19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Yeni Bir Dramatik Tür: Tuluat ve Karnavalesk Özellikleri

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyıldan itibaren eğlence kültürü ve özellikle tiyatro alanında Batı etkisiyle yaşanan değişimler, Ortaoyunu sanatçılarının bu dönüşüm sürecinde yeni arayışlara yönelmelerine neden olmuştur. Bu çalışma, söz konusu değişimlerin sonucu olarak Osmanlı’da 19. yüzyıl sonunda ortaya çıkan tuluat tiyatrosunu, Batı tarzı tiyatro ile Ortaoyunu arasındaki etkileşim çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Tuluat tiyatrosunu özgün bir tür olarak belirleyen nitelikler, Mikhail Bakhtin’in karnavalesk kavramı ışığında ele alınacaktır. Tuluat tiyatrosunda icracılar kimi zaman Molière, Shakespeare, Hugo gibi isimlerin oyunlarını kendi üsluplarına uyarlayarak oynuyorlardı. İcra alanlarını açık alanlardan binalara yani İtalyan sahneye taşıyorlardı. Bir başka deyişle doğaçlama icraları için bu metinleri birer kanava gibi kullanmışlardır. Melodramlara, tragedyalara, opera ve operetlere kendi tiplerini sokarak, oyunların üslubunu değiştiriyorlardı. Öte yandan sadece erkekler tarafından icra edilen Ortaoyunundan farklı olarak, tuluat tiyatrosunda kadınlar da dansçı, şarkıcı ve oyuncu olarak yer almaya başlıyordu. Sahnesinde kesişen farklı kültürler, temsiller ve türler aracılığıyla Tuluat, çoksesli, çoğulcu bir dünya deneyimi sunuyordu. Çalışmada bu yeni formun kültürel ve türsel çoğulcu yapısı ve bu biçimlenişin toplumsal işlevi analiz edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tuluat
• İbiş
• 19. Yüzyıl Osmanlı Tiyatrosu
• Karnavalesk
• Kadın oyuncuKadın seyirci

The Carnivalesque Characteristics of Tuluat as a New Dramatic Genre in 19th Century Ottoman Empire

Öz

From the 19th century onwards, the Ottoman Empire experienced significant changes in entertainment culture, particularly in the field of theatre, due to increasing Western influence. During this period of transformation, Ortaoyunu performers sought new forms of expression. This study examines the emergence of Tuluat Theatre at the end of the 19th century as a product of these transformations, focusing on the interaction between Westernstyle theatre and the traditional Ortaoyunu. It explores the interaction between Westernstyle theatre and Ortaoyunu within this context. The study analyzes the distinctive features that define Tuluat Theatre as a unique genre through the lens of Mikhail Bakhtin’s concept of the carnivalesque. In Tuluat, performers occasionally adapted the works of playwrights such as Molière, Shakespeare, and Hugo to their own style, using these texts as a foundation for improvisational performances. Tuluat performers changed the plays by inserting traditional comic character (İbiş) into melodramas, tragedies, operas and operettas. This practice served to subvert the conventional seriousness and pathos associated with these dramatic works, rendering the most somber and poignant themes humorous. Tuluat Theatre created a polyphonic and pluralistic experience on stage, blending diverse cultures, representations, and genres. In the late 19th and early 20th centuries, Tuluat was able to bring together the differences between East and West, traditional and modern, high and low culture in its performance programme. This study aims to explore the cultural and multi genre nature of Tuluat Theatre and examine its broader social function within this transformative period.

Anahtar Kelimeler

• Tuluat
• İbiş
• 19th century Ottoman Theatre
• Mikhail Bakhtin
• Carnivalesque
• Female Actors Female Audience

Kaynakça

1. And, Metin. Geleneksel Türk Tiyatrosu: Köylü ve Halk Tiyatrosu Gelenekleri. İnkılap Kitabevi, 1985. google scholar
2. And, Metin. Tanzimat ve İstibdat Döneminde Türk Tiyatrosu. İş Bankası Kültür Yayınları, 1972. google scholar
3. And, Metin. Meşrutiyet Dönemi Türk Tiyatrosu 1908-1923. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1971. google scholar
4. Aksel, Malik. İstanbul’un Ortası. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1977. google scholar
5. Alus, Sermet Muhtar Alus. “Komiki şehir Hasan ve kumpanyası” Akşam, 19 Mart 1939. google scholar
6. Bakhtin, Mikhail. Karnavaldan Romana Edebiyat Teorisinden Dil Felsefesine Yazılar. çev. Sibel Irzık. Ayrıntı Yayınları, 2001. google scholar
7. Balme, Christopher B. The Theatrical Public Sphere. Cambridge University Press, 2014. google scholar
8. Beşiroğlu, Şehvar. “Geleneksel Türk Tiyatrosunda Kadın Müzisyenler”. Dümbüllü İsmail Efendi ve Dünden Geleceğe Türk Tiyatrosu Sempozyumu Bildirileri içinde, haz. Süleyman Şenel. İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür Sanat Müdürlüğü, 2008. google scholar

