Adramytteion Antik Kenti’nde jeoarkeolojik araştırmalar: Holosen kıyı evrimi ve liman topografyasının yeniden değerlendirilmesi (Burhaniye/Balıkesir)

Öz

Adramytteion Antik Kenti, idari olarak Balıkesir ili Burhaniye ilçesine bağlı Ören Mahallesi sınırları içerisinde, Edremit Körfezi’nin güneydoğu kıyısında yer almaktadır. Holosen boyunca önemli jeomorfolojik değişimlere uğramış bir kıyı peyzajı üzerinde konumlanmaktadır. Bu çalışma, antik kent çevresinde 2014 yılından itibaren yürütülen jeoarkeolojik araştırmalar kapsamında gerçekleştirilen 20 delgi-sondajdan elde edilen stratigrafik verileri değerlendirerek kıyı ve paleoortamsal evrimi yeniden kurmayı ve bu değişimin kentin arkeolojik topografyası ile denizle ilişkili kullanım alanları açısından taşıdığı anlamı tartışmayı amaçlamaktadır. Sondajlarda anakaya üzerinde izlenen denizel ve sığ denizel birimleri lagüner/gölsel ve flüvyal-taşkın ovası çökellerinin izlemesi, kıyısal alanların zaman içerisinde alüvyal birikimlerle karasallaştığını göstermektedir. Bir liman kenti olan Adramytteion’un kuzeybatısında, kalıntıları günümüze ulaşan ve arkeolojik olarak belgelenmiş limanından ayrı olarak, Bergaz Tepe’nin doğusundaki veriler burada geçmişte dalga etkisinden görece korunmuş bir paleokoyun bulunduğunu ortaya koymakta; arkeolojik materyal içeren seviyeler bu alanın kıyısal ve olası limansal kullanımlar açısından değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Bununla birlikte mevcut veriler, bu paleokoyun antik kaynaklarda sözü edilen denizcilik tesislerinden biriyle doğrudan özdeşleştirilmesi için yeterli değildir. Buna karşılık kentin güneyinde, Karınca Deresi ağzı ve Fidanlık çevresindeki sondajlarda belirlenen denizel-flüvyal geçiş, tarihsel-topografik gözlemlerle birlikte değerlendirildiğinde, günümüzde alüvyonlar altında kalmış ayrı bir liman koyu veya limansal alan olasılığını güçlendirmektedir. Sonuçlar, Adramytteion’un uzun süreli gelişiminin sabit bir kıyı çizgisi üzerinde gerçekleşmediğini ve paleoortamsal değişim ile kentsel topografya arasındaki ilişkinin tek yönlü çevresel belirlenimden ziyade çok bileşenli bir insan-çevre etkileşimi çerçevesinde ele alınması gerektiğini göstermektedir. Devam eden radyokarbon tarihlendirmeleri ve jeokimyasal analizlerin paleoortamsal evrelerin kronolojik çözünürlüğünü artırması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Adramytteion
• Jeoarkeoloji
• Paleocoğrafya
• Holosen kıyı değişimi
• Antik liman

Geoarchaeological investigations at the ancient city of Adramytteion: Holocene coastal evolution and a reassessment of harbour Topography (Burhaniye/Balıkesir)

Öz

The ancient city of Adramytteion lies in Ören, Burhaniye, Balıkesir, on the southeastern shore of the Gulf of Edremit. This study evaluates stratigraphic data from 20 drill cores obtained during geoarchaeological investigations conducted since 2014 to reconstruct coastal and palaeoenvironmental evolution and assess its implications for archaeological and harbour topography. Marine and shallow-marine deposits above bedrock are overlain by lagoonal/lacustrine and fluvial-floodplain sediments, indicating the progressive terrestrialisation of former coastal environments through alluvial accumulation. In addition to the archaeologically documented harbour northwest of the city, evidence east of Bergaz Hill indicates a former palaeobay relatively sheltered from wave action. Archaeological material within this sequence suggests possible coastal or harbour-related activities, but the evidence is insufficient to identify the palaeobay directly with a maritime installation mentioned in ancient sources. In the southern sector, around the Karınca Stream mouth and Fidanlık, marine-to-fluvial transitions combined with historical-topographical observations strengthen the hypothesis of a separate harbour embayment or harbour-related area now buried beneath alluvium. The findings show that Adramytteion developed within a changing coastal landscape. Relationships between palaeoenvironmental change and urban topography require a multifactorial interpretation of human–environment interaction. Ongoing radiocarbon dating and geochemical analyses are expected to improve the chronological resolution of the reconstructed phases.

Anahtar Kelimeler

• Adramytteion
• geoarchaeology
• palaeogeography
• Holocene coastal change
• Ancient harbour

