XIX. yüzyıl ortalarında Menemen şehrinde demografik ve mesleki yapı

Öz

XIX. yüzyılda Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapısının ortaya konulmasında temettuat defterleri önemli birincil kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu çalışma, Menemen şehir merkezine ait H. 1260-1261 (1844-1845) tarihli iki temettuat defterinden elde edilen veriler doğrultusunda şehrin demografik ve mesleki yapısını tarihi coğrafya perspektifiyle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, şehrin demografik yapı ile mesleklerin etnik-dinî gruplara ve mekâna göre dağılımının nasıl şekillendiğini sorgulamaktadır. Araştırmanın veri kaynağını defterlerdeki mahallelere ait nüfus, meslekler ve işyeri kayıtları oluşturmuş; bu veriler nicel ve mekânsal analiz yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Bulgulara göre şehir 26 mahalleden oluşmakta, yaklaşık 3.609 kişilik nüfusun %57,8'i Müslüman, %38,2'si Rum ve %4'ü Ermeni'dir. Çalışma durumu belirlenebilen nüfusun %48,5'i zanaat ve ticaret, %44,8'i ziraat, %3,2'si görevliler grubunda yer almakta, %3,6'sı ise herhangi bir meslekle ilişkilendirilmemektedir. Şehirde toplam 105 farklı meslek tespit edilmiş; etnik ve dini grupların bazı mesleklerde uzmanlaşma gösterdiği belirlenmiştir. Müslümanların ağırlıklı olarak zanaat ve ticarette, Rumların ziraatte, Ermenilerin ise zanaat ve ticarette yoğunlaştığı belirlenmiştir. Bulgular, Menemen'in XIX. yüzyılda zanaat ve ticaret ile tarımsal üretim faaliyetlerinin birlikte şekillendirdiği çok işlevli bir şehir ekonomisine sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, temettuat defterlerinin tarihi beşerî ve ekonomik coğrafyanın yeniden inşasında sunduğu araştırma potansiyelini ortaya koymakta ve Osmanlı dönemi tarihi coğrafya literatürüne katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Menemen
• Demografik Yapı
• Meslek
• Temettuat Defteri
• Tarihi Coğrafya

Demographic and occupational structure of Menemen in the mid-19th century

Öz

Temettuat registers rank among the principal primary sources for revealing the socio-economic structure of Ottoman cities in the nineteenth century. Drawing on data obtained from two temettuat registers dated H. 1260-1261 (1844-1845) belonging to the city center of Menemen, this study aims to reveal the city's demographic and occupational structure from a historical geography perspective. The research examines how the city's demographic structure and the distribution of occupations across ethnic-religious groups and space were shaped. The data source of the research consists of the population, occupation, and workplace records of the neighborhoods in the registers; these data were evaluated through quantitative and spatial analysis methods. According to the findings, the city consists of 26 neighborhoods, and of its population of approximately 3,609 people, 57.8% are Muslim, 38.2% Greek, and 4% Armenian. Of the population whose employment status could be determined, 48.5% are engaged in crafts and trade, 44.8% in agriculture, and 3.2% in official duties, while 3.6% are not associated with any occupation. A total of 105 different occupations were identified in the city, revealing that certain ethnic and religious groups specialized in particular occupations. Muslims were found to concentrate predominantly in crafts and trade, Greeks in agriculture, and Armenians in crafts and trade. The findings reveal that in the nineteenth century Menemen possessed a multifaceted urban economy shaped jointly by crafts and trade and by agricultural production activities. In conclusion, the study reveals the research potential that temettuat registers offer for reconstructing historical human geography and economic geographyand contributes to the Ottoman-period historical geography literature.

Anahtar Kelimeler

• Menemen
• Demographic Structure
• Occupation
• Temettuat Register
• Historical Geography

Kaynakça

1. Aydın Vilayeti (1879). Aydın vilâyeti salnâmesi. 1296/1879 (Def’a 1)
2. Bakkal, C. (1994). Menemen kazası XV-XVIII. yüzyıllar (Tez No. 42538) [Doktora tezi, Ege Üniversitesi] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
3. Barkan, Ö. L. (1953). Tarihî demografi araştırmaları ve Osmanlı tarihi. Journal of Turkology, 10, 1-26. https://doi.org/10.18345/tm.18601
4. Bayartan, M. (2003). XIX. yüzyılda Kütahya’nın tarihi coğrafyası (Tez No. 140709) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Bilgi, N. (2001). 1842 yılında Saruhan sancağı’nın nüfusu ve idarî bölünüşü. Manisa Araştırmaları, 1, 87-122.
6. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi, ML.VRD.TMT kodlu, 2345 numaralı Menemen Temettuat Defteri
7. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi, ML.VRD.TMT kodlu, 2347 numaralı Menemen Temettuat Defteri
8. Çadırcı, M. (2013). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapısı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.

