Sürdürülebilirlik Raporlarında İçerik Analizi: Gıda Sektöründe Yer Alan İşletmeler Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Sürdürülebilirlik, gelecek nesillere sağlıklı ve temiz bir çevre sağlayabilmek adına önemli bir kavramdır. Sürdürülebilirliği günümüz kaynaklarını gelecek nesillere bırakabilmek için kaynaklara zarar vermeden kullanmak şeklinde tanımlamak mümkündür. Temel unsurları, sosyal gelişim, toplumdaki dayanışma ve paylaşma ile yakından ilgili olan sürdürülebilirlik, çevre bilinci, yeşil alanları ve canlı türlerinin korunmasını da kapsamaktadır. Bu kapsamda, firmaların yayımladıkları sürdürülebilirlik raporlarının hedefler ve bu hedeflere ulaşım için kullanılan enstrümanlar bağlamında nasıl bir içerik oluşturduğunun tespit edilmesi bu araştırmanın temel amacını oluşturmaktadır. Yapılan araştırma çerçevesinde, BIST Sürdürülebilirlik Endeksi’nde gıda sektörü içerisinde yer alan şirketlerin 2022 yılında yayınlamış oldukları faaliyet raporları MAXQDA Analytics Pro 24.0.0 programı aracılığıyla belirli belgeler ve kodlar oluşturularak içerik analizi yapılmış ve ortaya çıkan bulgular değerlendirilmiştir. Elde edilen çıktılar neticesinde, oluşturulan kod bulutunda “verimlilik” kavramına sıklıkla değinildiği görülmüştür. Çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik değişkenlerinin istatistikleri kodlanmış, üzerinde en çok durulan çevresel sürdürülebilirlik kodu (%20,2) verimlilik olarak bulunmuştur. Ekonomik sürdürülebilirlik ile ilgili en çok üzerinde durulan kod finansal performans (%36,1) olarak görülmüştür. Sosyal sürdürülebilirlik sonuçlarına bakıldığında üzerinde en çok durulan kod müşteri memnuniyetidir (%30,4). Dokümanlarda iki kodun birlikte oluşumunu gösteren kod ilişkileri matrisinde ise, kodların en yoğun ilişkide olduğu diğer kodların “çalışan memnuniyeti ile müşteri memnuniyeti”, “kalite yönetimi ile verimlilik” olduğu görülmüştür. Son olarak da “su yönetimi ile atık yönetimi-iklim değişikliği-enerji yönetimi” arasında olduğu tespit edilirken, diğer taraftan “yatırım ile verimlilik”, “döngüsel ekonomi ile çevre yönetimi” ve “finansal performans ile verimlilik” arasındaki ilişkilerin diğerleri kadar yoğun olmadığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• BIST sürdürülebilirlik endeksi
• sürdürülebilirlik raporu
• içerik analizi
• MAXQDA

Analyzing Content in Sustainability Reports: The Evaluation of Food Sector Companies

Öz

Sustainability is a key concept for ensuring that future generations inherit a healthy and clean environment. It can be defined as the use of resources in a way that does not harm them, thereby preserving them for future generations. Closely linked to social development, solidarity, and sharing within society, sustainability also includes environmental awareness, green spaces, and the protection of living species. In this context, the main aim of this research is to identify the content of sustainability reports published by companies, focusing on their objectives and the instruments used to achieve these objectives. Within the scope of the research, activity reports published in 2022 by companies in the food sector listed in the BIST Sustainability Index were analysed using MAXQDA Analytics Pro 24.0.0 software to create specific documents and codes, and the findings were evaluated. As a result of the outputs obtained, it was observed that the concept of “efficiency” was frequently mentioned in the generated code cloud. The statistics for environmental, social, and economic sustainability variables were coded, and the most frequently mentioned environmental sustainability code (20.2%) was efficiency. The most frequently mentioned code related to economic sustainability was financial performance (36.1%). For social sustainability, the most frequently mentioned code was customer satisfaction (30.4%). In the code relationship matrix, which shows the co-occurrence of two codes in the documents, the codes most strongly related to others were “employee satisfaction with customer satisfaction” and “quality management with efficiency.” Finally, it was determined that there is a relationship between “water management and waste management-climate change-energy management,” while the relationships between “investment and efficiency,” “circular economy and environmental management,” and “financial performance and efficiency” were not as strong as the others.