Kaynakça

1. Aslan, E., Erdoğan, L. U., & Orhan, U. (2022). Antik Adramytteion Limanı ve Sualtı Araştırmaları. İçinde H. M. Özgen, S. Alper, Y. Polat, N. Koçhan, G. Polat, K. İren & A. Soykan (Ed.), Balıkesir Arkeoloji Buluşmaları Sempozyumu: Mysia ve Çevre Kültürleri 2021 Bildiriler Kitabı (ss. 79–100). Ege Yayınları.
2. Butzer, K. W. (1964). Environment and Archaeology: An Introduction to Pleistocene Geography. Aldine. Engel, M., & Brückner, H. (2014). Late Quaternary environments and societies: Progress in geoarchaeology. Zeitschrift für Geomorphologie, 58(Ek 2), 1–6. https://doi.org/10.1127/0372-8854/2014/S-00168
3. Erpehlivan, H. (2022). Adramytteion’un Arkaik Dönem’deki Durumu ve Şehirleşmesi. İçinde H. M. Özgen, S. Alper, Y. Polat, N. Koçhan, G. Polat, K. İren & A. Soykan (Ed.), Balıkesir Arkeoloji Buluşmaları Sempozyumu: Mysia ve Çevre Kültürleri 2021 Bildiriler Kitabı (ss. 101–116). Ege Yayınları.
4. Karakoca, E., Uncu, L., & Fidan, M. (2026). A multidisciplinary approach to the environmental characteristics of Tavşanlı Höyük and its surroundings: Geoarchaeological, chronological, and paleoenvironmental assessments. Coğrafya Dergisi / Journal of Geography, 52, 33–41. https://doi.org/10.26650/JGEOG2026-1812188
5. Kayan, İ. (2002). Paleogeographical reconstruction on the plain along the western footslope of Troy. İçinde R. Aslan, S. Blum, G. Kastl, F. Schweizer & D. Thumm (Ed.), Mauerschau: Festschrift für Manfred Korfmann, Band 3 (ss. 993–1004). Verlag Bernhard Albert Greiner.
6. Kayan, İ. (2018). Jeoarkeoloji ve paleocoğrafya araştırmalarının arkeolojideki yeri. İçinde S. Ünlüsoy, C. Çakırlar & Ç. Çilingiroğlu (Ed.), Arkeolojide Temel Yöntemler (ss. 17–67). Ege Yayınları.
7. Kiepert, H. (1889). Die alten Ortslagen am Südfuſse des Idagebirges. Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin, 24, 290–303.
8. Özgen, H. M. (2016). Adramytteion Kenti (Ören) 2014 Kazı ve Onarım Çalışmaları. 37. Uluslararası Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 3, 233–249.

9. Özgen, H. M. (2017). Kuzey Ege Arkeoloji Araştırmaları ve Uygulama Merkezi (KEAM) Adramytteion ve Egemenlik Alanı Çalışmaları 2015–2016. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Haberler, 43, 47–59.
10. Özgen, H. M. (2018). Adramytteion (Ören) 2015–2016 Yılları Kazı ve Onarım Çalışmaları. 39. Uluslararası Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 3, 503–525.
11. Özgen, H. M. (2019). Adramytteion (Ören) 2017 Yılı Kazı ve Onarım Çalışmaları. 40. Uluslararası Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 3, 23–45.
12. Özgen, H. M. (2021). Adramytteion (Ören) Antik Kenti ve Edremit Körfezi Güney Sahası. Aktüel Arkeoloji, 80, 68–91.
13. Özgen, H. M. (2022). Güncel Kültür Envanterinin Kamusal Planlama Süreçlerindeki Önemi: Adramytteion (Ören) ve Körfez Güney Sahası (Burhaniye–Gömeç–Ayvalık) Örneği. İçinde H. M. Özgen, S. Alper, Y. Polat, N. Koçhan, G. Polat, K. İren & A. Soykan (Ed.), Balıkesir Arkeoloji Buluşmaları Sempozyumu: Mysia ve Çevre Kültürleri 2021 Bildiriler Kitabı (ss. 17–44). Ege Yayınları.
14. Özgen, H. M. (2026). A multi-phase residential area at Adramytteion: A first assessment of a Roman period atrium-centered residence and an adjacent multi-phase complex. Uludağ University Faculty of Arts and Sciences Journal of Social Sciences, 27(51), 427–448. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1880583
15. Peeters, J. I., & Vorsterman, L. II. (1664). L’adimitri nel’ Arcipelago. Diverse viste delli Dardanelli del’ Strecio come delle Città e Castelli nel’ Arcipelago. Jacobus Peeters. British Museum, inv. 2AA+,a.43.92.
16. Philippson, A. (1910). Reisen und Forschungen im westlichen Kleinasien. I. Heft: Einleitung. Das westliche Mysien und die pergamenische Landschaft. Petermanns Mitteilungen, Ergänzungsheft 167. Justus Perthes.
17. Polyainos. (1994). Strategemata: Polyaenus’ Stratagems of War (R. Shepherd, Çev.). Ares Publishers.
18. Rapp, G., Jr., & Hill, C. L. (1998). Geoarchaeology: The Earth-Science Approach to Archaeological Interpretation. Yale University Press.
19. Sağlam, H. S. (2023). Adramytteion Ortaçağ Kent Surları. İçinde H. M. Özgen & S. Alper (Ed.), Balıkesir Arkeoloji Buluşmaları Sempozyumu 2022 Bildiriler Kitabı: Kültür Varlıkları ve Sürdürülebilirlik (ss. 137–166). Ege Yayınları.
20. Sağlam, H. S. (2025). Adramytteion Kent Tarihinin Uzun 13. Yüzyılı. İçinde S. Alper & H. M. Özgen (Ed.), Colloquium Mysium I: Mysia ve Çevre Kültürleri (ss. 123–150). Balıkesir Büyükşehir Belediyesi.
21. Stauber, J. (1996). Die Bucht von Adramytteion. Teil I: Topographie (Lokalisierung antiker Orte / Fundstellen von Altertümern). Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien 50. Rudolf Habelt.
22. Strabon. (2012). Geographika: Antik Anadolu Coğrafyası, Kitap XII–XIII–XIV (A. Pekman, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.