Context of Mourning During the Pandemic: Spaces, Rituals, Outgoings, and Survivors

Öz

This research deals with the experiences of people who lost relatives during the COVID-19 pandemic, the ways they understand and cope with death, and the sad picture they create through space and rituals. Qualitative data was composed based on narratives gathered with in-depth interviews with 15 volunteer participants who reside in Kocaeli and have socio-economic, cultural, ethnic, religious, and age-based differences. The focus was on pandemic-reported deaths and the locations, rituals, and human feelings and experiences associated with these deaths. Narratives from a group of participants who lived at the threshold between death and life during the pandemic showed that religious beliefs, spiritual values, and solidarity are still crucial in dealing with the resulting decimation. They deeply conveyed the loneliness and intensity of pain based on adverse economic effects, particularly the increase in poverty, the deciduous knowledge and opinions that create uncertainty about the virus, the lack of a sense of coming together and solidarity created by rituals. The changing sadness and understanding in the face of someone else's death, the marginalization of individuals caught in the pandemic, the utilitarian contributions of today's people and societies in the emergence of pandemics are remarkable issues. The phenomenological approach was taken as a guide for the methodological process–theoretical fiction touching the pandemic and death. An argument was developed mainly using sociological and anthropological approaches.

Anahtar Kelimeler

• Death
• Sociology of Death
• Pandemic
• Covid-19
• Places
• Rituals

Salgında Yas Bağlamı: Mekânlar, Ritüeller, Gidenler ve Kalanlar

Öz

Covid-19 salgını sırasında akrabalarını kaybeden kişilerin ölümle bağdaşık deneyimlerini, ölümü anlamlandırma ve baş etme biçimlerini mekân ve ritüellerle oluşturdukları hazin resimle ele alan bu çalışmada anlatılara dayalı olarak bir niteliksel veri oluşturulmuştur. Derinlemesine görüşmeler, Kocaeli ilinin çeşitli mahallelerinde ikamet eden ve sosyo-ekonomik, kültürel, etnik, mezhebi ve yaşa dayalı farklılıklara sahip on beş gönüllü katılımcı ile gerçekleştirilmiştir. Salgın kaynaklı olarak bildirilen ölümlere ve bu ölümlerle mütecanis mekânlara, ritüellere, insan duygu ve deneyimlerine odaklanılmıştır. Salgın süresince ölüm ve yaşam arası eşikte yaşayan bir katılımcı grubundan gelen anlatılar, ortaya çıkan ölümlerle baş etmede dini inançların, manevi değerlerin ve dayanışmanın hâlâ çok önemli olduğunu göstermektedirler. Menfi ekonomik etkilerin; bilhassa yoksulluğun artışının, virüse ilişkin belirsizlik yaratan çeşit çeşit bilgi ve görüşlerin, ritüellerin yarattığı bir araya geliş ve dayanışma duygusunun eksilişlerine dayalı yalnızlığı ve acının yoğunluğunu derinlemesine aktarmışlardır. Başkasının ölümü karşısında değişen hüzün ve anlayış, salgına yakalanan bireylerin ötekileştirilişi, günümüz insanının ve toplumların salgınların ortaya çıkışındaki faydacılıkla belirlenmiş katkıları dikkate değer meselelerdir. Salgın ve ölüme dair metodolojik süreç kuramsal kurgu için fenomenolojik yaklaşım rehber alınmıştır. Ağırlıkla sosyolojik ve antropolojik yaklaşımlarla geliştirilen bir argüman yaratılmıştır

Anahtar Kelimeler

• Ölüm
• Ölüm sosyolojisi
• Salgın
• Covid-19
• Mekânlar
• Ritüeller

Kaynakça

1. Adrian, T., & Eliason G. T. (2007). Existentialism and death attitudes, existential and spiritual issues in death attitudes (Ed. A. Tomer, G. T. Eliason and P. T. Wong). London, England: Lawrence Erlbaum Associates Publishers. google scholar
2. Agamben, G. (2013). Kutsal insan: Egemen iktidar ve çıplak hayat (2.bs). (İsmail Türkmen, Çev.). İstanbul, Türkiye: Ayrıntı Yayınları. google scholar
3. Akalın, A. E. (2006). Ölümün ve ölmenin sosyolojisi üzerine kuramsal bir çalışma. (Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
4. Akpolat, Y. (2013). Ölüm sosyolojisine dair: Ölüm ideolojisi ya da ölümün toplumsallaştırılması olarak Eshab-ı Kehf miti. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 51, 121-134. google scholar
5. Althusser, L. (2016). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (Alp Tümertekin, Çev.). İstanbul, Türkiye: İthaki Yayınları. google scholar
6. Aries, P. (1991). Batılının ölüm karşısındaki tavırları (Mehmet Ali Kılıçbay, Çev.). Ankara, Türkiye: Gece Yayınları. google scholar
7. Aries, P. (2004). Ölüm döşeğinden mezara (B. O. Doğan, Çev.). Cogito, Sayı: 40, 213-242. google scholar
8. Aydemir, M. A. (2011). Sosyal sermaye. Konya, Türkiye: Çizgi Kitabevi. google scholar

