Rethinking Munis Tekinalp: New Contributions to His Biography and Intellectual Journey

Öz

This study, which centers on the biography and corpus of the Ottoman Jew Munis Tekinalp (Moiz Kohen)—who left profound traces in Turkish thought by producing works during the Absolutist, Constitutional, and Republican periods—aims to correct the bibliographical errors that have become established in the literature and to contextualize the author’s intellectual legacy upon a historical foundation. In the article, the publication dates of Tekin Alp’s works and the pseudonyms he utilized are re-evaluated through the employment of primary sources, archival documents, and textual analysis methods. In this context, the relationship between Tekin Alp’s 1915 German work titled Türkismus und Pantürkismus and its English translation is examined within the framework of the propaganda and counter-propaganda processes during World War I. As a result of the research, it is revealed that the English translation, published under the title The Turkish and Pan-Turkish Ideal, was printed by British intelligence in 1916; and that, through Arnold J. Toynbee, it was utilized as a strategic propaganda tool targeting not merely the Committee of Union and Progress, but the Central Powers bloc as a whole. Furthermore, the article clarifies the use of the pseudonym “P. Risal,” which has been debated as belonging to Tekin Alp, and introduces to the literature two previously unknown early French articles by Tekin Alp.

Anahtar Kelimeler

• P. Risal
• Turkish Nationalism
• Propaganda
• World War I
• British Intelligence

Munis Tekinalp’i Yeniden Düşünmek: Biyografisine ve Entelektüel Serüvenine Dair Yeni Katkılar

Öz

Mutlakıyet, Meşrutiyet ve Cumhuriyet devirlerinde eserler vererek Türk düşüncesinde derin izler bırakmış Osmanlı Yahudisi Munis Tekinalp’in (Moiz Kohen) biyografisini ve külliyatını merkeze alan bu çalışma, literatürde yerleşik hâle gelmiş bibliyografik hataları tashih etmeyi ve yazarın entelektüel mirasını tarihsel bir zemine oturtmayı amaçlamaktadır. Makalede, birincil kaynaklar, arşiv belgeleri ve metin analizi yöntemi kullanılarak Tekin Alp’in eserlerinin neşir tarihleri ve kullandığı müstear isimler yeniden değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, Tekin Alp’in 1915 tarihli Türkismus und Pantürkismus adlı Almanca eseri ile bu kitabın İngilizce tercümesi arasındaki ilişki, I. Dünya Harbi’ndeki propaganda-karşı propaganda süreçleri bağlamında tetkik edilmiştir. Araştırma sonucunda, The Turkish and Pan-Turkish Ideal adıyla yayımlanan İngilizce tercümenin, 1916 yılında İngiliz istihbaratı tarafından bastırıldığı; Arnold J. Toynbee aracılığıyla sadece İttihat ve Terakki’yi değil, bir bütün olarak İttifak devletleri bloğunu hedef alan stratejik bir propaganda aracı olarak kullanıldığı ortaya konulmuştur. Makalede ayrıca, Tekin Alp’e ait olduğu tartışılan “P. Risal” müstearının kullanımı hususu açıklığa kavuşturulmakta ve Tekin Alp’in şimdiye kadar bilinmeyen, erken döneme ait iki Fransızca makalesi literatüre tanıtılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• P. Risal
• Türk Milliyetçiliği
• Propaganda
• I. Dünya Harbi
• İngiliz İstihbaratı

Kaynakça

1. Cumhuriyet, 17 Mart 1937, S. 4611. google scholar
2. Akşin, Sina: 100 Soruda Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, Gerçek Yayınevi-Gül Matbaası, İstanbul, 1980. google scholar
3. Alangu, Tahir: Ömer Seyfettin, May Yayınları, İstanbul, 1968. google scholar
4. Arı, Kemal: Birinci Dünya Savaşı Kronolojisi, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1997. google scholar
5. Bali, Rifat N.: Bir Günah Keçisi: Munis Tekinalp, C. 1, Libra Kitap, İstanbul, 2012. google scholar
6. Bali, Rifat N.: Bir Günah Keçisi: Munis Tekinalp, C. 2, Libra Kitap, İstanbul, 2012. google scholar
7. Bali, Rifat N.: Musa’nın Evlatları Cumhuriyet’in Yurttaşları, İletişim Yayınları, İstanbul, 2005. google scholar
8. Berkes, Niyazi: Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yay. Haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2012. google scholar

