Arapça-Farsça-Türkçe Üçgeninde Bir Bağlaç: Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesi Devrelerinde Belki ~ Belkim Bağlacının Semantik ve Sentaktik Hususiyetlerine Dair

Öz

Bu çalışmada, Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesi metinlerinde temel semantik fonksiyonu ıdrâb olan yani kendinden önceki hükmü iptal ederek yahut olduğu gibi bırakarak daha mühim bir hükme intikal bildiren belki ~ belkim bağlacı, semantik ve sentaktik bir incelemeye tabi tutulmaktadır. Türkçe-Farsça münasebetlerinin çok uzun yüzyıllara dayanmasının bir neticesi olarak Farsçanın, gerek yapısal açıdan Türkçeye tesirine gerek Arapça unsurların bile Türkçeye alıntılanmasında aracı bir dil vazifesinde oluşuna numûne-i imtisâl teşkil eden bu bağlacın Arapça-Farsça-Türkçe üçgenindeki seyri hayli ilginçtir. Nitekim, bu alıntılama hadisesinin çıkış noktası olan Arapça bel edatı ile Osmanlı Türkçesinden alıntılanan belki, berki, belkit vb. zarfların Arapçanın bazı diyalektlerinde bir arada bulunması, bir gramer biriminin asırlar süren yolculuğunda geldiği noktayı göstermektedir. Çalışmamızda öncelikle, menşe dil Arapçadaki bel ile aracı dil Farsçadaki bel/belkė unsurlarının semantik ve sentaktik görevlerine değinilecek, akabinde Farsçadan Türkçeye alıntılanıp belki ve belkim şekillerinde görülen bağlacın, Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesinin muhtelif yüzyıllarda telif/tercüme edilmiş mensur metinlerindeki kullanımı üzerinde durulacaktır. Bu çalışmayla ama, fakat, lakin vb. zıtlık bağlaçlarından farklı olarak ‘bilakis, aksine; hatta, üstelik, oysa ki vb.’ semantik fikirleri barındıran belki ~ belkim bağlacının, Türkiye Türkçesindeki ihtimal ve şüphe bildiren belki zarfıyla karıştırılarak Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesi metin neşirlerinde nasıl anakronik yorumlamalara maruz kaldığı da gösterilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe-Farsça ilişkisi
• Türkçe-Arapça ilişkisi
• belki ~ belkim bağlacı
• alıntılama
• anlam bilimi

Destekleyen Kurum

Bu çalışma 2023-2024 döneminde, TÜBİTAK 2219 Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı tarafından desteklenmiştir.

Teşekkür

“2219-Doktora Sonrası Yurt Dışı Araştırma Bursu” kapsamında bu çalışmanın yapılmasını mümkün kılan TÜBİTAK’a teşekkür ederim.

A Conjunction in the Arabic–Persian–Turkish Triangle: On the Semantic and Syntactic Characteristics of the Conjunction Belki ~ Belkim in Old Anatolian and Ottoman Turkish

Öz

In this study, the conjunction belki ~ belkim, whose main semantic function in Old Anatolian and Ottoman Turkish texts is idrāb, i.e., that cancels the preceding statement or leaves it as it is and indicates the transition to a more important statement, will be analyzed semantically and syntactically. Given the long centuries of Turkish–Persian relations, the course of this conjunction in the Arabic–Persian–Turkish triangle is very interesting, illustrating both the structural influence of Persian on Turkish and its function as a mediating language in incorporating even some Arabic elements into Turkish. Indeed, the coexistence in Arabic preposition bel, which is the starting point of this borrowing, and adverbs such as belki, berki, and belkit borrowed from Ottoman Turkish in some Arabic dialects, shows the point reached in the centuries-old journey of a grammatical unit. First, this study discusses the semantic and syntactic functions of bel in Arabic and bel/belkė in Persian as a mediating language. The study then highlights the use of this conjunction, borrowed from Persian into Turkish and appearing in the forms belki and belkim, in Old Anatolian and Ottoman Turkish prose composed and translated in different centuries. Finally, the study shows how the conjunction belki ~ belkim, which has meanings such as “on the contrary, rather; even, even moreover, even though, etc.’, unlike the adversative conjunctions such as ama, fakat, and lakin, is subjected to anachronistic interpretations in Old Anatolian and Ottoman Turkish texts by confusing with the adverb belki, which expresses possibility and doubt in Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Turkish–Persian relations
• Turkish–Arabic relations
• belki ~ belkim conjunction
• borrowing
• semantics

