Ateşten Gömlek’in İsveççe Çevirisinin (Eldskjortan) Tarihsel ve Edebî Bağlamı: Çeviri Stratejisi, Çevirmenle Halide Edib’in Mektuplaşmaları ve Romanın İsveç’te Alımlanması

Öz

Bu makale, Halide Edib Adıvar’ın Ateşten Gömlek (1922) romanının İsveççe çevirisi Eldskjortan’ı (1928) ve bu çeviri temelinde Halide Edib’in İsveç’teki alınmlanmasını, İsveççe arşivlere dayanarak incelemektedir. Bu maksatla, makale öncelikle Türkçeden İsveççeye çevrilen ilk edebî metinlere kısaca değinmekte ve modern Türk edebiyatından bu dile çevrilen ilk metin ve roman olan Eldskjortan’ı söz konusu bağlam içinde konumlandırmaktadır. Makalenin ikinci kısmında, Eldskjortan’ın çeviri süreci ve stratejisi; çevirmenin önsözü ve kitaptaki ekler bölümü, çevirmen Hjalmar Lindquist ve Halide Edib arasındaki mektuplaşmalar ve İsveç Milli Kütüphanesinde bulunan arşiv belgeleri ışığında tartışılmaktadır. Makalenin son bölümündeyse, Eldskjortan’ın ve Türk edebiyatında önemli bir yazar ve tarihsel şahsiyet olarak Halide Edib’in İsveç’te nasıl alımlandığı incelenmektedir. Bu alımlanma hakkındaki çözümlemelerin temel kaynakları; kitaba dair İsveç matbuatındaki yazılar, ilanlar ve görseller ile Halide Edib’e ilişkin İsveççe kitaplarda yer alan bazı yazılardır. Kısaca, bu makale, Ateşten Gömlek’in İsveççe çevirisinin tarihsel ve edebî bağlamına odaklanarak Türk edebiyatındaki kadın yazarların ulus-ötesi ilişki ve tanınırlığına dair tartışmalara yeni bir örnek vaka sunmaktadır. Ayrıca, bu makale Halide Edib’e ilişkin yeni belge ve bilgilere yer vererek Halide Edib’in biyografisine, özellikle de sürgün yıllarına dair literatüre katkıda bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halide Edib
• Ateşten Gömlek
• Eldskjortan
• Türk romanı
• dünya edebiyatı

The Historical and Literary Context of Ateşten Gömlek’s Swedish Translation (Eldskjortan): The Translation Strategy, the Letters Between the Translator and Halide Edib, and the Reception of the Novel in Sweden

Öz

This article examines Halide Edib’s reception in Sweden through Eldskjortan (1928), the Swedish translation of her novel Ateşten Gömlek (1922) utilizing Swedish archives based on this translation. For this purpose, the article briefly addresses the first literary texts translated from Turkish to Swedish and discusses Eldskjortan within the context of this being the first text and novel translated from modern Turkish literature into Swedish. The second part of the article explores the translation strategy and process for Eldskjortan. This section includes the translator’s preface, the book’s appendix section, and the letters between the translator Hjalmar Lindquist and Halide Edib as found in the Swedish National Library. The final part of the article examines the reception of Eldskjortan and Halide Edib as an important figure in Turkish literature and history. The main sources of this reception are the articles, advertisements, and visuals in the Swedish press related to the novel, as well as writings about Halide Edib in Swedish books. In short, the article focuses on the historical and literary context of the Swedish translation of Ateşten Gömlek, presenting a new case for discussions on crossnational relationships and the recognition of female authors in Turkish literature. Moreover, the article contributes to Halide Edib’s biography, especially her years in exile, by providing new documents and information.

