II. Dünya Savaşı Sonrası Hegemonyaya Türkiye’nin Uyumunda Yerli ve Yabancı Raporların Çatışması: Seyhan Barajı Örneği

Yıl 2025, Sayı: 48, 219 - 237, 25.12.2025

Derviş Tuğrul Koyuncu , Ragıp Yılmaz

https://doi.org/10.26650/YTA2025-1682453

https://izlik.org/JA28ZX62CM

Öz

Bu çalışma, II. Dünya Savaşı sonrasında ABD liderliğinde tesis edilen hegemonik düzene Türkiye’nin entegrasyon sürecini Seyhan Barajı’nın inşası ekseninde irdelemektedir. Türkiye Cumhuriyeti, savaş sonrasında Bretton Woods düzenlemeleri çerçevesinde hegemon güç ABD’nin önceliklendirdiği dış ticaret serbestisi, özel sektörün öncülüğü ve demokratik yapılanma süreçlerine uyum sağlamaya yönelik kararlar alırken; aynı zamanda Türkiye ekonomisinin yapısal sorunlarının çözümüne dair tavsiyeler içeren Thornburg (1949) ve Barker (1951) raporlarından da istifade etme yoluna gitmiştir. Her iki raporda da Türkiye’nin ekonomik kalkınmasında tarım sektörüne ve hafif sanayi yatırımlarına öncelik verilmesi gerektiği tezi öne çıkmaktadır. Bu perspektife uygun olarak, tarımsal sulama yatırımlarında Seyhan Barajı gibi büyük ölçekli projelerden kaçınılması gerektiği savunulmuştur. Buna mukabil, DP Bursa Milletvekili Mithat San tarafından hazırlanarak hükümete sunulan raporda (1951), Seyhan Barajı’nın Türkiye’nin kalkınmasındaki hayati önemine dikkat çekilmiş ve gerekliliği üzerinde durulmuştur. San’ın raporuna göre Seyhan Barajı yalnızca tarımsal kalkınmayı desteklemekle kalmayacak; hidroelektrik üretimiyle bölgede sanayinin gelişimini sağlayacak, istihdam yaratarak mevsimlik işçi sorununa çözüm getirecek ve çimento sanayisinin gelişimine olanak tanıyarak konut sorununun çözümüne katkı sunacaktır. Böylece Seyhan Barajı, tarımsal kalkınmanın yanı sıra iktisadi ve içtimai kalkınmanın ivme kazanmasını sağlayacaktır. Sonuç olarak, San’ın raporu ve Seyhan Barajı’nın inşasına yönelik Bakanlar Kurulu kararı dikkate alındığında; Thornburg ve Barker raporlarının aksine, Türkiye Cumhuriyeti’nin yalnızca tarıma dayalı kalkınma modellerine değil, aynı zamanda sanayileşme politikalarına da öncelik verdiği görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Hegemonya , Seyhan Barajı , Thornburg Raporu , Barker Raporu , Mithat San Raporu

The Conflict between Domestic and Foreign Reports in Türkiye’s Adaptation to PostWorld War II Hegemony: The Case of the Seyhan Dam

https://izlik.org/JA28ZX62CM

Öz

This study examines Türkiye’s integration into the US-led hegemonic order following World War II through the lens of the Seyhan Dam construction. While the Republic of Türkiye adopted resolutions to align with the priorities of the hegemonic power, the United States - namely trade liberalization, private sector primacy, and democratic restructuring within the framework of the Bretton Woods system - it also sought to utilize the recommendations of the Thornburg (1949) and Barker (1951) reports for resolving structural economic issues. Both reports advocated that Türkiye should prioritize the agricultural sector and light industrial investments for its economic development. Consistent with this perspective, they argued against large-scale dam projects, such as the Seyhan Dam, regarding irrigation investments. Conversely, the report prepared by Democrat Party (DP) Deputy for Bursa, Mithat San (1951), and submitted to the government, emphasized the strategic importance of the Seyhan Dam for Türkiye’s development and underscored its necessity. According to San’s report, the Seyhan Dam would not only support agricultural development but also facilitate regional industrial advancement through hydroelectric generation, resolve the seasonal labor issue by creating employment, and alleviate the housing shortage by enabling the growth of the cement industry. Thus, the Seyhan Dam was projected to accelerate economic and social development alongside agricultural progress. Consequently, considering San’s report and the Council of Ministers’ decision to proceed with the construction, it is evident that, contrary to the recommendations of the Thornburg and Barker reports, the Republic of Türkiye prioritized not only agriculture-based development policies but also industrialization strategies. 