9. Aydın, A. (2016). Ölümün ve hayatın üretimi üzerine: Öteki olarak ölmek içinde (Der. Evrim C. İflazoğlu ve A. Aslı Demir), Ankara, Türkiye: Dipnot Yayınları. google scholar
10. Badur, S. (2004). Ölüm üzerine tıbbi çeşitlemeler. Cogito, Sayı: 40, 93-105. google scholar
11. Baker, U. (2015). Kanaatlerden imajlara: Duygular sosyolojisine doğru (4.bs). İstanbul, Türkiye: Birikim Kitapları. google scholar
12. Bambra, C., Riordan, R., Ford, J., & Matthews F. (2020). The Covid-19 pandemic and health inequalities. J Epidemiol Community Health. google scholar
13. Baş, T. ve Akturan, U. (2017). Sosyal bilimlerde bilgisayar destekli nitel araştırma yöntemleri (3.bs). Ankara, Türkiye: Seçkin Yayıncılık. google scholar
14. Başterzi, A. D., Cesur, E., Güvenç, H. R., Taşdelen, R. ve Yılmaz, T. (2020). Covid-19 ve damgalanma. TTB, Covid-19 Pandemisi Altıncı Ay Değerlendirme Raporu, 415-424. google scholar
15. Baudrillard, J. (2016). Simgesel değiş tokuş ve ölüm (4.bs). (Oğuz Adanır, Çev.). İstanbul, Türkiye: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. google scholar
16. Bauman, Z. (2000). Ölümlülük, ölümsüzlük ve diğer hayat stratejileri (Nurgül Demirdöven, Çev.). İstanbul, Türkiye: Ayrıntı Yayınları. google scholar
17. Bauman, Z. (2012). Akışkan aşk: İnsan ilişkilerinin kırılganlığına dair (Işık Ergüden, Çev.). İstanbul, Türkiye: Versus Kitap. google scholar
18. Bayır, M. (2020). Michel Foucault’da biyoiktidar ve benlik teknikleri. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 6, 1-13. google scholar
19. Beck, U. (2011). Risk toplumu: Başka bir modernliğe doğru (Bülent Doğan, Çev.). İstanbul, Türkiye: İthaki Yayınları. google scholar
20. Bernasconi, R. (2004). Felsefe ve ölüm kültürleri: Heidegger, Levinas ve Derrida. Cogito, Sayı: 40, 177-191. google scholar
21. Beyaz Özbey, İ. (2021). Koronavirüs salgınının toplumsal yapı üzerindeki etkileri: Erzurum örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(3), 821-839. google scholar
22. Bostantzi, C. (2008). Yunanistan Gümülcine ili Mehrikoz bölgesindeki doğum, sünnet, evlenme ve ölüm ile ilgili örf ve adetlerin sosyolojik açıdan değerlendirilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, İzmir. google scholar
23. Bourdieu, P. (1998). Practical reason. California, USA: Stanford University Press. google scholar
24. Bozok, N. (2020). N. Rosi Braidotti’nin düşüncesinde beden farklarının açtığı yaralar ve yaşamların birbirine kavuşması arzusu. Bedenin Sosyolojisi: Gündelik Hayatın Cisimleşme Deneyimleri, Tıbbileştirme ve Dijital Gözetim. (Der., G. Demez, M. Timurturkan ve C. Ertan), İstanbul, Türkiye: Bağlam Yayınları. google scholar
25. Bruce, L.B ve Lune, H. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (Hasan Aydın, Çev. Ed.). Konya, Türkiye: Eğitim Kitabevi Yayınları. google scholar
26. Burcu, E. ve Akalın. (2008). Ölüm olgusu üzerine sosyolojik tartışmalar. Türkiyat Araştırmaları, 8(2), 29-54. google scholar
27. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2019). Eğitimde Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara, Türkiye: Pegem Akademi Yayınları. google scholar
28. Canpolat, Ö. (2020). Aynı dili konuşamama—ötekileştirilme—yabancılaşma üçgeninde sıkışmalar: Ortaokul ve lise öğrencilerinin durumları (İstanbul ve Batman’da yapılan karma çalışma, 2019). (Doktora Tezi). Maltepe Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul. google scholar
29. Charmaz, K. (1980). The social reality of death: Death in contemporary America. New York, USA: Random House. google scholar
30. Collins, R. (2004). Interaction ritual chains. New Jersey, USA: Princeton University Press. google scholar