9. Bıçak, Ayhan: “Tarih Felsefesinin Türkiye’deki Seyri”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 9, S. 17, 2011, ss. 231-271. google scholar
10. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, VI. Cilt: Hicaz, Asir, Yemen Cepheleri ve Libya Harekâtı (1914-1918), Genelkurmay Başkanlığı Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Askerî Tarih Yayınları Seri No: 3, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1978. google scholar
11. Black, Nicholas Duncan: The Admiralty War Staff and Its Influence on the Conduct of the Naval War between 1914 and 1918, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), University College London, 2005. google scholar
12. Churchill, Winston S.: The World Crisis 1918-1928: Aftermath, Charles Scribner’s Sons, New York, 1929. google scholar
13. Cohen, Moïse (Tekin Alp): “Referat über die Einwanderung in die Türkei”, Stenographisches Protokoll der Verhandlungen des IX. Zionisten-Kongresses in Hamburg vom 26. bis inklusive 30 Dezember 1909, Verlag des Zionistischen Kongresses, Köln-Leipzig, 1910. google scholar
14. Cumhuriyet Halk Partisi İstanbul Milletvekili Adayları Hal Tercümeleri, 1950. google scholar
15. Çelik, Hüseyin: “Genç Kalemler”, TDVİA, C. 14, İstanbul, 1996, ss. 21-23. google scholar
16. Demir, Kaan: “İktisadiyat Mecmuası ve Osmanlı Devleti’nin Ekonomik Sorunları”, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 25, S. 2, 2023, ss. 621-652. google scholar
17. Dölen, Emre: “II. Meşrutiyet Döneminde Darülfünun”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, C. X, S. 1, 2008, ss. 1-46. google scholar
18. Dölen, Emre: İstanbul Darülfünunu’nda Alman Müderrisler 1915-1918, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2013. google scholar
19. Erkek, Mehmet Salih: “II. Meşrutiyet Dönemi Maarif Nazırları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. XXVIII, S. 2, 2013, ss. 385-416. google scholar
20. Ertekin, Ferdi: “Otto Liman von Sanders ve ‘Osmanlı Devleti’nin Askerî Çöküşünün Nedenleri’ Başlıklı Raporu Üzerine”, Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 1, 2024, ss. 89-132. google scholar
21. Esin, Emel: “Ahmet Ferid Tek”, Türk Kültürü, C. 10, S. 110, Aralık 1971, ss. 137-142. google scholar
22. Galanti, Avram: Türkler ve Yahudiler, Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., İstanbul, 1995. google scholar
23. Gemici, Nurettin: “Bir Germanofil Olarak Moiz Kohen’in veya Kendi İsimlendirmesiyle Tekin Alp’in Alman Hayranlığı”, Turkish Studies, C. 4, S. 8, 2009, ss. 1254-1269. google scholar
24. Georgeon, François: Osmanlı-Türk Modernleşmesi 1900-1930, Çev. Ali Berktay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006. google scholar
25. Kansu, Aykut: 1908 Devrimi, Çev. Ayda Erbal, İletişim Yayınları, İstanbul, 2002. google scholar
26. Karpat, Kemal H.: Turkey’s Politics: The Transition to a Multi-Party System, Princeton University Press, Princeton-New Jersey, 1959. google scholar
27. Kerem, Yitzchak: “Joseph Nehama”, Encyclopaedia Judaica, ed. Fred Skolnik ve Michael Berenbaum, Second Edition, C. 15 (Nat-Per), Thomson Gale-Keter Publishing House, 2007, s. 59. google scholar
28. Kılıç, Murat: “II. Meşrutiyet Döneminde Bir Musevi Osmanlı Aydını: Tekin Alp”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 7, 2008, ss. 85-114. google scholar
29. Kılıç, Murat: “Mütareke Dönemi Osmanlılık Tartışmaları İçerisinde Tekin Alp ve ‘Yeni Osmanlılık’“, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 7, S. 13, 2025, ss. 113-128. google scholar
30. Kılıç, Murat: “Tekinalp (1883-1961)”, TDVİA, C. Ek-2, Ankara, 2019, ss. 586-587. google scholar
31. Kohen, Moiz: Teşebbüs-i Şahsî ve Tevsî-i Mezûniyet, Yeni Asır Matbaası, Selanik, 1328 google scholar
32. Küçük, Cevdet: “Balkan Savaşı”, TDVİA, C. 5, İstanbul, 1992, ss. 23-25. google scholar
33. Küçük, Yalçın: Gizli Tarih: Çöküş, Mızrak Yayınları, İstanbul, 2010. google scholar
34. Landau, Jacob M.: “Kohen, Moïse (Tekinalp, Munis)”, Encyclopedia of Jews in the Islamic World, ed. Norman A. Stillman, Vol. 3, Brill, Leiden, 2010, ss. 175- 176. google scholar
