Kâtib Çelebi’nin Cihânnümâ’sındaki ‘Minhü’ Bilgilerinin Kullanım Amacı ve İşlevselliklerine Dair

Öz

Kâtib Çelebi (doğ. 1609-öl. 1657), 17. yüzyıl Osmanlı sosyal ve kültürel hayatına telif ettiği eserlerle yön vermeye çalışmış önemli bir entelektüeldir. Günümüze kendi el yazısıyla ulaşan eserlerinden onun kendine özgü bir çalışma stili ve çalışma disiplini olduğu takip edilebilmektedir. Müellifin bilimsel tutumunu yansıtan bu çalışma stili ve çalışma disiplininin bir yönünü, derkenarlara yazdığı ‘minhü’ bilgileri oluşturmaktadır. Cihânnümâ’nın günümüze Kâtib Çelebi’nin kendi el yazısıyla ulaşan TSMK Revan 1624 nüshası, ‘minhü’ notlarının kullanım amacı ve işlevsellikleri hakkında bizlere önemli veriler sunmakta ve müellifin vefatından dolayı müsvedde hâlinde kaldığı için düşünce dünyasının arka planını takip edebilmemize ve planlarını anlayabilmemize imkân sağlamaktadır. Bu makalede Cihânnümâ’nın müellif müsveddesindeki ‘minhü’ bilgilerinin kullanım amacı ve işlevsellikleri üzerinde durularak hem Kâtib Çelebi’nin çalışma disiplinine ve bilimsel tutumuna dikkat çekilecek hem de Cihânnümâ’daki ‘minhü’ bilgileri, ilk kez çevriyazıları ile araştırmacıların istifadesine sunulacaktır. Bu yapılırken Müteferrika neşri Cihânnümâ araç olarak kullanılacak ve ‘minhü’ bilgilerinin çoğu matbu metne alınmadığı için bunların eksikliğinin ana metni anlamada meydana getirdiği bazı aksaklıklara ve olası karışıklıklara değinilecektir. Böylece her ne kadar ana metnin dışında olsalar da ana metni anlamada ve olası karışıklıkların önüne geçmede âdeta bir kalkan değerinde gördüğümüz bazı ‘minhü’ bilgilerinin aslında ne kadar işlevsel oldukları Müteferrika neşri Cihânnümâ ile karşılaştırmalı olarak daha somut bir şekilde gösterilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kâtib Çelebi
• TSMK Revan 1624
• Cihânnümâ
• Müteferrika neşri
• ‘minhü’ notları

On the Purpose of Use and Functionality of the ‘Minhü’ Information in Kâtib Çelebi’s Cihânnümâ

Öz

Kâtib Çelebi (1609-1657) was one of the leading intellectuals of the 17th-century Ottoman Empire, shaping social and cultural life through his works. His surviving manuscripts reveal a distinctive style and disciplined method of study. Among these features are the ‘minhü’ notes he inserted in the margins, which reflect both his working habits and his scientific attitude. The Cihânnümâ manuscript preserved in his own handwriting (TSMK Revan 1624) offers valuable insight into the purpose and function of these notes. Since this copy remained unfinished due to his death, it also provides access to the author’s intellectual background and long-term plans. This study examines the use and functionality of the ‘minhü’ information in the draft of Cihânnümâ, highlighting their role in clarifying concepts, preventing confusion, and supplementing the main text. The article also presents transcriptions of these notes for the first time, offering them as a resource for researchers. For comparison, the Müteferrika edition of Cihânnümâ is used as a reference point. Because most of the ‘minhü’ material was excluded from the printed text, the study addresses the resulting gaps and misunderstandings in interpretation. Ultimately, the research demonstrates how these marginal notes, though external to the main text, function as essential tools for understanding both Cihânnümâ and the intellectual world of Kâtib Çelebi.