31. Creswell, J. W. (2018). Nitel araştırma yöntemleri (4.bs). (Mesut Bütün ve Selçuk Beşir Demir, Çev. Ed.). Ankara, Türkiye: Siyasal Kitabevi. google scholar
32. Çubuk, B. (2020). Covid-19 ile gelen kayıp nesne, yas ve depresyon. Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(21), 90-99. google scholar
33. Davidai S., Day M.V., Goyatocchetto D., et al. (2020). Covid-19 provides a rare opportunity to create a stonger, more equitable society. (Retrieved from https://psyarxiv.com/hz4c7). google scholar
34. Demir, S. T. (2016). Modern kültürde hastalık ve ölüm: Şimdi’ye ve sonsuzluk’a dair. Beytulhikme: An International Journal of Philosophy, 6(1), Doi: 10.18491/bijop.xxxx. google scholar
35. Demir, S. T. (2017). Modernite ve ölüm: Açık erişimli ölüm döşeğinden izole yoğun bakım ünitelerine bedenin ve ölmenin değişen yüzü. Global Media Journal TR Edition, 7(14), 190-202. google scholar
36. Dershimer, R.A. (1990). Counseling the bereaved, New York, USA: Pergammon Press. google scholar
37. Durkheim E. (1995). The elementary forms of religious life (Translated by Karen E. Fields). Free Press, 464. google scholar
38. Durkheim, E. (2018). İntihar (Zühre İlkgelen, Çev.). İstanbul, Türkiye: Pozitif Yayınları. google scholar
39. Eliade, M. (2017). Kutsal ve kutsal-dışı (Ali Berktay, Çev.). İstanbul, Türkiye: Alfa Basım. google scholar
40. Emiroğlu, K. ve Aydın, S. (2003). Antropoloji sözlüğü. Ankara, Türkiye: Bilim ve Sanat Yayınları. google scholar
41. Ertem, M. E. (2020). Covid-19 pandemisi ve sosyal damgalama. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 5(2), 135-138. google scholar
42. Foucault, M. (2003). Society must be defended, s. Lectures at the college de France 1975-1976. New York, USA: Picador. google scholar
43. Foucault, M. (2011). Büyük kapatılma-Seçme yazılar-3 (Işık Ergüden ve Ferda Keskin, Çev.). İstanbul, Türkiye: Ayrıntı Yayınları. google scholar
44. Foucault, M. (2013). Toplumu savunmak gerekir (6.bs). (Şeyhsuvar Aktaş, Çev.). İstanbul, Türkiye: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
45. Furedi, F. (2001). Korku kültürü: Risk almamanın riskleri (Barış Yıldırım, Çev.). İstanbul, Türkiye: Ayrıntı Yayınları. google scholar
46. Geertz, C. (2010). Kültürlerin yorumlanması (Hakan Gür, Çev.). Ankara, Türkiye: Dost Kitabevi Yayınları. google scholar
47. Giddens, A. (2008). Sosyoloji (C. Güzel ve H. Özel, Çev.). İstanbul, Türkiye: Kırmızı Yayınları. google scholar
48. Giddens, A. (2008). Ulus-devlet ve şiddet (2.bs). (Cumhur Atay, Çev.). İstanbul, Türkiye: Kalkedon Yayınları. google scholar
49. Giddens, A. (2010). Modernite ve bireysellik-kimlik: Geç modern çağda benlik ve toplum (2.bs). (Ümit Tatlıcan, Çev.). İstanbul, Türkiye: Say Yayınları. google scholar
50. Giddens, A. ve Sutton, P. W. (2020). Sosyolojide temel kavramlar (4.bs). (Ali Esgin, Çev.). Ankara, Türkiye: Phoenix Yayınevi. google scholar
51. Gire, J. (2014). How Death Imitates Life: Cultural Influences on Conceptions of Death and Dying. Online Readings in Psychology and Culture, 6(2). https://doi.org/10.9707/2307-0919.1120. google scholar
52. Hein, M. (2018). Empati (Figen Sile Kösebay, Çev.). İstanbul, Türkiye: İletişim Yayınları. google scholar
53. Husserl, E. (1962) Ideas: General introduction to pure phenomenology (Trans. by W. R. Boyce Gibson). New York, USA: Collier Books. google scholar
54. Illich, I. (2004). Ölüme karşı ölüm (E. E. Ç., Çev.). Cogito, Sayı: 40, 107-120. google scholar
55. Imıl, M. (2020). Kutsal dünyanın virüsle imtihanı: Post-Pandemik dönem ve din. Dini Araştırmalar, 23(57), 65-94. google scholar
