Şah, Çar ve Sultan Arasında: Ermeni Kutsal Makamı Eçmiyadzin’in Çalkantılı Yılları (1700-1725)
Öz
Bu çalışmanın odağında, Ermeni cemaati ve toplumunun en üst kutsal makamı olan Eçmiyadzin Katogikosluğu vardır. Osmanlılar buraya, Üçkilise demişlerdir. Ermenilerin siyasi birlikten yoksun olduğu tarihlerde, ruhban zümresinin başları (katogikoslar ve patrikler), bir bakıma topluma liderlik etmişlerdir. Dolayısıyla onların faaliyeti, salt dinî ritüellerden ibaret değildir. Nitekim araştırma boyunca Eçmiyadzin katogikoslarının, isteyerek veya değil, siyasi ve askerî olaylara müdahil oldukları, hatta zaman zaman etkin rol almaktan çekinmedikleri görülmektedir. Araştırmanın zaman aralığı, genel olarak Kafkasların hareketli yıllarıdır. Ermeni milliyetçisi Israel Ori’nin, “birlik” misyonuyla 1699’da Avrupa’dan Kafkasya’ya dönmesi, Ermeni toplumunda heyecana neden olmuştur. Dönemin Rus Çarı Büyük Petro’nun, bölgeye yönelik genişlemeci siyaseti ve 1722’deki meşhur Kafkas (Hazar) seferi, bu heyecanın dalga boyunu yükselttiği gibi, Ermeni toplumunun beklentisini de arttırmıştır. Bu tarihlerde, Afganların çıkardığı isyan ateşiyle kavrulan Safevî Devleti ise inkırazın eşiğindedir. Nihayet Osmanlı tahtında oturan Sultan III. Ahmed ve damadı Nevşehirli İbrahim Paşa’nın, “ilkesel” olarak yürüttüğü barışçıl siyaseti sürdürmek, Kafkaslarda ortaya çıkan bu yeni konjonktürde mümkün olamayacaktır. Bölgeye komşu bu büyük güçlerin kavgasında, Revan’daki Ermeni toplumu ve Eçmiyadzin ruhbanı, bir şekilde taraf olmaya zorlanmıştır. İşte bu araştırmada, Ermeni ruhanî merkezleri (Eçmiyadzin ve Gandzasar Katogikosluğu ile İstanbul Patrikliği) arasındaki rekâbetin, hatta husumetin, siyasi ve askerî gelişmelerin seyrini ne yönde etkilediğine de kafa yorulmuştur. Araştırmanın temel kaynakları, büyük ölçüde, Türk ve Rus arşivindeki belge ve diğer kayıtlardır. Ayrıca dönemin şâhidi kronik yazarlarının eserlerinden ve ikincil kaynaklardan da istifade edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Between the Shah, the Tsar, and the Sultan: The Turbulent Years of Armenian Holy See of Etchmiadzin (1700-1725)
Öz
The focus of this study is Holy See (Catholicosate) of Etchmiadzin, which is the highest spiritual authority of Armenian community and society. Etcmiadzin was called Üçkilise by the Ottomans. The heads of the clergy (catholicos and patriarchs) led the Armenian community during the times when the Armenians lacked political unity. Therefore, it can be argued that their activities were not limited to religious rituals but also had political implications. Indeed, this study has revealed that the catholicos of Etchmiadzin, whether willingly or not, were involved in political and military events, and even took an active role from time to time. In the timeframe of this research, the political and military events in the Caucasus were relatively notable. The return of the Armenian nationalist Israel Ori from Europe to the Caucasus in 1699 on a –unity– mission excited the Armenian community. The expansionist policy of the Russian Tsar Peter the Great toward the region and the famous Caucasian (Caspian) campaign in 1722 added to this excitement and expectations of the Armenians. At this time, the Safavids were on the verge of collapse due to the Afghan rebellion, and even though Sultan Ahmed III sat on the Ottoman throne, it was his son-in-law, the Grand Vizier İbrahim Pasha of Nevşehir, who ruled the empire. Although their foreign policy was –in principle– peaceful, it was not possible to continue this policy in new conjuncture that emerged in the Caucasus. In the struggle between these great powers neighboring the region, the Armenian community in Revan and the Etchmiadzin clergy were forced by these powers to take sides. This study also considers how and to what extent the rivalry, even hostility, between the Armenian spiritual centers (the Catholicosates of Etchmiyadzin and Gandzasar and the Patriarchate of Constantinople) affected the political and military developments. The main sources of the study are mostly documents and other records in Turkish and Russian archives. In addition, a few chronicles and contemporary research works of that period were used.
Anahtar Kelimeler
