Tanzimat Devri’nde Edebiyat ve Siyaset: İbrahim Şinasi ve Sultan Abdülmecid Arasındaki Münasebetler

Öz

Tanzimat Devri, Osmanlı İmparatorluğu’nda edebiyatın siyasetle ilişkilerinin niteliği bakımından ilgi çekici bir devirdir. Zira söz konusu devir, kimi edebiyat tarihçileri tarafından edebiyatın, siyasetin hakimiyetinden çıkması tarihinin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Bu devrin aydınının fikrî ve edebî anlamda “üstadı” olarak görülen ismin kim olduğu sorgulandığında ise İbrahim Şinasi isminde geniş kapsamlı bir mutabakat olduğu görülmektedir. Tanzimat Devri’nin siyasi edebiyatının da öncüsü olarak görülen Şinasi, bazı yazarlar tarafından edebiyatın saraya ve Bâbıâli’ye bağlanma geleneğini ortadan kaldıran ilk isim olarak takdim edilmektedir. Bu çalışmada Şinasi’nin Osmanlı Sultanı Abdülmecid ile ilişkilerinin mahiyetine odaklanılmak suretiyle söz konusu yazarların Şinasi’ye atfettikleri rolün hakikati sorgulanmaya çalışılmıştır. Böylece bahse konu devirde edebiyatın siyasetle ilişkisine dair kavrayışın derinleştirilmesine katkı sunulması amaçlanmıştır. Araştırma yöntemi doküman analizine dayanmaktadır. Bu bağlamda konuya ilişkin arşiv belgeleri, birincil kaynaklar, araştırma ve inceleme eserlerinden istifade edilmiştir. Çalışma kapsamında Şinasi’nin söz konusu münasebetlerden türeyen methiyeler kaleme aldığı, tarihler düşürdüğü, bir marş yazıp bestelediği ve bir tiyatro eseri kaleme aldığı ortaya konmuştur. Bu doğrultuda Şinasi’ye atfedilen söz konusu rol ile Şinasi’nin Sultan Abdülmecid ile münasebetlerinden türeyen eserlerinin mahiyeti arasında büyük bir uyumsuzluğun bulunduğu ortaya çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat
• edebiyat ve siyaset ilişkisi
• İbrahim Şinasi
• Sultan Abdülmecid

Literature and Politics in the Tanzimat Period: Relations between İbrahim Şinasi and Sultan Abdülmecid

Öz

The Tanzimat is considered the milestone of modern Turkish literature and the beginning of literature breaking free from the auspices and dominance of politics. When questioning who the intellectual and literary “master” of this period is, there seems to be a broad consensus around İbrahim Şinasi. Şinasi, seen as the pioneer of the political literature of the Tanzimat period, is regarded by some Turkish literary historians as the first Turkish literary figure to break the tradition of literature being tied to the palace and the Sublime Porte. This study focuses on the nature of Şinasi’s relationship with Sultan Abdülmecid, aiming to question the truth of the role attributed to him and enhance our understanding of the structure of the relationship between literature and politics in that period. The research method was document analysis in this study. In this context, archival documents, primary sources, research and reviews were utilized. This study revealed that Şinasi composed panegyrics, devised chronograms, authored and composed a march, and wrote a theater play influenced by these connections. The findings obtained in this study suggest that a significant discrepancy between the role historians assign to Şinasi and the nature of his relationship with the Sultan.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat
• literature and politics
• İbrahim Şinasi
• Sultan Abdülmecid

Kaynakça

1. Akün, Ö. F. (1979). Şinasi. İslam Ansiklopedisi XI. Cilt. (2. Baskı). (s. 545-560). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. google scholar
2. Akıncı, G. (1981). Batıya Yönelirken Şinasi. (3. Baskı), Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi Yayınları. google scholar
3. Akyıldız, A. (2016). Karaköy (Galata) Köprüsünü İlk Kim Yaptırdı? (Ed. F. M. Emecen vd.). Osmanlı İstanbulu, IV: IV. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri. (s. 887-906). İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi. google scholar
4. Akyüz, K. (1954). Şinasi’nin Fransa’daki Öğrenimi ile İlgili Bazı Belgeler. Türk Dili 3(31), 397-405. google scholar Akyüz, K. (1979). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri (1860-1923) I. (3. Baskı). Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi Yayınları. google scholar
5. Ay, T. (2021). Edebiyatımızda Unutulanlar ve Kaybedenler I. İstanbul: Ötüken Neşriyat. google scholar
6. Aydın, E. (2007). Edebiyatın Siyasetle Kesişen Noktasında Şairlerin Tutumları. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, (13-14), 141-146. google scholar
7. Banarlı, N. S. (1981). Metinlerle Türk ve Batı Edebiyatı. İstanbul: Remzi Kitabevi. google scholar
8. Beydilli, K. (2020). Mustafa Reşid Paşa. TDV İslam Ansiklopedisi 31. Cilt. (s. 348-350). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi. google scholar