56. Karakaş, M. (2020). Covid-19 salgınının çok boyutlu sosyolojisi ve yeni normal meselesi. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 40, 541-573. https://doi.org/10.26650/SJ.2020.40.1.0048. google scholar
57. Karaman, K. (2010). Ritüellerin toplumsal etkileri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2010(21), 227-236. google scholar
58. Kalish, R. A. (1968). Life and death: dividing the indivisible. Social Science & Medicine, 2, 249-259. google scholar
59. Kellehear, A. (2008a). Dying as a social relationship: A sociological review of debates on the determination of death. Social Science & Medicine 66, 1533-1544. google scholar
60. Kellehear, A. (2008b). Modern death - who cares? Allan Kellehear argues that end of life care is lagging behind other health areas: The process of dying is poorly understood and frequently unprovided for in the modern health service. Soundings, 38, Spring. pp. 82+. google scholar
61. Kellehear, A. (2015). Ölme üzerine bir inceleme: Bireysel bütünlük, bedensel çöküş ve ruhsal dönüşüm (Barış Zeren, Çev.). İstanbul, Türkiye: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. google scholar
62. Kılıç, O. (2020). Tarihte küresel salgın hastalıklar ve toplum hayatına etkileri. Küresel Salgının Anotomisi: İnsan ve Toplumun Geleceği (M. Şeker, A. Özer ve C. Korkut, Ed.). Ankara, Türkiye: Türkiye Bilimler Akademisi. google scholar
63. Kınlı, H. D. ve Yükselsin, İ. Y. (2016). Eşikler, müzikler ve liminalite: Profesyonel Roman müzisyenler ve Bergama yöresi evlilik ritüellerindeki liminal rolleri. International Journal of Human Sciences, 13(1), 375-399. Doi:10.14687/ijhs.v13i1.3481. google scholar
64. Kocabaş, A. (2020). Eşitsizlik ve Covid-19. Türk Tabipleri Birliği Covid-19 İzleme Kurulu, Covd-19 Pandemisi Altıncı Ay Değerlendirme Raporu. ISBN 978-605-9665-58-2. google scholar
65. Kübler-Ross, E. (2014). On death and dying: What the dying have to teach doctors, nurses, clergy and their own families. New York, USA: Scribner. google scholar
66. Kümbetoğlu, B. (2005). Sosyolojide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. İstanbul, Türkiye: Bağlam Yayınları. google scholar
67. Kümbetoğlu, B. (2020). Niteliksel araştırmalarda analiz. İstanbul, Türkiye: Bağlam Yayınları. google scholar
68. Layder, D. (2013). Sosyolojik araştırma pratiği: Teori ve sosyal araştırmanın ilişkilendirilmesi (Serdar Ünal, Çev.). Ankara, Türkiye: Heretik Yayıncılık. google scholar
69. Levinas, E. (2004). Ölüm ve öteki. Cogito, 40, 157-175. google scholar
70. Levinas, E. (2006). Ölüm ve zaman (Nami Başer, Çev.). İstanbul, Türkiye: Ayrıntı Yayınları. google scholar
71. Lyotard, J. F. (2007). Fenomenoloji (İsmet Birkan, Çev.). Ankara, Türkiye: Dost Kitabevi Yayınları. google scholar
72. Merkit, N. (2020). Spinoza ve Nietzsche’nin felsefesinde ölüm sorunu. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 30, 437-450. google scholar
73. Nazlı, A. (2006). Bedenin ölümü: Modern öncesinden postmoderne beden ve ölüm. Sosyoloji Dergisi, (16). google scholar
74. Okumuş, E. (2009). Bedene müdahalenin sosyolojisi. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi-www.e-sarkiyat.com-ISSN: 1308-9633 Sayı: II, Kasım 2009. google scholar
75. Okutan Davletov, N. (2020). Yenisey Kırgızlarından Hakaslara ölüm algısı. Türkbilig/Türkoloji Araştırmaları Dergisi, (39), 15-27. google scholar
76. Ökten, K. H. (2004). Heidegger>in varlık ve zaman>daki ölüm çözümlemesi. Cogito, Sayı: 40, 123-155. google scholar
77. Ökten, K. H. (2016). Ölüm kitabı: Ölüm düşüncesinin temel metinleri. İstanbul, Türkiye: Agora Kitaplığı. google scholar
78. Örnek, S. V. (1971). Anadolu folklorunda ölüm. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 2018. google scholar