Anahtar Kelimeler

Hegemony , Seyhan Dam , Thornburg Report , Barker Report , Mithat San Report

Kaynakça

• Başkanlık Cumhuriyet Arşivi google scholar
• BCA, Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü, 30-01-0-0/ 50-301-7 google scholar
• BCA, T.C. Başbakanlık Kararla Daire Başkanlığı 30-18-1-2 / 129 - 45 - 18 google scholar
• BCA, Nafia Vekâleti, 230-0-0-0 / 3 - 9 - 5 google scholar
• BCA, Kararlar Daire Başkanlığı, 30-18-1-2 /132 - 51 - 16 google scholar
• Akerlof, G. A., & Shiller, R. J. Hayvansal Güdüler: İnsan Psikolojisi Ekonomiyi Nasıl Yönlendirir ve Küresel Kapitalizm için Niçin Önemlidir? google scholar
• Çev. N. Domaniç, & L. KonYer, Scala YaYıncılık, İstanbul, 2010 google scholar
• Aron, R. "What Is a TheorY of International Relations?" Journal of International Affairs, C. 21, S. 2, 1967, 185-206. google scholar
• Arrighi, G. "Approaches from a World-SYstem AnalYsis Tradition", Hegemony and Social Change, Düz. The International Studies Associ-ation, Mershon International Studies Review, Washington D.C., 1994, s. 365-366. google scholar
• Barbaros, R. F., & Kozal, Ö. E. "1940'lı Yıllarda DünYa ve TürkiYe Ekonomisi", Modernizmin Yansımaları: 40'lı Yıllarda Türkiye, Ed. R. F. Barbaros, & E. J. Zürcher, Efil YaYınevi, Ankara, 2022, s. 86-111. google scholar
• Barker, J. M. The Economy of Turkey An Analysis and Recommendations for a Development Program, The John Hopkins Press, Baltimore, 1951. google scholar
• Berend, I. T. 20. Yüzyıl Avrupa İktisat Tarihi, Çev.S. ÇağlaYan, TürkiYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2011. google scholar
• Boratav, K. 100 Soruda Türkiye'de Devletçilik, Gerçek YaYınevi, İstanbul, 1974. google scholar
• Boratav, K. İktisat Tarihi (1908-1980), Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye Tarihi 1908-1980, Ed. S. Akşin, Cem YaYınevi, Ankara, 1989, s. 265-354. google scholar
• Boratav, K. Türkiye'de Devletçilik, İmge Kitabevi YaYınları, Ankara, 2006. google scholar
• Carr, E. H. The Twenty Years' Crisis 1919-1939 An Introduction to the Study of International Relations, The Macmillan Press, London, 1981. google scholar
• Chase-Dunn, C. "Approaches from a World-SYstem AnalYsis Tradition", HegemonY and Social Change, Düz. The International Studies Association, Mershon International Studies Review, Washington D.C., 1994, s. 361-363. google scholar
• Clark, I. "Bringing HegemonY Back in: The United States and International Order", International Affairs, C. 85, S. 1, 2009, s. 23-36. google scholar
• Clark, I. Hegemony in International Society, Oxford UniversitY Press, Oxford, 2011 google scholar
• Cox, R. W. "Social Forces, States and World Orders: BeYond International Relations TheorY", Millennium Journal of International Studies, C. 10, S. 2, 1981, s. 127-155. google scholar
• Cox, R. W. "Gramsci, HegemonY and International Relations: An EssaY in Method", Millennium Journal of International Studies, C. 12, S. 2, 1983, s. 162-175. google scholar
• Çavdar, T. Türkiye Ekonomisinin Tarihi (1900-1960), İmge Kitabevi YaYınları, Ankara, 2003. google scholar
• Gilpin, R. "The Politics of Transnational Economic Relations", International Organization, C. 25, S. 3, 1971, s. 398-419. google scholar
• Gilpin, R. "The TheorY of Hegemonic War", The Journal of Interdisciplinary History, C. 18, S. 4, 1988, 591-613. google scholar
• Gramsci, A. Prison Notebooks Volume I., Çev.J. A. Buttigieg, & A. Callari, Columbia UniversitY Press, New York, 1992. google scholar
• Helleiner, E. "Economic Liberalism and Its Critics: The past as Prologue?" Review of International Political Economy, C. 10, S. 4, 2003, s. 685-696. google scholar