9. Bilgegil, M. K. (1972). Şair Şinasi Hal Tercümesi Üzerinde Küçük Bir Araştırma. İstanbul: İrfan Matbaası. google scholar
10. Coşkun, S. (2007). Edebiyatın Siyaset ile İmtihanı Tanzimat Sonrası Siyaset Edebiyat İlişkisi Üzerine Bir Çözümleme. Muhafazakâr Düşünce, (13-14), 95-108. google scholar
11. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrâde - Hariciye (İ. HR), 50/2384. google scholar
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrâde - Hariciye (İ. HR), 83/4032. google scholar
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrâde - Hariciye (İ. HR), 322/20941. google scholar
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrâde - Meclis-i Mahsus (İ. MMS), 8/312. google scholar
15. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). İrâde - Meclis-i Vâlâ (İ. MVL), 371/16309. google scholar
16. Çakır, M. ve Çakır, Ö. (2008). Çanakkale ve Yöresi Türk Mahkûk Edebiyatı Numûnelerine Dair Bazı Tespitler. (Eds. A. Akdemir vd.) Çanakkale Merkezi Değerleri Sempozyumu. 25-26 Ağustos 2008. (s. 573-587). Çanakkale: Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Yayınları. google scholar
17. Davulcu, E. (2015). Tiyatro Sanatını Osmanlı Toplumu’na Basın Yolu İle Tanıtmak İçin Çıkarılan Bir Gazete: Tiyatro 20 Mart 1874-12 Nisan 1875. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (33), 45-57. google scholar
18. Dilmen, İ. N. (1942). Tanzimat Edebiyatı Tarihi Notları. Ankara: Alâeddin Kıral Basımevi. google scholar
19. Doğan, N. (2011). Patrimonyalizm Kavramına Eleştirel Bir Yaklaşım. Liberal Düşünce, (64), 161-184. google scholar
20. Durmuş, T. I. İ. (2006). II. Selim Dönemi Sonuna Kadar Osmanlı Edebi Hâmîlik Geleneği. (Doktora Tezi). Bilkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
21. Durmuş, T. I. İ. (2020). Yöneticilere Sunulan Kasideler Üzerinden Osmanlı Edebî Himâye Geleneğinin Seyri. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (25), 191-275. google scholar
22. Düzen, C. (2017). Tanzimat Dönemine Karşı Bir Suikast Teşebbüsü: Kuleli Vak’ası. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 107-128. google scholar
23. Ebüzziya Tevfik, (1973). Yeni Osmanlılar Tarihi. (Sadeleştiren: Ş. Kutlu). İstanbul: Hürriyet Yayınları. google scholar
24. Ebüzziya Tevfik, (2015). Nümûne-i Edebiyyât-ı Osmâniyye Osmanlı Edebiyatı Düzyazı Antolojisi. (Haz. F. Öztürk). İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları. google scholar
25. Ebüzziya Tevfik, (1329). Nümûne-i Edebiyyât-ı Osmâniyye. (6. Baskı). Konstantiniye: Matbaa-i Ebüzziya. google scholar
26. Ebüzziya, Z. (1997). Şinasi. (Yay. Haz. H. Çelik). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
27. Enginün, İ. (1999). Yeni Fikirlerin Yansıma Alanı Olarak Edebiyat (1859-1923). (Ed. G. Eren). Osmanlı 9, Kültür ve Sanat kitabı içinde. (s. 829-840). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. google scholar
28. Enginün, İ. (2013). Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1925). (7. Baskı). İstanbul: Dergâh Yayınları. google scholar
29. Ercilasun, B. (2019). Edebiyat Tarihi ve Tenkit. (2. Baskı). İstanbul: Dergâh Yayınları. google scholar
30. Gönenç, E. Ö. (2012). Türk Basınında Fransız Modeli ve Etkileri. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (19), 93-105. google scholar