Anahtar Kelimeler

• Halide Edib
• Ateşten Gömlek
• Eldskjortan
• Turkish novels
• world literature

Kaynakça

1. Aftonbladet. (1928, 7 Kasım), s. 3. google scholar
2. Aftonbladet. (1928, 7 Kasım), s. 11. google scholar
3. Aftonbladet. (1929, 9 Ocak), s. 2. google scholar
4. Aftonbladet. (1929, 14 Ocak), s. 10. google scholar
5. Aftonbladet. (1929, 15 Ocak), s. 5. google scholar
6. Aftonbladet. (1947, 26 Eylül), s. 4. google scholar
7. Aftonbladet. (1955, 26 Şubat), s. ? google scholar
8. Ahmet Mithat Efendi. (2015). Avrupa’da Bir Cevelan (N. Arzu Pala, Haz.). İstanbul: Dergâh Yayınları. google scholar

9. Ali Nouri. (1902). Nasreddin Khodjas Upptâg och Skamt: Turkiska Sagner fran Timurlenks Dagar. Stockholm: Gernandts. google scholar
10. Alpay, Ş. (1980). “Turkar i Stockholm: En Studie av invandrare, politik och samhalle.” (Doktora Tezi). Stockholm Üniversitesi, Stockholm. google scholar
11. Arbetaren. (1929,12 Ocak), s. 8. google scholar
12. Arbetaren. (1947, 8 Aralık), s. ? google scholar
13. Arbetet. (1929, 15 Ocak), s. 8. google scholar
14. Arbetet. (1947, 8 Eylül), s. ? google scholar
15. Arbetet. (1947, 19 Ekim), s. 5. google scholar
16. Arne, T. J. (1952). Svenskarna och Österlandet. Stockholm: Natur och Kultur. google scholar
17. Başer, B ve P. T. Levin. (Eds.). (2017). Migrants from Turkey to Sweden: Integration, Belonging, and Transnational Community. London: I. B. Tauris. google scholar
18. Billings, F. (1924). “Introduction.” In Halide Edib, The Shirt of Flame (pp. ix-xvii). New York: Duffield & Company. google scholar
19. Bolander, C. (1928, 24 Aralık). “Översattningslitteratur.” Dagens Nyheter, s. 3-4. google scholar
20. Böök, F. (1928). Nasreddin Hodscha: Turkiska Sagor och Skamthistorier. Stockholm: P. A. Norstedt & Söner. google scholar
21. Böök, F. (1922). Resa Till Konstantinopel genom Mellaneuropa varen 1922. Stockholm: P. A. Norstedt & Söner. google scholar
22. Böök, F. (1927, 27 Şubat). “Turkiskt Familjeliv.” Svenska Dagbladet (söndagsbilaga), s. 1. google scholar
23. Böök, F. (1927, 6 Mart). “Turkiska Âktenskapshistorier.” Svenska Dagbladet, s. 2-3. google scholar
24. Böök, F. (1928, 5 Kasım). “en Turkisk roman.” Svenska Dagbladet, s. 9-10. google scholar
25. Böök, F. (1930). Furstar och Rebeller: Historiska Essayer. Stockholm: P. A. Norstedt & Söner. google scholar
26. Böök, F. (1936, 10 Şubat). “en Turkisk roman.” Svenska Dagbladet, s. 7-8. google scholar
27. Brendemoen, B. (2020). “The Eighth International Congress of Orientalists, Held in Stockholm/Uppsala and Christiania (1-14 September 1889), and its Echo in Turkish Literatüre.” In E. Â. Csato, G. Gren-Eklund, L. Johanson, B. Karakoç (Eds.) Turcologica Upsaliensia: An Illustrated Collection of Essays. (pp. 129-144). Leiden: Brill. google scholar
28. Centrum för Naringslivshistoria. (2023). P. A. Norstedt o Söner, “Arkivförteckning”. SE/CFN/7977:1. google scholar
29. Cevrioğlu, M. H. (2022). “On Yedinci Asırda Osmanlı-İsveç Münasebetlerine Bir Bakış.” Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (UTAD) 6(1), 163-188. google scholar
30. Csato, E. Â., G. Gren-Eklund, L. Johanson ve B. Karakoç (Eds.). (2020). Turcologica Upsaliensia: An Illustrated Collection of Essays. Leiden: Brill. google scholar
31. Çalışlar, İ. (2010). Halide Edib: Biyografisine Sığmayan Kadın. İstanbul: Everest Yayınları. google scholar