• IkenberrY, G. J. "Rethinking the Origins of American HegemonY", Political Science Quarterly, C. 104, S. 3, 1989, s. 375-400. google scholar
• IkenberrY, G. J. "Institutions, Strategic Restraint, and the Persistence of American Postwar Order", International Security, C. 23, S. 3, 1998-1999, s. 43-78. google scholar
• IkenberrY, G. J. "Liberal Internationalism 3.0: America and the Dilemmas of Liberal World Order", Perspectives on Politics, C. 7, S. 1, 2009, s. 71-87. google scholar
• IkenberrY, G. J., & Kupchan, C. A. "The Legitimation of Hegemonic Power", World Leadership and Hegemony, Ed. D. P. Rapkin, London: LYnne Rienner Publishers, 1990, s. 49-70. google scholar
• Kazgan, G. Türkiye Ekonomisinde Krizler (1929-2009) "Ekonomi Politik" Açısından Bir İrdeleme. İstanbul Bilgi Üniversitesi YaYınları, İstanbul, 2021. google scholar
• Keohane, R. O. After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political. Princeton UniversitY Press, Princeton, 1984. google scholar
• Keohane, R. O. International Institutions and State Power Essays in International Relations Theory, Routledge, London, 2018. google scholar
• KeYder, Ç. Toplumsal Tarih Çalışmaları, İletişim YaYınları,.İstanbul, 2009. google scholar
• KeYder, Ç. Türkiye'de Devlet ve Sınıflar, İletişim YaYınları, İstanbul, 2014. google scholar
• KeYnes, J. M. Genel Teori İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi, Çev.U. S. Akalın, Kalkedon YaYınları, İstanbul, 2010. google scholar
• Kindleberger , C. P. "The Rise of Free Trade in Western Europe, 1820-1875", The Journal of Economic History, C. 35, S. 1, 1975, s. 20-55. google scholar
• Kindleberger, C. P. The World in Depression 1929-1939, UniversitY of California Press, BerkeleY, 1973. google scholar
• Kindleberger, C. P. A Financial History of Western Europe. George Allan & Unvin Ltd, London, 1984. google scholar
• Kindleberger, C. P., & Aliber, R. Z. Manias, Panics, and Crashes. Palgrave MacMillan, New York, 2015. google scholar
• Krasner, S. D. "State Power and the Structure of International Trade", World Politics, C. 28, S. 3, 1976, s. 317-347. google scholar
• Krasner, S. D. "Structural Causes and Regime Consequences: Regimes as Intervening Variables", International Organization, C. 36, S. 2, 1982şevket , s. 185-205. google scholar
• Mardin, Ş. Türk Modernleşmesi, Çev.M. Türköne, & T. Önder, İletişim YaYınları, İstanbul, 2000. google scholar
• Mazower, M. Karanlık Kıta Avrupa'nın 20. Yüzyılı, Çev. M. Moralı, İstanbul Bilgi Üniversitesi YaYınları, İstanbul, 2008. google scholar
• Milner, H. V. "International Political EconomY: BeYond Hegemonic StabilitY". Foreign Policy, C. 110, 1998, s. 112-123. google scholar
• North, D. C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge UniversitY Press, Cambridge, 1990. google scholar
• North, D. C. Understanding the Process of Economic Change. Princeton UniversitY Press, Princeton, 2005. google scholar
• Öğüt, K., & Yaltırak, C. "Kemalizmin Ekonomi Politiğinde Unutulmuş Bir SaYfa: "Güdümlü Ekonomi"", Türkiye'de İktisadi Düşünce, Ed. M. google scholar
• E. Özgür, A. Duman, & A. Y. KaYa, İletişim YaYınları, İstanbul, 2017, s. 169-197. google scholar
• Pamuk, Ş. Osmanlı'dan Cumhuriyete Küreselleşme, İktisat Politikaları ve Büyüme Seçme Eserler II. TürkiYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2009. google scholar
• Pamuk, Ş. "Ottoman Economic LegacY from the Nineteenth CenturY", The Routledge Handbook of Modern Turkey, Ed. M. Heper, & S. SaYarı, Routledge, London, 2012, s. 44-52. google scholar