Anahtar Kelimeler

• BIST Sustainability Index
• Sustainability Report
• Content Analysis
• MAXQDA

Kaynakça

1. Akgül, U. (2010). Sürdürülebilir Kalkınma: Uygulamalı Antropolojinin Eylem Alanı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Antropoloji Dergisi, 24, s.135-159.
2. Alhaddi, H. (2015). Triple bottom line and sustainability: A literature review. Business and Management Studies, 1(2), s. 6-10. Doi: 10.11114/bms.v1i2.752
3. Aras, G., & Sarıoğlu, G. U. (2015). Kurumsal Raporlamada Yeni Dönem: Entegre Raporlama, TUSİAD, Yayın No: T/2015, s.10-567.
4. Aras, G., Tezcan, N., & Kutlu Furtuna, Ö. (2018). Çok Boyutlu Kurumsal Sürdürülebilirlik Yaklaşımı ile Türk Bankacılık Sektörünün Değerlemesi: Kamu-Özel Banka Farklılaşması. Ege Akademik Bakış, 18(1), s. 47-62. Doi:10.21121/Eab.2018131895
5. A&T Bank Ekonomik Araştırmalar Departmanı (2023). 2022 Yılında Öne Çıkabilecek Sektörler. https://www.atbank.com.tr/Documents/Features/ATB_2022-yilinda-one-cikacabilecek-sektorler-pdf_337.pdf
6. Atıl, A., Bahriye G., & İsmail Y. (2005). Sürdürülebilir Kentler ve Peyzaj Mimarlığı. Ege Üniv. Ziraat Fak. Derg., 42(2), s.215-226.
7. Bektaş O. & Yücel, E. (2022). Entegre Raporlamada Sosyal Sürdürülebilirlik: Türkiye’de Yayınlanan Entegre Raporların İçerik Analizi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 96, 59-84.
8. Correa-Garcia, J. A., Garcia-Benau, M. A., & Garcia-Meca, E. (2020). Corporate Governance and Its Implications For Sustainability Reporting Quality in Latin American Business Groups. Journal of Cleaner Production, s.260.

