Antik Mezopotamya Kültüründe Gastronomik Unsurlar: Gılgamış Destanı Üzerine Nitel Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, insanlık tarihinin bilinen en eski yazılı edebi metinlerinden biri olan Gılgamış Destanı'nda yer alan gastronomik unsurları kültürel, sembolik ve tarihsel bağlamlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde doküman analizi yaklaşımıyla yürütülmüş; destanın beş farklı Türkçe çevirisi (Ramazanoğlu, 2000; Jackson, 2005; Maden, 2015; Çığ, 2002; Adalı, 2009) üzerinden tümevarımsal kodlama ve karşılaştırmalı anlambilim teknikleri uygulanmıştır. Analiz sürecinde, birden fazla çeviride yinelenen gastronomik ögelere odaklanılmış; tek çeviride kalan ifadeler ayrıca değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, destanda ekmek, bira, şarap, et, balık, hurma, bal ve yağ gibi temel besin ögelerinin yoğun biçimde yer aldığını ortaya koymaktadır. Söz konusu unsurlar; beslenme işlevi, medeniyet ve toplumsal statü göstergesi ile dinî ritüelin aracı olmak üzere en az üç anlam katmanında işlev görmektedir. Çalışma, Lévi-Strauss'un çiğ/pişmiş karşıtlığı ve Douglas'ın yemek-simgesi kuramı gibi yemek antropolojisi perspektiflerini Mezopotamya bağlamına uyarlayarak kuramsal katkı sunmayı hedeflemektedir. Sonuç olarak Gılgamış Destanı'nın Mezopotamya mutfak kültürünü anlamada birincil kaynak niteliği taşıdığı ve gastronomi turizmi ile kültürel miras araştırmaları açısından önemli çıkarımlar sunduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Gılgamış Destanı
• Mezopotamya Mutfağı
• Gastronomik Unsurlar
• Yemek Kültürü
• Kültürel Miras

Etik Beyan

Bu araştırma etik kurul izni gerektirmemektedir. Bu çalışma 18-20 Nisan 2024 tarihinde gerçekleştirilen Ulusal Balıkesir Turizm Kongresinde sunulan özet bildirinin genişletilmiş halidir.

Gastronomic Elements in Ancient Mesopotamian Culture: A Qualitative Examination of the Epic of Gilgamesh

Öz

This study aims to examine the gastronomic elements in the Epic of Gilgamesh, one of the oldest known written literary texts in human history, within their cultural, symbolic, and historical contexts. The research adopts a qualitative design employing document analysis as its primary methodological approach. Inductive coding and comparative semantic techniques were applied to five different Turkish translations of the Epic of Gilgamesh (Ramazanoğlu, 2000; Jackson, 2005; Maden, 2015; Çığ, 2002; Adalı, 2009). Gastronomic elements recurring across multiple translations were prioritized; expressions unique to a single translation were evaluated separately. The findings reveal that fundamental food items such as bread, beer, wine, meat, fish, dates, honey, and oil are extensively represented throughout the text across three semantic layers: as sources of nourishment, as markers of civilization and social status, and as integral components of religious ritual. Drawing on food anthropology frameworks—particularly Lévi-Strauss's raw/cooked dichotomy and Douglas's food-as-symbol theory—the study advances the theoretical understanding of Mesopotamian gastronomy. It concludes that the Epic of Gilgamesh serves as a primary source for understanding Mesopotamian culinary culture and provides valuable insights for gastronomy tourism and cultural heritage studies.

Anahtar Kelimeler

• Epic of Gilgamesh
• Mesopotamian Cuisine
• Gastronomic Elements
• Food Culture
• Cultural Heritage

Etik Beyan

This research does not require an ethics committee permission. This study is an expanded version of the abstract presented at the National Balıkesir Tourism Congress held on April 18-20, 2024.