Kaynakça

1. EÇS. = Evliyâ Çelebi (2013). Seyâhatnâme-indeksli tıpkıbasım 4. cilt (Seyit Ali Kahraman, haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu. google scholar
2. G.Ter. = Özkan, M. (1993). Mahmûd b. kâdî-i manyâs gülistan tercümesi giriş-inceleme-metin- sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu. google scholar
3. K. An. = Toker, M. (2011). Anonim satır altı Kur’an tercümesi (inceleme-melin-lıpkıbasım örnekleri) (2. bs). Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi. google scholar
4. K.CA. = Ahundova, S. (2012). Eski Anadolu Türkçesi alanında yapılmış olan Kur’an tercümesi cevahirü’l-asdâfüzerine dil incelemesi (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
5. K.Dim. = Toska, Z. (1989). Türk edebiyatında kelile ve dimne çevirileri ve KulMesûd çevirisi, c. II (edisyon-kritik) (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
6. K.Fr. = Şemseddin Sami. (2017). Resimli kâmûs-ı Fransevî, Cilt I: A-G. (Şerif Eskin, haz.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
7. K.Man. = Karabacak, E. (1992). Manisa il halk kütüphanesindeki satır-arası Kur’an tercümesi (giriş-metin) I (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul. google scholar
8. K.Ter. = Güneş, A. (2001). Kabüsname’nin bilinen ilk Türkçe çevirisi (giriş-metin-dizin) (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul. google scholar