32. Dagens Nyheter. (1928,1 Aralık), s. 4 google scholar
33. Dagens Nyheter. (1936, 25 Ekim), s. 4. google scholar
34. Damrosch, D. (2003). What is World Literature. Princeton: Princeton University Press. google scholar
35. Dhanawade, A. and Ş. İmşir. (2021). ““The Living Link between India and Turkey”: Halide Edib on the Subcontinent.” In B. Alkan ve Ç. Günay-Erkol (Eds.) Turkish Literature as World Literature (pp. 93111). New York: Bloomsbury Academic. google scholar
36. Ehrensvard, U. (1977). “Sverige och Turkiet: Introduktion till utstallning i Kung. biblioteket, Stockholm, 14 april-7 augusti 1977.” Meddelanden, 2, 82-89. google scholar
37. Enginün, İ. (1973). “Ateşten Gömlek Romanının İngilizce Tercümeleri.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 20, 93-104. google scholar
38. Enginün, İ. (1986). Halide Edib Adıvar. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. google scholar
39. Eskin, Ş. (2023). “Dünyaya Yol Almak: Halide Edib’in Yazarlık Tecrübesine Dair Yeni Bulgular ve Edebiyat Sosyolojisi Perspektifinden Bir İnceleme.” Türkiyat Mecmuası 33(2), 781-813. google scholar
40. Falu Lanstidning. (1929, 14 Ocak), s. 8. google scholar
41. Findley, C. V. (1998). “An Ottoman Occidentalist in Europe: Ahmet Midhat Meets Madame Gülnar, 1889.” American Historical Review 103(1), 15-49. google scholar
42. Gamby, E. (Çev.). (1947). Österland: Tolkningar av Modern türkisk ve japansk lyrik. Stockholm: Wahlström & Widstrand. google scholar
43. Genette, G. (1997). Paratext: Thresholds of Interpretation. (Jane E. Lewin, trans.). Cambridge: Cambridge University Press. google scholar
44. Göteborg Handels- och Sjöfartstidning. (1928, 27 Ekim), s. 16. google scholar
45. Halide Edib. (1923). Ateşten Gömlek. İstanbul: Teşebbüs Matbaası. google scholar
46. Halide Edib (1923). Das Flammenhemd. (Donn, H., übersetz.). Wien: Interteritoria Verlag. google scholar
47. Halide Edib (1923?). Kamîsi Minnâr (Tagrib Muhibbü’ddinü’l Hasib., ترجما(. Kahire: ? google scholar
48. Halide Edib. (1924). The Shirt of Flame (Ateshden Ceumlek). New York: Duffield & Company. google scholar
49. Halide Edib. (1926). Memoirs of Halide Edib. London: John Murray. google scholar
50. Halide Edib (1928). Eldskjortan (Lindquist, H., övers.). Stockholm: P. A. Nordstedt & Söner. google scholar
51. Halide Edib. (1928). The Turkish Ordeal. London: John Murray. google scholar
52. Halide Edib. (1929). Liekkipaita: romaani Turkin vapaussodasta (Nuorto, O., kaannös.). Helsinki: Kirja. google scholar
53. Halide Edib (1930). Plamena kosulja: roman iz vremena turske revolucije (Sedmak, J., prve.). Zagreb: Zabavna Biblioteka. google scholar
54. Halide Edib. (1947). Rabia, Koransangerskan. (Westlinder, L., övers.). Helsinki: Lars Hökerbergs Förlag. google scholar
55. Halide Edib (1948). Le Fille de Smyrne (Kiwan, M. M., trad.). Alger: Afkar. google scholar
56. Haliloğlu, N. (2019). “Halide Edib Hampstead’de: İngilizlerin İşgalci ve Ev Sahibi Olarak Temsili.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 59(1), 67-88. google scholar
57. Holmberg, Â. (1989). “Svensk syn pâ turkarna och deras tro under tvâ hundra âr.” Meddelanden, 14, 17-22. google scholar
58. Jarring, G. (1976a) “Det första försöket till ett Svenskt Forskningsinstitutet i Istanbul.” Meddelanden, 1, 3-6. google scholar