Anahtar Kelimeler

• Kâtib Çelebi
• TSMK Revan 1624
• Cihânnümâ
• Müteferrika edition
• ‘minhü’ notes

Kaynakça

1. Açıl, Berat. “Osmanlı Yazma Kitap Kültürü ve Cârullah Efendi Kütüphanesi”. Osmanlı Kitap Kültürü içinde, ed. Berat Açıl, 3-6. İstanbul: İlem Yayınları, 2020. google scholar
2. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. haz. Aydın Sami Güneyçal. Ankara: Aydın Kitabevi, 2007. google scholar
3. Gökyay, Orhan Şaik. “Kâtip Çelebi Hayatı-Şahsiyeti-Eserleri”. Kâtip Çelebi Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler içinde, 3-90. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991. google scholar
4. Gökyay, Orhan Şaik. “Cihannümâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 7: 541-542. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993. google scholar
5. Hagen, Gottfried. “El Yazmasının Kenarındaki Hayat: Cihânnümâ Müellif Hatları ve Coğrafyacının Atölyesine Bir Bakış”. Doğumunun 400. Yıl Dönümünde Kâtip Çelebi içinde, ed. Bekir Karlığa & Mustafa Kaçar, 173-187. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009. google scholar
6. Yıl Dönümünde Kâtip Çelebi içinde, ed. Bekir Karlığa & Mustafa Kaçar, 173-187. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009. google scholar
7. Karaca, Songül. “Minhuvât Kayıtlarının Tenkitli Metin Neşirleri İçin Önemi: Fütûhu’l-Mücâhidîn Örneği”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 71 (2021): 163-180. google scholar
8. Kâtib Çelebi. Cihânnümâ. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Koleksiyonu, nr. 1624/I. google scholar

9. Kâtib Çelebi. Kitâb-ı Cihânnümâ li-Kâtib Çelebi. ilâvelerle nşr. İbrâhim Müteferrika. İstanbul, 1145. google scholar
10. Kâtib Çelebi. Fezleke [Osmanlı Tarihi (1000-1065/1591-1655)]. C. I. haz. Zeynep Aycibin. İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2016. google scholar
11. Kâtib Çelebi. Düstûru’l-Amel li Islâhi’l-Halel Siyaset Nazariyesi. haz. Ensar Köse. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2016. google scholar
12. Kâtib Çelebi. Levâmi‘u’n-Nûr Fî Zulmet-i Atlas Minor (İnceleme-Tıpkıbasım). haz. Ahmet Üstüner & H. Ahmet Arslantürk. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2017. google scholar
13. Mutlu, Gamze. “Cihânnümâ Topkapı-Revan 1624 Nüshası [İnceleme-Metin-Sözlük]”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024. Ulusal Tez Merkezi (941810). google scholar
14. Osmanlı Kitap Kültürü. ed. Berat Açıl. İstanbul: İlem Yayınları, 2020. google scholar
15. Özön, Mustafa Nihat. Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İstanbul: İnkılâp ve Aka Basımevi, 1979. google scholar
16. Sabev, Orlin. “Kâtip Çelebi ve İbrahim Müteferrika”. Uluslararası Kâtip Çelebi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde, ed. Turan Gökçe, Mikail Acıpınar, İrfan Kokdaş & Özer Küpeli, 151-172. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Yayınları, 2017. google scholar
17. Sarıcaoğlu, Fikret. “Cihânnümâ ve Ebûbekir b. Behrâm ed-Dımeşkî-İbrahim Müteferrika”. Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan içinde, ed. M. S. Kütükoğlu, 121-142. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1991. google scholar
18. Sarıcaoğlu, Fikret. Kitâb-ı Cihânnümâ li-Kâtib Çelebi, C. II (Giriş: Kâtib Çelebi ve Cihânnümâ-Dizin). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013. google scholar
19. Yayla, Mustafa Altuğ. “Minhuların Osmanlı Elyazmalarındaki Rolü: Lâmiî Çelebi Evliyâ Tabakâtı Tercümesini Neden “Dipnot”landırdı?”. Kebikeç 51 (2021): 77-94. google scholar
20. Yılmaz, Okan Kadir. İSAM Tahkikli Neşir Kılavuzu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2018. google scholar