Kaynakça

1. Adalı, B. (2009). Gılgamış Destanı: Gençler İçin. Yapı Kredi Yayınları: İstanbul.
2. Adhikari, S. (2024). Glimpse of Ancient Social History through the Social Structure of The Mahabharata Period. Paramita/Paramita: Historical Studies Journal. 34(1), 43-54. https://doi.org/10.15294/PARAMITA.V34I1.47901
3. Akpınarlı, N., & Şatıroğlu, H. U. (2022). Akbabalar dikilitaşı: Sümer şehir devletlerinin aralarındaki hukuka dair çıkarımlar. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 71(2), 819-884. https://doi.org/10.33629/auhfd.942304
4. Aktaş-Polat, S., & Polat, S. (2020). A theoretical analysis of food meaning in anthropology and sociology. Tourism, 68(1), 47–60. https://doi.org/10.37741/t.68.1.4
5. Algaze, G. (2008). Ancient Mesopotamia at the dawn of civilization: The evolution of an urban landscape. University of Chicago Press.
6. Arslantaş, E., & İnce Karaçeper, E. (2023). Eski Mezopotamya mutfak kültürünün günümüz Diyarbakır mutfağı üzerine etkileri. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 11(2), 1163–1188. https://doi.org/10.21325/jotags.2023.1238
7. Atalay, S., & Hastorf, C. A. (2006). Food, meals, and daily activities: Food habitus at Neolithic Çatalhöyük. American Antiquity, 71(2), 283–319. https://doi.org/10.2307/40035906
8. Aydın, A., & Durlu Özkaya, F. (2022). The Hittite cuisine's role in the formation of Anatolian culinary culture: An ethnoarchaeological research. International Journal of Gastronomy and Food Science, 28, 100494. https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2022.100494