59. Jarring, G. (1976b). ”Johannes Kolmodin som översattare av turkisk lyrik.” Meddelanden, 1, 40-47. google scholar
60. Jarring, G. (1987). “Den Första Svenska Översattningen frân turkiskan och Kungl. Translatorn Peter Rubens.” Meddelanden, 12, 5-18. google scholar
61. Johansson, L. (1969, 10 Ağustos). “Turkiet 1919.” Dagens Nyheter, s. 4. google scholar
62. “Julnyheterna frân Norstedts.” (1928, 30 Ekim). Dagens Nyheter, s. 9. google scholar
63. Juvenalisk Ârsbok. (1931). Arg. 5. Uppsala. google scholar
64. Kahle, S. (2006). “Johannes Kolmodin: His Youth, Political Thinking, and Life with The Turks Reflected in His Letters to His Parents.” In E. Özdalga (Ed.) The Last Dragoman: The Swedish Orientalist Johannes Kolmodin as Scholar, Activist and Diplomat (pp. 7-70). İstanbul: Swedish Research Institute. google scholar
65. Karlsson, Â. (1998). “Framling eller van? svenskar i Turkiet pâ 1700-tâlet.” i A. Floren ve Â. Karlsson (Eds.) Framlingar- EttHistoriskPerspektiv (s. 73-87). Uppsala: Historiska Institutionen. google scholar
66. Kılıç, S. (2014). “Ateşten Gömlek Romanının İngilizce ve Almanca Yapılan Çevirileri Aracılığıyla Milli Mücadele’nin Avusturya, Almanya ve Hindistan’da Yeniden Çerçevelenmesi Üzerine Bir İnceleme.” (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Okan Üniversitesi, İstanbul. google scholar
67. Kolmodin, C. (2006). “Friends and Compatriots: Sven Hedin, Sven Lidman and Nathan Söderblom.” In E. Özdalga (Ed.) The Last Dragoman The Swedish Orientalist Johannes Kolmodin as Scholar, Activist and Diplomat (pp. 97-114.) İstanbul: Swedish Research Institute. google scholar
68. Kolmodin, C. (1999). Johannes Kolmodin i brev och skrifter. Stockholm: Almqvist & Wiksell International. google scholar
69. Kolmodin, J. (1917, 8 Nisan). “Sven Lidman’a mektup.” Kungliga biblioteket, Katalogsrum L 83:8. google scholar
70. Kolmodin, J. (?) “Sven Hedin’e mektup.” Riksarkivet, Sven Hedin arkiv, 341. google scholar
71. Kronerg, K., P. Sandin ve Â. Karlsson, Eds. (2016). When Sweden was Ruled from the Ottoman Empire. Stockholm: Armemuseum. google scholar
72. Kurat, A. N. (1940). İsveç Kralı XII. Şarl’ın Hayatı ve Faaliyeti (1682-1718). İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası. google scholar
73. Lindquist, H. (1928). “Översattarens inledning.” i Halide Edib, Eldskjortan. (s. 5-9). Stockholm: P. A. Nordstedt & Söner. google scholar
74. Lindquist, H. (1929, 20 Temmuz). “Hjalmar Lindquist’ten Halide Edib’e mektup.” Hjalmar Lindquists samling. Kungliga Biblioteket. SE-S-HS Acc 1978/48. google scholar
75. Hjalmar Lindquists samling. Kungliga biblioteket. SE-S-HS Acc 1978/48. google scholar
76. “Malmö förelasningförening.” (1932, 3 Şubat). Arbetet, s. 4. google scholar
77. Muhammed Yakub Khan. (Trans.). (1932). The Daughter of Smyrna: A Story of the Rise of Modern Turkey, on the Ashes of the Ottoman Empire - the Turk’s Revolt Against Western Domination, His Thrilling Adventures, Sufferings and Sacrifices in the Cause of National Honour and Independence, Halide Edib. Lahore: Dar-ul-kutub Islamia. google scholar
78. Nordström-Bonnier, Tora. (1947, 26 Eylül). “Exotiskt och uppfiffat.” Expressen, s. 4. google scholar
79. Norrskensflamman. (1929, 15 Ocak), s. 6. google scholar
