellion in the Ottoman Empire: The Downfall of a Sultan in the Age of Revolution, I.B. Tauris, Londra-New York 2017. google scholar
90. ______, Vaka-yı Selimiyye or the Selimiyye Incident: A Study of the May 1807 Rebellion, Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2008. google scholar