9. Çizer, S. & Uludinç, F. (1995, 8 Eylül). Menemen çömlekçiliği'nin, dünü, bugünü, yarını. [Tam metin bildiri]. Türk Kültüründe Menemen Sempozyumu, İzmir, Türkiye.
10. Deveci, S. (2021). Ahilik teşkilatı ve esnaf zümreleri. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5, 54-87. https://izlik.org/JA55FT58EY
11. Doğer, E. (1998). İlk iskanlardan Yunan işgaline kadar Menemen ya da Tarhaniyat tarihi. Sergi Yayınevi.
12. Emecen, F. (1993). Cullâh. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 8, ss. 83-84). https://islamansiklopedisi.org.tr/cullah
13. Ergenç, Ö. (1977, 11-13 Temmuz). Osmanlı şehirlerinde esnaf örgütlerinin fiziki yapıya etkileri. [Tam metin bildiri]. Birinci Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi Tebliğleri Ankara, Türkiye
14. Ergenç, Ö. (1984). Osmanlı şehrindeki “mahalle”nin işlev ve nitelikleri üzerine. Osmanlı Araştırmaları, 04(04). 69-78. https://izlik.org/JA43ZP98EN
15. Faroqhi, S. (2011). Osmanlı’da kentler ve kentliler. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. Genç, M. (2005). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. Ötüken Neşriyat.
17. Gonca, N. (2005). Cumhuriyet’in ilk yıllarında Menemen kazası (1923-1933) (Tez No. 187861) [Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
18. Gökmen, E. (2010). XIX. yüzyıl ortalarında Alaşehir. Tarih İncelemeleri Dergisi, 25(1), 191-230. https://izlik.org/JA66TG35PG
19. Güran, T. (2014) 19. yüzyılda Osmanlı ekonomisi üzerine araştırmalar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Işık, Ş. (1999). Tarihsel coğrafya açısından temettuat defterlerinin değerlendirilmesi ve Aşağı Akçay Havzası örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 10(1), 239-280. https://izlik.org/JA36EN26CZ
21. Işık, Ş. (2002). Karaburun Yarımadası'nın tarihsel coğrafyası. Ege Üniversitesi Basımevi.
22. Kal’a, A. (1995). Esnaf, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 11, ss. 423-430). https://islamansiklopedisi.org.tr/esnaf
23. Kaya, D. S. (2019). XIX. yüzyılda Bolu şehrinin tarihi coğrafyası (Tez No. 545848) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
24. Kaya, D. S., & Bayartan M. (2020). Economic and social structure of Bolu in the 19th century. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 70, 278-291.
25. Kaya, D. S. (2021). Tanzimattan cumhuriyetin ilk yıllarına Bolu şehri mahallelerinin nüfusu. Doğu Coğrafya Dergisi, 26(46), 177-192. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.928715
26. Kaya, D. S. (2025). 19. yüzyılın ortalarında Menemen kaza merkezinde tarımsal faaliyetler. Ege Coğrafya Dergisi, 34(2), 375-396. https://doi.org/10.51800/ecd.1727242
27. Kütükoğlu, M. S. (1995). Osmanlı sosyal ve iktisâdî tarihi kaynaklarından temettü defterleri. Belleten, 59, 395-412. https://doi.org/10.37879/belleten.1995.395
28. Menemen Belediyesi, (1939). Menemen kasabası imar işleri programı. Dereli Basımevi.
29. Menemen Belediyesi Kent Arşivi ve Müzesi. (1966). Değirmentepe'den Menemen Şehri'nin görünüşü [Fotoğraf].
30. Öz, D. (2005). 19. yüzyıl ortalarında Menemen kazasının köylerinin sosyal ve ekonomik yapısı (Tez No. 204922) [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
31. Özdemir, A., & Yiğit, İ. (2025). Tarihi ekonomik coğrafya: XIX. yüzyıl Üsküdar kazası kırsalında mesleki ihtisaslaşma örüntüleri. ERDEM, 88, 127-161. https://doi.org/10.32704/erdem.2025.88.127
32. Özcan, S. (2018). Tanzimat dönemindeki temettuat defterlerine göre Amasya şehir nüfusunun mesleki yapısı. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(15), 872-897. https://doi.org/10.33692/avrasyad.510407
33. Quataert, D. (2004). 19. yüzyıla genel bakış: ıslahatlar devri 1812-1914. H. İnalcık, D. Quataert (Ed.) Osmanlı İmparatorluğunun ekonomik ve sosyal tarihi, C. II, içinde (ss. 885-1051). Eren Yayınları.
34. Taş, B., & Yiğit, İ. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Beyşehir Kazası’nda nüfus. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 27(81), 489-532. https://izlik.org/JA26TP62MS
35. Yakar, M., & Yiğit, İ. (2022). Tarihi nüfus coğrafyası: 19. yüzyıl ilk yarısında Hamid sancağı Yalvaç kazasında nüfusun yaş yapısı ve yaşlanma düzeyi. Ege Coğrafya Dergisi, 31(2), 233-253. https://doi.org/10.51800/ecd.1159042
36. Yiğit, İ. (2011a, 7-10 Eylül 2011). XIX. yüzyıl tarihi coğrafya çalışmaları için önemli bir kaynak: temettuat defterleri. [Tam metin bildiri]. Türk Coğrafya Kurumunun 70. Kuruluş Yılı Anısına: UKCK-2011 Bildirileri, İstanbul, Türkiye.
37. Yiğit, İ. (2011b). Temettuat defterlerine göre XIX. yüzyılda Beyşehir’in beşerî ve ekonomik coğrafyası (Tez No. 286839) [Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
38. Yiğit, İ., & Yazgan, Z. Ç. (2019). Temettuat defterlerine göre XIX. yüzyılda ortakçılık: Beşkonak nahiyesi örneği. Zeıtschrıft Für Dıe Welt Der Türken, 11(3), 292-314.https://www.dieweltdertuerken.org/makale/6a058de98b8bc