9. Bascom, W. (1965). The forms of folklore: Prose narratives. Journal of American Folklore, 78(307), 3–20. https://doi.org/10.2307/538099
10. Batu, A., & Batu, H. S. (2024). Çatalhöyük Gastronomy Culture: The First Known Culinary Practices in Anatolia (Türkiye) and World History. Çatalhöyük Uluslararası Turizm ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12, 61-69. https://doi.org/10.58455/cutsad.1472506
11. Bottéro, J. (1987). The Culinary Tablets at Yale. Journal of the American Oriental Society, 107(1), 11–19. https://doi.org/10.2307/602948
12. Bottéro, J. (2004). The Oldest Cuisine in the World: Cooking in Mesopotamia. University of Chicago Press.
13. Campbell, J. (1949). The Hero with a Thousand Faces. Pantheon Books.
14. Casucci, G. (2024). A Culinary Perspective on North-Central Anatolia: An Overview of Cooking Facilities across the Late Bronze and Iron Ages. Asia Anteriore Antica Journal of Ancient Near Eastern Cultures, 5, 41–72. https://doi.org/10.36253/asiana-2116
15. CDLI contributors. (2024). Cuneiform Digital Library Initiative. 13 Mayıs 2026 tarihinde https://cdli.earth/cdli-tablet/724 adresinden erişildi.
16. Charpin, D. (2010). Writing, Law, and Kingship in Old Babylonian Mesopotamia. University of Chicago Press.
17. Çığ, M. İ. (2002). Gilgameş. Kaynak Yayınları: İstanbul.
18. Dalley, S. (1989). Myths from Mesopotamia. Oxford University Press.
19. Douglas, M. (1966). Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo. Routledge.
20. Ellison, E. (1981). A study of diet in Mesopotamia (c. 3000–600 BC) [Doctoral dissertation, University of Birmingham].
21. Eliade, M. (1963). Myth and Reality. Harper & Row.
22. García Lenberg, J. (2016). Vegetales comestibles en Asiria y Babilonia: la evidencia de la documentación escrita y paleobotánica. ISIMU, 1, 193-202.
23. George, A. (2003). The Babylonian Gilgamesh epic (Vols. 1–2). Oxford University Press.
24. Graf, K., & Mescoli, E. (2020). Special issue introduction: From nature to culture? Lévi-Strauss’ legacy and the study of contemporary foodways. Food, Culture & Society, 23(4), 465–471. https://doi.org/10.1080/15528014.2020.1773692
25. Greydanus, Donald E. and Merrick, Joav. "Pre-aesculapian messages from ancient archives of Mesopotamia: the Epic of Gilgamesh and the library of Ashurbanipal" International Journal of Adolescent Medicine and Health, 30(1), 2018, 20160128. https://doi.org/10.1515/ijamh-2016-0128
26. Gürsoy, D. (2014). Deniz Gürsoy’un Gastronomi Tarihi. Oğlak Yayıncılık.
27. Jackson, D. P. (2005). Gılgamış Destanı. Arkadaş Yayınları.
28. Jones, M. O. (2007). Food Choice, Symbolism, and Identity: Bread-and-Butter Issues for Folkloristics and Nutrition Studies (American Folklore Society Presidential Address, October 2005). The Journal of American Folklore, 120(476), 129–177. http://www.jstor.org/stable/4137687
29. Jönsson, H., et al. (2021). What is commensality? International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(12), 6235. https://doi.org/10.3390/ijerph18126235
30. Kramer, S. N. (1938). Gilgamesh and the Huluppu-tree. Kessinger Publishing.
31. Kramer, S. N. (1963). The Sumerians. University of Chicago Press.
32. Kramer, S. N. (1999). Sümer Mitolojisi. Kabalcı Yayınları.
33. Landsberger, B., & Osman Tosun, M. (1943). Sümerler. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1(5), 89-96. https://izlik.org/JA49CT62UD
34. Lévi-Strauss, C. (1964). The Raw and the Cooked. Harper & Row.
35. Metli, M. (2020). Mezopotamya medeniyetlerinde dini ve kültürel açıdan ekmeğin macerası [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Mintz, S. W., & Du Bois, C. M. (2002). The anthropology of food and eating. Annual Review of Anthropology, 31, 99–119.https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.32.032702.131011
37. Miller, N. F., Zeder, M. A. ve Arter, S. R. (2009). From food and fuel to farms and flocks: The integration of plant and animal remains in the study of the agropastoral economy at Gordion, Turkey. Current Anthropology, 50(6), 915-924. https://doi.org/10.1086/606035
38. Miller, N., & Wetterstrom, W. (2000). The Beginnings of Agriculture: The Ancient Near East and North Africa. In K. F. Kiple & K. C. Ornelas (Eds.), The Cambridge World History of Food (pp. 1122–1139). Cambridge: Cambridge University Press.
39. Mollaer, F. (2024). Sümer siyasi düşüncesinde kent-devlet, krallık ve adalet: Adalet aşığı çoban krallar. Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 467–491. https://doi.org/10.31679/adamakademi.1521518
40. Etgü, Y. T., & Pekşen, O. (2023). Sümerlilerde Din Anlayışı ve Tanrı Algısı. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 511-525. https://doi.org/10.21547/jss.1237944
41. Nemet-Nejat, K. R. (1998). Daily Life in Ancient Mesopotamia. Greenwood Press.
42. Nissen, H. J., Damerow, P., & Englund, R. K. (1994). Archaic Bookkeeping. University of Chicago Press.
43. Özer, E. Z., & Durlu Özkaya, F. (2024). The Hittite Analogy of Anatolian Culinary Culture: A Gastroarchaeological Study. Conservation and Management of Archaeological Sites, 26(2–3), 230–242. https://doi.org/10.1080/13505033.2024.2410347
44. Parrish, S., Begueria, A., Bevan, I., Choi, T., Kelly, T. M., Mejia López, J., Pozzi, S., Reid, M., Thornton, J. L., & Fontefrancesco, M. F. (2025). Anthropology of Food: History, Topics, and Trajectories to Understand a Discipline. Encyclopedia, 5(1), 22. https://doi.org/10.3390/encyclopedia5010022
45. Patton, M. Q. (2002). Qualitative Research and Evaluation Methods (3rd ed.). Sage.
46. Pišev, M. (2024). The origins of early statehood in Southern Mesopotamia: From the fourth to the second millennium BC. Anthropology, 62(4). https://doi.org/10.21301/ant2437
47. Pulluk, E. (2022). Kadim bir mutfak: Mezopotamya. In Gastronomi alanında tematik araştırmalar I (pp. 9–19). Çizgi Kitabevi.
48. Ramazanoğlu, M. (2000). Gılgamış Destanı. Cumhuriyet Yayınları.
49. Sienkiewicz, E. (2019). Religijne czy świeckie (polityczne) pochodzenie prawa w Mezopotamii (?), Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie, 26, 347-363.
50. Soğandereli, F. (2020). Eski Mezopotamya ve Anadolu’da Mutfak Kültürü. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(2), 1308-1342. https://izlik.org/JA37GA34HY
51. Steele, F. R. (1948). The Code of Lipit-Ishtar. American Journal of Archaeology, 52(4), 425–450.
52. Thircuir, S. (2020). From culture to nature? The raw food diet and the ideal of natural eating. Food, Culture & Society, 23(4), 506–522. doi.org/10.1080/15528014.2020.1773672
53. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr
54. Yalçın, E., & Yaman, M. (2019). Yazılı kaynaklara göre Sümer mutfağının günümüze yansımaları. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(67), 536–542. https://doi.org/10.17719/jisr.2019.3741
55. Yıldırım, N. (2010). Anadolu’da bulunan yeni Asurca belgeler. Tarih Araştırmaları Dergisi, 29(48), 119-135. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000472
56. Yılmaz, Ö. F. (2023). Eski Mezopotamya’da yemek ve mutfak kültürü [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli University].
57. Zaloom, C. (2020). Mary Douglas, Purity and Danger (1966). Public Culture, 32(2), 415–422. https://doi.org/10.1215/08992363-8090159
58. Zohary, D. ve Hopf, M. (1973). Domestication of pulses in the Old World. Science, 182(4115), 887-894.