9. Blackthorne-O’Barr, Eric. “Singing on the World’s Stage: Kanto and the Late Ottoman Social Life”. Kadim no.2 (Ekim 2021): 13-32. google scholar
10. Boratav, Pertev Naili. “Tuluat Tiyatrosu”, Yurt ve Dünya, no. 30 (1943): 196-198. google scholar
11. Boratav, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. BilgeSu, 2014. google scholar
12. Bozok, Hüsamettin. “Tuluat”, Servet-i Fünun, no. 2246-561 (7 Eylül 1939): 244-245,256. google scholar
13. Coşkun, Nusret Safa. Komik-i Şehir Naşit Efendi: Nusret Safa Coşkun'un Kaleminden Halk Sanatkârı Komik-i Şehir Naşit Efendi'nin Hayatı. Ed. İbrahim Özen. Büyüyenay Yayınları, 2019. google scholar
14. Dinçer, Fahriye. “Modernleşme Sürecinde Tiyatroda Kadın Kimliğinin Sorgulanması: Afife Jale Örneği”, Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, no. 33 (2017): 84-96. google scholar
15. Hikmet Feridun (Es). “34 Seneden Beri Kanto Söyliyen Şamram Hanım Tiyatroculuğa Nasıl Başladı”, Taha Toros Arşivi. google scholar
16. Georgeon, François. “İmparatorluktan Cumhuriyet’e İstanbul’da Ramazan”. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaşamak: Toplumsallık Biçimleri ve Cemaatlerarası İlişkiler (18. ve 20. Yüzyıllar) içinde, der. François Georgeon ve Paul Dumont, çev. Maide Selen. İletişim Yayınları, 2018. google scholar
17. Güçbilmez, Beliz. “Tuluatçı olarak Münir Özkul: Bir Ezberbozan’ın Sahne Kimliği Üzerine Düşünceler”. Aktör Dediğin Nedir Ki? Münir Özkul Kitabı içinde, ed. Kurtuluş Özyağcı. Dost Kitabevi, 2005. google scholar
18. Güllü, Fırat. Vartovyan Kumpanyası ve Yeni Osmanlılar. BGST Yayınları, 2008. google scholar
19. Güntekin, Reşat Nuri. “Hülleci, Niçin Yazıldı?”. Türk Tiyatrosu Mecmuası 60 (İlkteşrin 1935):1-3. google scholar
20. Kadir Has Üniversitesi Bilgi Merkezi – Salt Araştırma, Reşad Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi. “Apukurya Maskaraları.” Erişim google scholar
21. 20 Mart, 2025, https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/4360 google scholar
22. Kudret, Cevdet. Ortaoyunu. Yapı Kredi Yayınları, 2007. google scholar
23. Sakaoğlu, Necdet. “İstanbulin,” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi 4: 253 Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1994. google scholar
24. Sevengil, Refik Ahmet. Türk Tiyatrosu Tarihi. Alfa Yayınları, 2015. google scholar
25. Sevengil, Refik Ahmet. İstanbul Nasıl Eğleniyordu?. Alfa Yayınları, 2014. google scholar
26. Tokyo Üniversitesi Osmanlı Tiyatro Afişleri Sergisi. “Görüntü No: G-13.” Erişim 16 Mart, 2025, https://osmanlitiyatro.aa-ken.jp/index.php. google scholar
27. Tolayan, Yervant. Gavroşname. çev. Solina Silahlı. Aras Yayıncılık, 2025. google scholar
28. Türk Dil Kurumu Sözlüğü. “Maskara.” Erişim 17 Şubat, 2025, https://sozluk.gov.tr/?ara=maskara google scholar
29. Türkmen, Nihal. Ortaoyunu. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971. google scholar
30. Hüseyin Cahit (Yalçın). “Kanto Bir Perde.” Servet-i Fünun, no. 421 (1899): 73-75. google scholar
31. Payır, Sada. “Umumda Mahremiyet: Geç Osmanlı İstanbul’unda Tatavla Karnavalı.” Toplumsal Tarih, no. 321 (2020): 32-38. google scholar
32. Wishnitzer, Avner. Gece Çökerken: Osmanlı’da Gece Hayatı. çev. Can Gümüş İspir. Fol Kitap, 2023. google scholar
33. Zenne Necdet. “Takma memelerimden biri düşmeye başlayınca.” Vakit, 30 Ağustos, 1934. google scholar