• Pamuk, Ş. Türkiye'nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi: Büyüme, Kurmlar ve Bölüşüm. TürkiYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2014. google scholar
• Parla, T. Türkiye'de Siyasal Kültürün Resmi Kaynakları Cilt 3: Kemalist Tek Parti İdeolojisi ve CHP'nin Altı Ok'u. İletişim YaYınları, İstanbul, 1992. google scholar
• Parla, T. Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye'de Korporatizm. Metis YaYınları, İstanbul, 2020. google scholar
• Ruggie, J. G. "International Regimes, Transactions, and Change: Embedded Liberalism in the Postwar" International Organization, C. 36, S. 2, 1982, s. 379-415. google scholar
• San, M. Seyhan Barajı Hidro-Elektrik Santralı Sulama ve Taşkın Önleme Tesisleri . AYhan Matbaası, Bursa, 1951. google scholar
• Snidal, D. "The Limits of Hegemonic StabilitY TheorY", International Organization, C. 39, S. 4, 1985, s. 579-614. google scholar
• Snowdon, B., & Vane, H. R. Modern Makroekonominin Temelleri, Gelişimi ve Bugünü, Çev.B. Kablamacı, Efil YaYınevi, Ankara, 2012. google scholar
• Stoddart, M. C. "IdeologY, HegemonY, Discourse: A Critical Review of Theories of Knowledge and Power", Social Thought & Research, C. 28, 2007, s. 191-225. google scholar
• ŞahinkaYa, S., & Yeldan , E. "Savaş Sonrası ve Planlı Kalkınma Arasında Kırılgan Köprü: 1950'ler TürkiYe'si", Modernizmin Yansımaları: 50'li Yıllarda Türkiye, Ed. R. F. Barbaros, & E. J. Zürcher, Efil YaYınevi, Ankara, 2021, s. 59-73. google scholar
• Şener, M. "1923-1945 Burjuva UYgarlığının Peşinde", Osmanlı'dan Günümüze Siyasal Hayat, Ed. G. Atılgan, C. Saraçoğlu, & A. Uslu, Yordam Kitap, İstanbul, 2019, s. 201-345. google scholar
• Şenses, F. "1950'li Yıllar: Ne Getirdi? Ne Götürdü?", Modernizmin Yansımaları: 50'li Yıllarda Türkiye, Ed. R. F. Barbaros, & E. J. Zürcher, Efil YaYınevi, Ankara, 2021, s. 17-31. google scholar
• Şenses, F. "Bir Başka Harp ve Sulh: 1940'lı Yıllar TürkiYe'sinde SiYasal ve İktisadi Yaşama Toplu Bakış", Modernizmin Yansımaları: 40'lı Yıllarda Türkiye, Ed. R. F. Barbaros, & E. J. Zürcher, Efil YaYınevi, Ankara, 2022, s. 13-38 google scholar
• TaYlor, P. (1994). "Approaches from a World-SYstem AnalYsis Tradition", Hegemony and Social Change, Düz. The International Studies Association, Mershon International Studies Review, Washington D.C., 1994, 363-364. google scholar
• Tekeli, İ. "1950'li Yıllar: Kendini Yeniden ÜretemeYen Populist Modernleşme", Modernizmin Yansımaları: 50'li Yıllarda Türkiye, Ed. R. F. Barbaros, & E. J. Zürcher, Efil YaYınevi, Ankara, 2021, 33-58. google scholar
• Tekeli, İ. "İnönü'lü Yıllar: Kötenci Moderniteden Popülist ModerniteYe", Modernizmin Yansımaları: 40'lı Yıllarda Türkiye, Ed. R. F. Barbaros, & E. J. Zürcher, Efil YaYınevi, Ankara, 2022, s. 39-85 google scholar
• Tekeli, İ., & İlkin, S. 1929 Dünya Buranında Türkiye'nin İktisat Politikası Arayışları Belgesel İktisat Tarihi 1. Bilge Kültür Sanat YaYınları, İstanbul, 2009. google scholar
• Tezel, Y. S. Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923-1950), TürkiYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2015. google scholar
• Thornburg, M. W., SprY, G., & Soule, G. (1949). Türkiye Nasıl Yükselir?, Çev.S. Yazıcıoğlu, Nebioğlu YaYınevi, İstanbul, 1949. google scholar
• Toprak, Z. Türkiye'de Milli İktisat 1908-1918, Doğan Kitap, İstanbul, 2012. google scholar
• Toprak, Z. (2020). Atatürk Kurucu Felsefenin Evrimi, TürkiYe İş Bankası Kültür YaYınları, İstanbul, 2020. google scholar
• Tozoglu, A. E. "A Chapter in the Modernization of TurkeY: Damming the Rivers, Claiming the Natural Landscape, and Building of the SeYhan Dam in Cilicia", Turkish Studies, C. 22, S. 3, 2021, s. 380-409. google scholar