9. K.Vat. = Cesaret, A. (2022). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış bir satır arası Kur ’an tercümesi, Vatikan kütüphanesi Vat. Ar. 200 (inceleme-metin-dizin). (Yüksek Lisans Tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bölümler Enstitüsü, Aydın. google scholar
10. M.İG. = Muhyî-i Gülşeni. (2014). Menâkıb-ı İbrâhim-i Gülşenî. (Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi, haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu. google scholar
11. M.Sey. = Nosilov, K. D. (2015). Merv seyahatnâmesi (Ahmed Nermî, terc. ve Mehmet Mahfuz Söylemez, haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu. google scholar
12. M.Tab. = Mehmed Kâmil. (2015). Melceü ’t-tabbâhîn. (Günay Kut ve Turgut Kut, haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu. google scholar
13. M. Tıb. = Sıbıç, B. (2022). 18. yüzyıla ait bir tıp metni: Fazlızâde Mehmed Çelebi’nin müfredât-ı tıbbiyyesi (giriş-metin-dizin-tıpkıbasım) (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul. google scholar
14. N.Müs. = Naşîhatü’l-müslimin9 google scholar
15. R.İs. = Risâletü ’l-İsâmı10 google scholar
16. S. Pad. = Bektaş, E. (2023). Seyfü zü ’--yezen-ncmıpadişahın hikâyesi tercümesi ve eserde geçen ikilemeler üzerine gramatikal tahliller (YüksekLisans Tezi). İstanbul Medeniyet Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul. google scholar
17. T.Ev. = Hazai, G. (2017). Ferîdüddn attâr’ın tezkeretü’l-evliyâ’sının Eski Anadolu Türkçesi tercümesi. İnceleme- Metin-Tıpkıbasım. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
18. T. Ung. = Hazai, G. (2017). TercümanMahmûd’un târîh-i Ungurus adlı kroniği, inceleme-metin-tıpkıbasım. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
19. Abik, Ayşehan Deniz (2014). Anadolu Türkçesi Metinlerinde ‘bolay ki’ Sözü Üzerine. In Discussions on Turkology Questions and Developments of Modern Turkology Studies/Turkoloji Tartışmaları Başarı ve Zaaflarıyla Çağdaş Türkoloji. Emiroğlu, Ö.; Godzınska, M.; Majkowskı, F. (eds.). Warsaw, pp. 664-679. google scholar
20. Ahmed Cevdet (Paşa). (1323). Belâğat-i ‘Omıcmiye. (5. bs.). İstanbul. google scholar
21. Akdağ, H. (1984). Arap dilinde edatlar (2. bs). Konya: Tekin Kitabevi. google scholar
22. Altun, H. O. (2021). Tevârîh-i mülûk-i acem’in Çağatayca metni ve Osmanlıca tercümesinde alta sıralama. Belleten, 71, 53-85. google scholar
23. Amin-Madani, S. & Lutz, D. (1972). Persische grammatik. Heidelberg: Julius Groos Verlag. google scholar
24. Aytaç, B. (1994). Arap lehçelerindeki Türkçe kelimeler. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. google scholar
25. Badawi, el S. & Carter, M. & Gull, A. (2015). Modern written Arabic a comprehensive grammar (2. bs). London: Routledge. google scholar
26. Badawi, el-S. & Hinds, M. (1986). A dictionary of Egyptian Arabic-Arabic-English. Beirut: Libraire du Liban. google scholar
27. Barker, W. B. (1854). A practical grammar of the Turkish language with dialogues and vocabulary. London: Bernard Quaritch, Oriental and Philological Bookseller. google scholar
28. Bergamalı Kadri (1946). Müyessiret-ül-ulûm. (Besim Atalay, haz.). İstanbul: İbrahim Horoz Basımevi. google scholar
29. Bianchi, T. X. & Kieffer, J. D. (1850). Dictionnaire Turc-Français, C.1. Paris: A L’imprimerie Royale. google scholar
30. Boeschoten, H. (2022). A Dictionary of Early Middle Turkic. Leiden-Boston: Brill. google scholar
31. Brockelmann, C. (1954). Osttürkische grammatik derIslamischen literatursprachenMittelasiens. Leiden: Brill. google scholar
32. Dehkhoda, A. A. (1972). Loghat-nama (Dictioımaire Encyclopedique). Mo'în, M. & Shahidy, Dj. (ed.). Tahran: Üniversite de Teheran. google scholar
33. Demirbaş, S. (2022). Kur’ân-ı Kerîm’de ‘bel’ edatının içerdiği manalar ve Türkçeye çeviri problemi. Eskiyeni, 47, 765-788. google scholar
34. Deny, J. (1971). Grammaire de la langue Turque (Dialecte Osmanlı). Niederwalluf bei Wiesbaden: Dr. Martin Sandig oHG. google scholar
35. Durgun, Ö. (2022). Evliyâ Çelebi seyâhatnâmesi örneğinde 17. yüzyıl Osmanlı Türkçesinde Farsçadan alıntılanan bağımlılaştırıcı bağlaçlar. Çanakkale: Paradigma Akademi. google scholar
36. Durmuş, İ. (2001). İstidrâk. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 23, İstanbul: TDV Yayınları. google scholar
37. Eckmann, J. (1966). Chagatay manual. Bloomington: Indiana University. google scholar
38. Eckmann, J. (1988). Çağatayca el kitabı. (Günay Karaağaç, terc.). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi. Eliaçık, M. (2017). Belâgat kitaplarında rücû' sanatının tarif ve tasnifi. Tarih Okulu Dergisi, 32, 559-569. Emre, A. C. (1945). Türk dilbilgisi. İstanbul: Cumhuriyet Matbaası. google scholar
39. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic. Leiden: Brill. google scholar
40. Erguvanlı, E. (1981). A case of syntactic change: ki constructions in Turkish. Boğaziçi Üniversitesi Dergisi, Beşeri Bilimler, 8, 113-139. google scholar