80. “Nya Böcker.” (1928, 18 Ekim). Göteborg Handels- och Sjöfartstidning, s. 16. google scholar
81. “Nya Böcker.” (1928, 20 Ekim). Dagens Nyheter, s. 5 google scholar
82. Provinstidningen Dalsland. (1939, 15 Kasım), s. 3. google scholar
83. Raquette, G. (1928?). “Ett kulturdokument frân det nya Turkiet.” [Svenska Morgonbladet]. Hjalmar Lindquists samling. Kungliga biblioteket, SE-S-HS Acc 1978/48. google scholar
84. Raquette, G. (1927). The Accent Problem in Turkish. Lund/Leibniz: Gleerup/Harrassowitz. google scholar
85. Rohnström, J. (1988). “The Turkish Incunabula in the Royal Library, Stockholm.” In U. Ehrensvard (Ed.), Turcica et Orientalia. (s. 121-38). Stockholm: Swedish Research Institute in Istanbul. google scholar
86. Segerstedt, M. (1947, 5 Aralık). “Fargstarkt.” Göteborg Handels- och Sjöfortstidning, s. 3. google scholar
87. “Selma Lagerlöfs böcker har mânga lâsare i Turkiet.” (1946, 19 Mart). GöteborgHandels- och Sjöfortstidning. s. 9. google scholar
88. Sölvesborgstidningen. (1929, 15 Ocak), s. 8. google scholar
89. Statistikmyndigheten. (2023). [Türkiye’de Doğan İsveç Vatandaşı İstatistikleri] https://www. statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__BE__BE0101__BE0101E/FodelselandArK/table/ tableViewLayout1/. google scholar
90. Svanberg, I. (1985). “Turkiska invandrare i Sverige.” Meddelanden, 10, 120-30. google scholar
91. Svenska Dagbladet. (1928, 28 Ekim), s. 12. google scholar
92. Svenska Dagbladet. (1928, 3 Kasım), s. 7. google scholar
93. Svenska Dagbladet. (1928, 18 Kasım), s. ? google scholar
94. Svenska Dagbladet. (1929, 10 January), s. 10. google scholar
95. Svenska Dagbladet. (1936, 25 Ekim), s. 4. google scholar
96. Svenska Dagbladet. (1947, 5 Eylül), s. 5. google scholar
97. Svenska Dagbladet. (1947, 24 Eylül), s. 8. google scholar
98. Svenska Dagbladet. (1947, 3 Ekim), s. 9. google scholar
99. Svenska Dagbladet. (1947, 7 Ekim), s. 8. google scholar
100. Svenska Dagbladet (1947, 25 Ekim), s. 2-?. google scholar
101. Swedish Research Institute in Istanbul. https://srii.org. google scholar
102. Swiçcicka, E. (2011). “Translation form Turkish in Sweden.” (Paris/Alexandria: Transeuropeennes/ Anna Lindh Foundation. https://www.yumpu.com/en/document/read/11128688/read-the-turkish-swedish-study-elzbieta-swiecicka. google scholar
103. Theolin, S. (2000). The Swedish Palace in Istanbul / İstanbul’da Bir İsveç Sarayı. İstanbul: YKY. google scholar
104. Timuroğlu, S. (2020). Kanatlanmış Kadınlar: Osmanlı ve Avrupalı Kadın Yazarların Dostluğu. İstanbul: İletişim Yayınları google scholar
105. Torschys, B. (1947, 22 Eylül). “Turkisk Kvinna.” Dagens Nyheter, s. 6. google scholar
106. “Turkisk roman i svensk drâkt.” (1924, 8 Eylül). Svenska Dagbladet, s. 8. google scholar
107. “Turkisk roman i svensk översâttning.” (1928?) [Svensk Morgonbladet] Hjalmar Lindquists Samling. Kungliga Biblioteket, SE-S-HS Acc 1978/48. google scholar
108. Westlinder, L. (1944, 19 Ağustos). “Halide Edib Hamm- Turkiets Mor.” Göteborg Handels- och Sjöfortstidning, s. 5. google scholar
109. Whitling, F. (2023). Palais de Suede: From Ottoman Constantinople to Modern İstanbul. İstanbul: The Swedish Research Institute in Istanbul. google scholar
110. Yalçındağ, A. S. (2021). Çeviren/Çevrilen Bir Yazar Olarak Halide Edib. (Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul. google scholar