9. Çelik, E. (2024). Ortak Malların Sürdürülebilirliği Üzerine Bir Tartışma. Kapanaltı Dergisi, 5, s.1-13.
10. Denek, S. (2019). Sürdürülebilir Kalkınmadan Sürdürülemez Çevreye Doğru: Çevre – Kalkınma İkilemi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(3), s.816-842.
11. Dereli, A. B. (2023). MAXQDA: Yaratıcı Veri Analizi Üzerine Notlar. Karadeniz İletişim Araştırmaları Dergisi, 13(1), s.149-152.
12. Ekergil, V. & Göde, M. Ö. (2017). Küresel Raporlama Girişimi (GRI) Standartlarına Göre Seçilen Otellerin Sürdürülebilirlik Raporlarının Analizi ve Değerlendirilmesi. Business and Economics Research Journal, 8(4), s.859-871.
13. Esen, M., & Esen, D. (2018). Türkiye’de Yayınlanan Sürdürülebilirlik Raporlarının Sürdürülebilir İnsan Kaynakları Yönetimi Bağlamında İncelenmesi: Nitel Bir Araştırma. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 17. UİK Özel Sayısı, s.827-844.
14. Eş, A. (2008). Sürdürülebilirlik ve Firma Üzerinde Sürdürülebilirlik Performans Ölçümü (Yüksek Lisans Tezi). Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bolu.
15. Fischler, F. (2014). Sustainability: The concept for modern society. Berlin, Heidelberg: Springer.
16. Gunarathne, N., Wijayasundara, M., Senaratne, S., Kanchana, P. D. K., & Cooray, T. (2021). Uncovering corporate disclosure for a circular economy: An analysis of sustainability and integrated reporting by Sri Lankan companies. Sustainable Production and Consumption, 27, s.787-801. Doi: 10.1016/j.spc.2021.02.003
17. Gücenme Gençoğlu, Ü. & Aytaç, A. (2016). Kurumsal Sürdürülebilirlik Açısından Entegre Raporlamanın Önemi ve BIST Uygulamaları. Muhasebe ve Finansman Dergisi, 72, s.51-66.
18. Harris, J. M. (2000). Basic Principles of Sustainable Development. Bawa, K.S. & Seidler, R. (Eds.), Dimensions of Sustainable Development, Oxford: Eolss Publishers.
19. Horasan, E. & Akarsu, O. N. (2023). BIST Sürdürülebilirlik Endeksindeki Şirketlerin Sürdürülebilirlik Raporlarının Çevresel Boyutuna İlişkin İçerik Analizi. Business and Economics Research Journal, 14(1), s.45-71.
20. Hsieh, Y. C. (Jerrie). (2012). Hotel Companies’ Environmental Policies and Practices: A Content Analysis of Their Web Pages. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 24(1), s.97-121. Doi:10.1108/095961112
21. Karataş, Z. (2015). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), s.62-80.
22. Kaypak, Ş. (2012). Çevre Hukukunun Ulusal ve Uluslararası Boyutları. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(10), s.205-242.
23. Konak, F. & Demir, Y. (2023). Sürdürülebilirlik ve Sosyal Finans: Sosyal Etki Tahvilleri Üzerine Bir Araştırma. Denetim ve Güvence Hizmetleri Dergisi, 3(1), s.11-35.
24. Korga, S. & Aslanoğlu, S. (2022). Sürdürülebilirlik Performansı ile Finansal Performans İlişkisi Üzerine Bir Araştırma. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 25(2), s.633-645.
25. Krippendorff, K. (2004). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology. In Sage Publications.
26. Kula, E. (1994). Economics of Natural Resources, the Environment and Policies. London: Chapman and Hall. Kurbanova, M. (2020). Bankalarda Çevresel Sürdürülebilirlik Farkındalığı: Uluslararası İnceleme (Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
27. Kuşat, N. (2012). Sürdürülebilir İşletmeler İçin Kurumsal Sürdürülebilirlik ve İçsel Unsurları. Afyon Kocatepe Üniversitesi İİBF Dergisi, 14(2), s.227-242.
28. Marjaei, S., Yazdi, F. A., & Chandrashekara, M. (2019). MAXQDA and its Application to LIS Research. Library Philosophy and Practice.
29. MAXQDA (2020). Maxqda Manuel. https://www.maxqda.com/help-mx20/05-coding/code-cloud?utm_source=maxqda_software&utm_medium=help_icon&utm_campaign=maxqda_manual
30. Onocak, D., Demir, M., & Köse, Ö. (2023). BİST’te İşlem Gören Sigorta Şirketlerinin Sürdürülebilirlik Raporlarının İçerik Analizi İle Değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32, s.368-394.
31. Ramamurthy, N. (2023). Global Reporting Initiatives — GRI Standards. https://medium.com/rampart-ehs-esg/global-reporting-initiatives-gri-standards-dd44910bffc4
32. Sağlık, A. M. (2024). Uluslararası şirketlerin sürdürülebilirlik raporlarının incelenmesi. İçtimaiyat, 8(2), ss. 402-416. DOI:https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1423918
33. Sarıkaya, M., Erdoğan, M., & Kara, F. Z. (2010). İnternet ekonomisi ve kurumsal sürdürülebilirlik. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 5(2), s.31-50.
34. Soubbotina T. P. (2004). Beyond economic growth: An introduction to sustainable development. World Bank Publications.
35. Spindler, E. (2013). The History of Sustainability The Origins and Effects of a Popular Concept. J. I., & S. R. (Dü) içinde, Sustainability in Tourism (s. 9-31). Springer Gabler, Wiesbaden.
36. Stone P. J., Dunphy D. C., Marshall S. S. & Ogilvie D. M. (1966). The General Inquirer: A Computer Approach to Content Analysis. The M.I.T. Press, Massachusetts.
37. Sürmen, M. (2022). Döngüsel Ekonomi Performans Ölçümü: BIST Sürdürülebilirlik Endeksinde Bir Uygulama (Yüksek Lisans Tezi). Karabük Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Karabük.
38. Şen, H., Kaya, A. & Alpaslan, B. (2018). Sürdürülebilirlik Üzerine Tarihsel ve Güncel Bir Perspektif. Ekonomik Yaklaşım, 29(107), s.1-47
39. Tanrıverdi, İ. (2023). Otomotiv Sektöründe Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Uygulamalarına Yönelik Bir İçerik Analizi. Journal of Yasar University, 18(70), s.216-236
40. TUİK (2023). Tüketici Fiyat Endeksi. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Tuketici-Fiyat-Endeksi-Eylul-2023-49659.
41. Tüfekci, Ö. K. (2014). Spor Pazarlamasında Tüketici Temelli Marka Değerini Belirlemeye Yönelik Nitel Bir Araştırma: 9.Uluslararası Öger Antalya Maratonu (Runtalya) Örneği. International Journal of Human Sciences, 11(2), s.770-787. doi: 10.14687/ijhs.v11i2.2924
42. Tüm, K. (2014). Kurumsal Sürdürülebilirlik ve Muhasebeye Yansımaları: Sürdürülebilirlik Muhasebesi. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 5(1), s.58-81.
43. Tüyen, Z. (2020). İşletmelerde Sürdürülebilirlik Kavramı ve Sürdürülebilirliği Etkileyen Etmenler. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(37), s.91-117.
44. Vehkamaki, S. (2005). The Concept of Sustainability in Modern Times. University of Helsinki Department of Forest Ecology Publications, 31, s.1-33.
45. Yakut Çayır, M. & Sarıtaş, M. T. (2017). “Nitel Veri Analizinde Bilgisayar Kullanımı: Bir Betimsel İçerik Analizi (2011-2016)”, Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 11(2), ss.526.
46. Yıldız, F., Yanık, A., & Türkoğlu, D. (2023). Gıda Sektöründeki Firmalarda Kurumlar Vergisi ve Duran Varlık Değişiminin Karlılık Üzerindeki Uzun Dönem Etkileri: BİST Örneği. Mali Cözüm Dergisi, 33, s.335-353.
47. Yıllık Ekonomik Rapor (2022). sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/10/Yillik-Ekonomik-Rapor-2022.pdf.
48. Meadows, D., Meadows, D., Randers, J. & Behrens III, W. (1972). The Limits to Growth. A Report for the Club of Rome’s Project on the Predicament of Mankind. Potomac Associates, Washington, D.C.