31. Güler, K. & Yaşar, K. (2007). Divan Şiirinde Caize (Şair-Patron-Hami İlişkisi) Üzerine Değerlendirmeler - II. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (19), 231-270. google scholar
32. Gündüz, M. (2007). Siyasal Muhalefet Aracı Olarak Edebiyat. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 4(13-14), 25-46. google scholar
33. İnal, İ. M. K. (1970). Son Asır Türk Şairleri, IV. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. google scholar
34. İnal, İ. M. K. (1982). Son Sadrazamlar I. (Üçüncü Baskı). İstanbul: Dergâh Yayınları. google scholar
35. İnalcık, H. (2003). Şair ve Patron, Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerinde Sosyolojik Bir İnceleme. Ankara: Doğu-Batı Yayınları. google scholar
36. İnalcık, H. (2021). Has-Bağçede ‘Ayş u Tarab, Nedîmler Şâirler Mutribler. (5. Baskı). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
37. Kahraman, A. (2010). Şinâsi. TDV İslam Ansiklopedisi 39. Cilt. (s. 166-169). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi. google scholar
38. Kaplan, M. (1948). Şinasi’nin Türk Şiirinde Yaptığı Yenilik. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 2(1-2), 21-42. google scholar
39. Karal, E. Z. (1985). Tanzimat’tan Sonra Türk Dili Sorunu. (Gen. Yön. M. Belge). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi II. Cilt. (s. 314-332). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
40. Korkmaz, R. (2013). Yeni Türk Edebiyatına Giriş. (Ed. R. Korkmaz). (8. Baskı). Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı (1839-2000). (s. 13-42). Ankara: Grafiker Yayınları. google scholar
41. Kuntay, M. C. (2010). Namık Kemal: Devrinin İnsanları ve Olayları Arasında Cilt I. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. google scholar
42. Küçük, C. (1988). Abdülmecid. TDV İslam Ansiklopedisi 1. Cilt. (s. 259-263). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi. google scholar
43. Les Echos Du Bosphore. (1859, 25 Juin). Journal de Constantinople, No: 1021, s. 1. google scholar
44. Lewis, B. (1968). The Emergence of Modern Turkey. (3. Edition). London: Oxford University Press. google scholar
45. Mardin, Ş. (1996). Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. (Çev. F. Unan vd.). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
46. Mermutlu B. (1996). Sosyal Düşünce Tarihimizde Şinasi. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
47. Mermutlu, B. (2003). Sosyal Düşünce Tarihimizde Şinasi. İstanbul: Kaknüs Yayınları. google scholar
48. Mert, T. (2018). Arşiv Belgelerinde Şinâsi’nin Terekesi ve Oğlu Hikmet’in Serencamı. Türk Edebiyatı, (542), 29-34. google scholar
49. Okay, M. O. (2002). Osmanlı Devleti’nin Yenileşme Döneminde Türk Edebiyatı. (Eds. H. C. Güzel vd.). Türkler, Cilt XV. (s. 167-180). İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları. google scholar
50. Onaran, B. (2007). Kuleli Vakası Hakkında “Başka” Bir Araştırma. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, (5), 9-35. google scholar
51. Önertoy, O. (1981). Tanzimat Döneminde Edebiyat Anlayışı. Konya: Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. google scholar
52. Özcan, U. (2017). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye’de Edebiyat-Siyaset İlişkisi. Sosyoloji Konferansları, (55), 459-477. google scholar
53. Perin, C. (1946). Tanzimat Edebiyatında Fransız Tesiri. İstanbul: Pulhan Matbaaası. google scholar