79. Özmen Akalın, F. A. (2020). Türk üniversite gençliğinin ölüme bakış açısı: Alturist ve mutlu ölüm olgusu. Türk Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 5(1), 1-17. google scholar
80. Özoran, B. A. (2015). Ölümlülük, ölümsüzlük ve diğer hayat stratejileri (Kitap Eleştirisi). İletişim Araştırmaları, 13(1), 97-104. google scholar
81. Pandya, A., & Kathuria, T. (2021). Death anxiety, religiosity and culture: Implications for therapeutic process and future research. Religions, 12(61). https://doi.org/10.3390/rel12010061. google scholar
82. Platon. (2001). Phaidon (H. R. Atademir ve Kemal Yetkin, Çev.). İstanbul, Türkiye: Sosyal Yayınlar. google scholar
83. Sağır, A. (2014). Modern dünya ve ölüm: Batılının ölüm karşısında tavırları. Journal of History Culture and Art Research, 2(4), 213-221. google scholar
84. Sağır, A. (2014). Ölüm sosyolojisi (2.bs). Ankara, Türkiye: Phoenix Yayınevi. google scholar
85. Sayın, Z. (2018). Ölüm terbiyesi. İstanbul, Türkiye: Metis Yayınları. google scholar
86. Seneca, L. A. (2018). Ahlak mektupları (Türkan Uzel, Çev.). İstanbul, Türkiye: Jaguar Kitap. google scholar
87. Sontag, S. (2004). Başkalarının acısına bakmak (Osman Akınhay, Çev.). İstanbul, Türkiye: Agora Kitaplığı. google scholar
88. Şahin, İ. (2019). Arada kalmak: Kalıcı bir Liminalite örneği olarak Türk modernleşmesi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 5(2) (Ağustos-2019), 203-222. google scholar
89. Tekin, H. H. (2006). Nitel araştırma yönteminin bir veri toplama tekniği olarak derinlemesine görüşme. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 13, 101-116. google scholar
90. Touraine, A. (2014). Modernliğin eleştirisi (Hülya Uğur Tanrıöver, Çev.). İstanbul, Türkiye: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
91. Turhan, E. H. (2021). Ölüm sosyolojisi ekseninde ölüm kaygısı ve koronavirüs. Habitus Toplumbilim Dergisi, (2), 85-101. google scholar
92. Turner, J. H. (2009). The sociology of emotions: Basic theoretical arguments. Emotion Review, 1(4), 340-354. google scholar
93. Turner, S. B. (2011). Tıbbi güç ve toplumsal bilgi (Ümit Tatlıcan, Çev.) Bursa, Türkiye: Sentez Yayıncılık. google scholar
94. Turner, V. (2018). Ritüeller-Yapı ve anti-yapı (2.bs). (Nur Küçük, Çev.). İstanbul, Türkiye: İthaki Yayınları. google scholar
95. Türk Dil Kurumu (TDK). (2021). Türk dil kurumu sözlükleri (Erişim Adresi: https://sozluk.gov.tr/). google scholar
96. Üçer, M. B. (2020). Orta sınıfın utancı: Duygu Sosyolojisi açısından 1980’ler Türkiye’sinde toplumsal değişme. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji Anabilim Dalı, İstanbul. google scholar
97. Ünal, M. S. (2011). Zamansız ölüm: Geleneksel ve modern toplum karşıtlığında ölümün yeri. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 11(2), 121-133. google scholar
98. White, K. (2009). An introduction to the sociology of health and illness. London, Thousand Oaks, New Delhi and Singapore: Sage. google scholar
99. Yasin, Y. (2020). Kırılgan gruplar ve Covid-19. Türk Tabipler Birliği, Covid-19 Pandemisi Altıncı Ay Değerlendirme Raporu, 425-440. google scholar
100. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara, Türkiye: Seçkin Yayıncılık. google scholar
101. Yıldırım, S. (2020). Salgınların sosyal-psikolojik görünümü: Covid-19 (Koronavirüs) pandemi örneği. Electronic Turkish Studies, 15(4). google scholar
102. Yıldız, E. (2007). İnsan duygularına yeni bir bakış: Duygu sosyolojisi. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, (2), 235-253. google scholar
103. Zafer, C. (2019). Ölüm olgusu ve ölümün sosyolojik etkileri. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (MÜSBİD), 8(15), 64-82. google scholar