35. Landau, Jacob M.: “Tekin Alp: Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Devrinde Bir Aydın”, IX. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler: 21-25 Eylül 1981, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurulu Türk Tarih Kurumu Yayınları, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1988, ss. 1129-1139. google scholar
36. Landau, Jacob M.: “Tekinalp–Yaşamı ve Bibliyografyası”, Müteferrika, S. 6, Yaz 1995, ss. 29-37. google scholar
37. Landau, Jacob M.: Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation, Hurst & Company, London, 1995. google scholar
38. Landau, Jacob M.: Tekinalp Bir Türk Yurtseveri (1883-1961), İletişim Yayınları, İstanbul, 1996. google scholar
39. McKale, Donald M.: “Germany and the Arab Question in the First World War”, Middle Eastern Studies, C. 29, S. 2, 1993, ss. 236-253. google scholar
40. Nehama, Joseph: Dictionnaire du judéo-espagnol, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Madrid, 1977. google scholar
41. Odabaşı, Arda: “Munis Tekinalp (Moiz Kohen)’in Erken Dönem Biyografisine ve Bibliyografyasına Bir Katkı”, Toplumsal Tarih, S. 204, Aralık 2010, ss. 2-13. google scholar
42. Okay, M. Orhan: “Ziya Gökalp (1876-1924)”, TDVİA, C. 14, İstanbul, 1996, ss. 124- 128. google scholar
43. Özden, Mehmet: “Atatürk Döneminde Kemalist Metinler: A’râfta Bir Kemalizm: Tekin Alp ve Kemalizm (1936)”, Bilig, S. 34, 2005, ss. 45-81. google scholar
44. Özden, Mehmet: “Paul Risal Kimdir?”, Polemik, S. 10, Ankara, 1993, ss. 22-23. google scholar
45. P. Risal [Tekin Alp]: “Karaghieuz”, Mercure de France, C. LXIV, S. 228, 15 décembre 1906 (15 Aralık 1906), ss. 528-538. google scholar
46. P. Risal [Tekin Alp]: “La Presse turque”, La Revue (ancienne Revue des Revues), C. LIX, S. 23, IVe série, XVIe année, 1 décembre 1905 (1 Aralık 1905), ss. 373- 384. google scholar
47. P. Risal [Tekin Alp]: “Les Turcs à la recherche d’une âme nationale”, Mercure de France, C. XCVIII, S. 384, Alfred Vallette, Paris, 16 août 1912 (16 Ağustos 1912), ss. 673-707. google scholar
48. P. Risal [Tekin Alp]: “Türkler Bir Ruh-ı Millî Arıyorlar”, Çev. T. Y., Türk Yurdu, C. 3, S. 25 (Yıl 2), 18 Teşrînievvel 1328 (31 Ekim 1912), ss. 12-15. google scholar
49. Tekin Alp: The Turkish and Pan-Turkish Ideal, Admiralty War Staff Intelligence Division, Constantinople, 1916. google scholar
50. Tekin Alp: Türkismus und Pantürkismus, Gustav Kiepenheuer Verlag, Weimar, 1915. google scholar
51. Tekin Alp: Türkleştirme, Günümüz Yazı ve Diline Aktaran Özer Ozankaya, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001. google scholar
52. Toprak, Zafer: “II. Meşrutiyet’te Solidarist Düşünce: Halkçılık”, Toplum ve Bilim, S. 1, 1977, ss. 92-123. google scholar
53. Toynbee, Arnold J.: Turkey: A Past and a Future, Hodder and Stoughton, London, 1917. google scholar
54. Turhan, Rıdvan: “Türkiye’de Yahudi Modernleşmesi ve Tekin Alp (Moiz Kohen)”, Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları, S. 36, 2017, ss. 505-528. google scholar
55. Turhan, Rıdvan: Tekinalp Uyumun Havarisi, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2022. google scholar
56. Türk Yurdu, C. 2, ed. Murat Şefkatli, Tutibay Yayınları, Ankara, 1999. google scholar
57. Türkiye İstatistik Kurumu: Milletvekili Genel Seçimleri 1923-2011, Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası, Ankara, Haziran 2012. google scholar
58. Ülken, Hilmi Ziya: Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Ülken Yayınları, İstanbul, 1992. google scholar
59. Ünal, Yenal: “Türkçülük Tarihinde Kayıp Bir Eser: Turan”, Tarih Okulu, S. II, 2009, ss. 151-155. google scholar
60. Yasav, Buse: Selanik’in Teslimi: Hasan Tahsin Paşa, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Topkapı Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul, 2023. google scholar
61. Yavuz, Yusuf Şevki: “Elmalılı Hamdi Yazır”, TDVİA, C. 11, İstanbul, 1995, ss. 57- 62. google scholar
62. Zürcher, Erik Jan: Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2015. google scholar
63. Kılıç, Murat: “Tekinalp (1883-1961)”, Atatürk Ansiklopedisi, (Çevrimiçi), https://yeni.ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/356/Tekinalp-(1883-1961), 27 Eylül 2025. google scholar
64. Universität Greifswald: Universität Greifswald im Nationalsozialismus, (Çevrimiçi), https://ns-zeit.uni-greifswald.de/projekt/personen/fleck-anton/, 25 Kasım 2025. google scholar