54. Râsim, A. (2016). Matbû’ât Tarihine Medhal: İlk Büyük Muharrirler’den Şinâsî. Câmi‘ ve Mürettibi: Ahmed Râsim 1927. (Haz. F. Korkmaz). Ankara: Detay Yayıncılık. google scholar
55. Refik, A. (1341). Şinâsî’nin Berây-ı Tahsîl Paris’e Gitmesi. Türk Târîh Encümeni Mecmûası, (86), 215-216. google scholar
56. Safi, İ. (2009). Edebiyatçı Siyasetçi İlişkisi. Turkish Studies, 4(3), 1863-1878. google scholar
57. Seçmen, H. (1972). Şinasi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
58. Süreyya, M. (1996). Sicill-i Osmanî I. (Yay. Haz. N. Akbayar). (Eski Yazıdan Aktaran: S. A. Kahraman). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
59. Şahiner, N. (1977). Mehter ve Marşları. (3. Baskı). İstanbul: Yeni Asya Yayınları. google scholar
60. Şaşmaz, E. (2019). Bozcaada - Alaybey Camisi - Çanakkale [Fotoğraf Galerisi]. https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3949 google scholar
61. Şinasi. (1275?). Sadr-ı Esbak Merhûm Reşid Paşa Hazretlerinin Sitâyişini Mutazammın Olan Bazı Kasâid-i Âcizânemdir. İstanbul. google scholar
62. Şinasi. (1277, 13 Rebîülâhir). Tefrika. Tercümân-ı Ahvâl, No: 2, s. 1. google scholar
63. Şinasi. (1277, 20 Rebîülâhir). Tefrika. Tercümân-ı Ahvâl, No: 3, s. 1. google scholar
64. Şinasi. (1279, 16 Receb). Tefrika. Tasvîr-i Efkâr, No: 55, s. 1. google scholar
65. Şinasi. (1287a). Müntehabât-ı Eş’ârım. (İkinci Baskı). İstanbul: Tasvîr-i Efkâr Matbaası. google scholar
66. Şinasi. (1287b). Terceme-i Manzûme: Fransız Lisânından Nazmen Tercüme Eylediğim Bazı Eş’âr. (2. Baskı). İstanbul: Tasvîr-i Efkâr Matbaası. google scholar
67. Şinasi. (1303). Divan-ı Şinâsî. (Yay. Haz. E. Tevfik). (4. Baskı). Konstantiniyye: Matbaa-i Ebüzziya. google scholar
68. Şinasi. (1960). Makaleler, Külliyat IV. (Yay. Haz. Fevziye Abdullah Tansel). Ankara: Dün Bugün Yayınevi. google scholar
69. Şinasi. (2005). Şinasi, Bütün Eserleri. (Haz. İ. Parlatır ve N. Çetin). Ankara: Ekin Kitabevi. google scholar
70. Şişman, A. (2004). Tanzimat Döneminde Fransa>ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri, 1839-1876. Ankara: Türk Tarih Kurumu. google scholar
71. Tanpınar, A. H. (1988). 19’uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. (7. Baskı). İstanbul: Çağlayan Kitabevi. google scholar
72. Taşçıoğlu, Y. (2011). Edebiyat, Türk Edebiyatı, Yeni Türk Edebiyatı. (Ed. Z. Güneş). Yeni Türk Edebiyatına Giriş içinde. (4. Baskı). (s. 1-21). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi. google scholar
73. Tekin, E. (2021). Mehter, Boru-Trampet ve Bando Askeri Müzik Besteleriyle Eşsiz Bir Asker Bestekâr: Fethi Sazçalan. Afyon Kocatepe Üniversitesi Akademik Müzik Araştırmaları Dergisi, 7(13), 108-138. google scholar
74. Uçman, A. (1999). Tanzimat’tan Sonra Basın ve Edebiyat. (Ed. G. Eren). Osmanlı 9, Kültür ve Sanat içinde. (s. 753-757). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. google scholar
75. Uçman, A. (2014). Tanzimat’tan Sonra Edebiyat ve Siyaset: Nâmık Kemal ve Ziya Paşa Örneği. Türkiyat Mecmuası, (24), 113-128. google scholar
76. Umur, S. (1987). Abdülmecid, Opera ve Dolmabahçe Saray Tiyatrosu. Milli Saraylar, (1), 43-59. google scholar
77. Ünver, S. (1940). Mahya Hakkında Araştırmalar. İstanbul: İstanbul Eminönü Halkevi Dil, Tarih ve Edebiyat Şubesi Neşriyatı. google scholar
78. Yıldırım, T. (2003). Eşlerinin Gözüyle Edebiyatçılarımız. İstanbul: Selis Kitaplar. google scholar