Sümerbank’s Training and Education Activities for the Workforce during the Second World War (1939-1945)

Yıl 2025, Sayı: 48, 193 - 218, 25.12.2025

İlhan Sayıcı

https://doi.org/10.26650/YTA2025-1586824

https://izlik.org/JA22DU59CM

Öz

In the early 1930s, due to the global economic difficulties and their resultant effects on the country, the Republic of Türkiye abandoned the liberal economic approach it had previously followed and began implementing a state-led economic policy (Statism/Etatism). The First Industrial Plan was formulated for the purpose of carrying out this Statist Policy. One of the principal implementing agencies of the First Industrial Plan was Sümerbank, which was established on June 11, 1933. The First Industrial Plan encompassed key sectors such as textiles, mineral processing, paper, and glass-cement production. The most critical tasks within the Plan were assigned to Sümerbank. In the period leading up to World War II, Sümerbank was highly successful in supporting the industrialization plans. However, due to the negative conditions created by the war, different economic policies had to be pursued, and the previously considered objective of the Second Industrial Plan was abandoned. This study will focus less on the general state of the economic policies applied during World War II, and more on Sümerbank’s specific training and education policies implemented in its enterprises, primarily targeting its workers, students, and administrative staff, despite the adverse conditions of the war. Furthermore, the institution’s activities for cultivating expert personnel for the workforce, its staffing efforts (cadre-building), and the benefits provided by these initiatives will be elucidated.

Anahtar Kelimeler

Sümerbank , First Industrial Plan , Education , Work Life (Workforca/Labor) , World War II

Sümerbank’ın İkinci Dünya Savaşı Sırasında Çalışma Hayatına Yönelik Eğitim ve Yetiştirme Faaliyetleri (1939-1945)

https://izlik.org/JA22DU59CM

Öz

Türkiye Cumhuriyeti 1930’lu yılların başlarında dünyada yaşanan ekonomik sıkıntıların ve bunların ülkede neden olduğu etkilerden dolayı, daha önce izlediği liberal ekonomi anlayışını terk etmiş ve devletçi bir ekonomi politikası uygulamaya başlamıştır. Devletçilik Politikasının uygulanması maksadıyla Birinci Sanayi Planı oluşturulmuştur. Birinci Sanayi Planının en büyük uygulayıcılarından birisi 11 Haziran 1933 yılında kurulan Sümerbank olmuştur. Birinci Sanayi Planı dokuma, maden işleme, kâğıt, cam-çimento gibi ana başlıkları taşıyordu. Plandaki en önemli işler Sümerbank’a verilmişti. İkinci Dünya Savaşına kadar olan süre diliminde, Sümerbank sanayileşme planlarına destek olmak amacıyla oldukça başarılı olmuştur. Bu savaşta oluşan olumsuz koşulların da etkisiyle farklı ekonomik politikalar izlenmek zorunda kalınmış ve daha önce düşünülen İkinci Sanayi Planı hedefinden vazgeçilmiştir. Bu çalışmada, İkinci Dünya Savaşı sırasında uygulanan ekonomi politikalarının genel durumundan çok; Sümerbank’ın savaşın olumsuz koşullarına rağmen işletmelerinde öncelikli olarak işçi, öğrenci ve memur çalışanlarına yönelik uyguladığı eğitim politikaları incelenecektir. Bunun yanı sıra çalışma hayatına yönelik uzman personel yetiştirme faaliyetleri, kadro çabaları ile bunun sağladığı faydalar ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Sümerbank , Birinci Sanayi Planı , Eğitim , Çalışma Hayatı , İkinci Dünya Savaşı