41. Fischer, W. (1972). Grammatik des klassischen Arabisch. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. google scholar
42. Hacibekiroğlu, A. (2015). Arap dilinde edatların metinde kurduğu anlamsal ilişkiler. (Doktora Tezi). Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
43. Hava, S. G. (1986). Al-Faraid, Arabic-English dictionary, c. 3, Beyrut: Dâr al-haşrik. google scholar
44. Hazai, G. & Tietze, A. (2017). Ferec badeş-şidde, inceleme-metin, c.1. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
45. Jensen, H. (1931). Neupersische grammatik. Heidelberg. google scholar
46. Johanson, L. (1998). Code-copying in Irano-Turkic. Language Sciences, 20 (3), s. 325-337. google scholar
47. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press. google scholar
48. Karaağaç, G. (2008). Türkçe verintiler sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu. google scholar
49. Lazard, G. (1957). Grammaire du Persan contemporain. Paris: Klincksieck. google scholar
50. Leitner, B. (2020). Khuzestan Arabic. In Christopher Lucas & Stefano Manfredi (Eds.), Arabic and contact-induced change (pp. 115-134). Berlin: Language Science Press. google scholar
51. Mahootian, S. (1997). Persian. Routledge London and Newyork. google scholar
52. Meninski, F. M. (1680). Thesaurus linguarum orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae, lexicon Turcico-Arabico-Persicum. Vienna Austriae. google scholar
53. Mütercim Âsım Efendi (2014). el-okyânûsu’l-basît fî tercemeti’l-kâmûsi’l-muhît - kâmûsu’l-muhît Tercümesi, C. 5. (Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi, haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu. google scholar
54. Phillot, D. C. (1919). Higher Persian grammar. Calcutta: Baptist Mission Press. google scholar
55. Putten, M. van. (2020). Classical and modern standard Arabic. In Christopher Lucas & Stefano Manfredi (ed.), Arabic and contact-induced change (pp. 57-82). Berlin: Language Science Press. google scholar
56. Redhouse, J. W. (1890). A Turkish and English lexicon. Constantinople. google scholar
57. Rocchi, L. (2007). Richerche sulla lingua osmanli del XVI secolo: Il corpus lessicale turco del manoscritto fiorentino di Filippo Argenti (1533). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. google scholar
58. Ryding, K. C. (2013). A Reference grammar of modern standard Arabic. (8. bs). Cambridge: Cambridge University Press. google scholar
59. Saraç, M. A. Y. (2019). Klasik edebiyat bilgisi, belâgat ve biçim-ölçü-kafiye. Ankara: Türk Dil Kurumu. google scholar
60. Steingass, F. (1998). A Comprehensive Persian-English dictionary. Beirut: Librairie du Liban Publishers. google scholar
61. Şahinoğlu, N. (1997). Farsça grameri - sarf ve nahiv. İstanbul: Kitabevi Yayınları. google scholar
62. Şemseddın Samı. (1317). Kâmüs-ı Türkî. (Neşr. Ahmed Cevdet). Dersa'âdet. google scholar
63. Şenlik, A. Ş. (2011). Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesinde cümle bağlaçlarının tasnifine dair bazı öneriler. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 45(45), 251-268. google scholar
64. Şenlik, A. Ş. (2014). Osmanlı Türkçesinin öncü bağlaçları hakkında. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 4, 157-179. google scholar
65. Tietze, A. (2016). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati, C.1. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
66. The Calcutta christian observer. (1839). (Ed. Christian Ministers of Various Denominations). C. 8. google scholar
67. Tulum, M. (2011). 17. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu. google scholar
68. Turan, F. (2000). Adverbs and adverbial constructions in Old Anatolian Turkish. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. google scholar
69. Türk Dil Kurumu. (1945). Türkçe sözlük. İstanbul: Cumhuriyet Basımevi. google scholar
70. Türk Dil Kurumu (1955). Türkçe sözlük. Ankara: Yeni Matbaa. google scholar
71. Türk Dil Kurumu. Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü 1-12. Ankara. google scholar
72. Vankulu Mehmed. (2014). Vankulu lügati, c. 2. (Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi, haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu. google scholar
73. Viguier, M. (1790). Elemens de la langue Turque. Constantinople: de L’imprimerie du Palais de France. google scholar
74. Yavuz, S. (2011). Türkiye Türkçesi ağızlarında bağlaçlar. Diyalektolog Ağız Araştırmaları Dergisi, 3. 59-107. google scholar
75. Wright, W. (1971). A grammar of the Arabic language I. Cambridge: Cambridge University Press. google scholar
76. Ziadeh, Farhat J. & Winder, R. Boyly. (1957). An introduction to modern Arabic. Princeton New Jersey: Princeton University Press. google scholar
77. Güncel Türkçe Sözlük (2023, 3 Kasım). Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/ google scholar
78. Kur’an-ı Kerim (2023, 17 Ekim). Erişim adresi: https://kuran.diyanet.gov.tr/ google scholar