Kaynakça

• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA) google scholar
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC) google scholar
• Resmî Gazete google scholar
• Ana Hatları İle Sümerbank İçtimai Teşkilat Planı, BaşvekaLet DevLet Matbaası, Ankara, 1942. google scholar
• Başbakanlık Umumi Murakabe Heyeti Sümerbank İşletmelerinde İşletmede İnsan ve İşçi Meseleleri 1945 Yılı Umumi Murakabe Heyetigoogle scholar
• Raporu, İdeaL Basım ve CiLtevi, Ankara, 1946. google scholar
• İplik ve Dokuma Fabrikaları Müessesi 1945 Yılı Umumi Murakabe Raporu, Ankara İdeaL Basım ve CiLtevi, 1946. google scholar
• Sümerbank (11.7.1933-11.7.1943), CumhuriYet Matbaası, 1943. google scholar
• Sümerbank Bursa Merinos Yünlü Müessesi, Bursa, 1938 google scholar
• Sümerbank Çimento Sanayi, Arbas YaYınevi, Ankara, 1948. google scholar
• Sümerbank’ın 1940 Yılı Muamelatı ile Bilanço, Kar ve Zarar Hesaplarının Tedkikine Dair olan Umumi Murakabe Heyeti Raporu Hakkında google scholar
• İktisat Vekaleti Mütealası, BaşvekâLet DevLet Matbaası, Ankara, 1941. google scholar
• Sümerbank 1941 Başvekalet Umumi Murakabe Heyeti Raporu, ALâeddin KıraL Basımevi, Ankara, 1942. google scholar
• Sümerbank 1942 Senesi Faaliyet ve Hesap Devresine Ait İdare Meclis Raporu, BiLanço, Kar ve Zarar Hesabı, Ankara, 1943. google scholar
• Sümerbank 1942 Yılı Umumi Murakabe Raporu, BaşvekaLet DevLet Matbaası, Ankara, 1943. google scholar
• Sümerbank 1943 Senesi Faaliyet ve Hesap Devresine Ait İdare Meclis Raporu Bilanço, Kar ve Zarar Hesabı, Ankara, 1944. google scholar
• Sümerbank 1944 Senesi Faaliyet ve Hesap Devresine Ait İdare Meclis Raporu Bilanço Kar ve Zarar Hesabı, İstanbuL, 1945. google scholar
• Sümerbank 1944 Umumi Murakabe Raporu, BaşbakanLık DevLet Matbaası, Ankara, 1945. google scholar
• Sümerbank 1944 Yılı Türkiye Demir ve Çelik Fabrikaları Müessesi Umumi Murakabe Heyeti Raporu, Hamdi ZeLLiç ve Mahdumu Basımevi, 1945. google scholar
• Sümerbank 1945 Yılı Demir ve Çelik Fabrikaları Müessesi Umumi Murakabe Heyeti Raporu, Ek Rapor İşçi Meseleleri, BaşbakanLık DevLet Matbaası, Ankara, 1946. google scholar
• Sümerbank Personelinin Yabancı Memleketlerde Staj Görme Yönetmeliği, BeYazıt KitapLığı KaYıt No: 54932, SeLüLoz Basımevi. google scholar
• Sümerbank İşçi Yetiştirme Yönetmeliği, Sümerbank GeneL MüdürLüğü, BeYazıt GeneL KitapLığı KaYıt No: 54934. google scholar
• Akşam google scholar
• Cumhuriyet google scholar
• Türkiye Postası google scholar
• Ulus google scholar
• AYtemur Özen Janset: Türkiye’de Yönetim Düşüncesinin Erken Dönemleri: Sümerbank (1930-1945), 1. Baskı, Libra YaYınLarı, İstanbuL, 2010. google scholar
• Boratav Korkut: Türkiye İktisat Tarihi, 1908-2007, İmge Kitabevi, Ankara, 2009. google scholar
• Cavid SeLim: “FabrikaLarımız”, İktisadi Yürüyüş, (Sümerbank FevkaLede SaYısı), C. 6, S. 61-62, 4 Temmuz 1942. google scholar
• Cavid SeLim: “KaYseri Bez Fabrikası”, İktisadi Yürüyüş, C. 6, S. 61-62, 4 Temmuz 1942. google scholar
• Çavdar Tevfik: Türkiye Ekonomisinin Tarihi, İmge Kitabevi, Ankara, 2003. google scholar
• Doğan HuLusi, Kocaman SerpiL, Çakır Neşe, Üngüren Engin: “Çağdaş İşLetmeLerin SosYaL SorumLuLuk AnLaYışı Ekseninde Sümerbank NaziLLi Basma Fabrikası Örneği ve CumhuriYet KüLtürünün YerLeşmesindeki RoLü”, Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, C. 3, S. 1, 2011, s. 183-200. google scholar
• Eren ALi Asgar: Birinci Sanayi Planı Kapsamında Kurulan Sümerbank Dokuma Fabrikalarında Sosyal ve Kültürel Uygulamalar, İstanbuL Üniversitesi Atatürk İLkeLeri ve İnkıLap Tarihi Enstitüsü, YaYımLanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbuL, 2019. google scholar
• Erer Tekin: Sümerbank ve Fabrikaları, TürkiYe Ticaret Postası Matbaası, İstanbuL, 1949. google scholar
• Ezer FeYzuLLah: “1929 DünYa Krizi’nin TürkiYe’Ye EtkiLeri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 20, S. 1, 2010, s. 427-442. google scholar
• Himam DiLek, Pasin BurkaY: “Designing a NationaL Uniform(itY): The CuLture of Sümerbank within the Context of the Turkish Nation-State Project”, Journal of Design History, VoL. 24, No. 2, MaY 2011. p. 157-170. google scholar
• Kaştan YükseL: “Atatürk Döneminde SanaYiLeşme ve Karabük Demir ÇeLik İşLetmeLeri”, Kastamonu Eğitim Dergisi, C. 11, S. 2, 2003, s. 487-502. google scholar
• Kesgin Burak: Erken Cumhuriyet Dönemi Kalkınma Arayışları ve Sovyet Deneyimi: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası, Mimar Sinan GüzeL SanatLar Üniversitesi SosYaL BiLimLer Enstitüsü, YaYımLanmamış Doktora Tezi, İstanbuL, 2013. google scholar
• MetinsoY Murat: İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye Gündelik Yaşamda Devlet ve Toplum, TürkiYe İş Bankası KüLtür YaYınLarı, İstanbuL, 2016. google scholar
• Metintaş Mustafa YahYa, KaYıran Mehmet: “Refik SaYdam HükûmetLeri Döneminde TürkiYe’nin Ekonomi PoLitikası”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 9, S. 2, 2008, s. 155-184. google scholar
• PoLatoğLu Mehmed Gökhan: “TürkiYe’nin KaLkınmasında Sümerbank ve EtkinLiği”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 37, S. 104, 2021, s. 261-306. google scholar
• TekeLi İLhan, İLkin SeLim: İktisadi Politikaları ve Uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, C. 2, 1. Baskı, İLetişim YaYınLarı, İstanbuL, 2014. google scholar
• Toprak Zafer: Sümerbank Holding A.Ş., Creative Yayıncılık, İstanbuL, 1988. google scholar
• Tuna Serkan: Türkiye’de Devlet İşletmeciliği ve Sümerbank (1932-1939), DerLem YaYınevi, İstanbul, 2009. google scholar
• Yeşilay Rüstem Barış: “DevLetçiLiğin Türkiye Ekonomisi Üzerinde İzdüşümleri”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, C. 19, S. 1, 2005 s. 117-132. google scholar