Millî Mücadele’de Sovyet Yardımı Nasıl Kayda Geçti? Sovyet Rusya Belgeleri ile Türk Kaynaklarında Miktar, Kanal ve Adlandırma Farkları (1920-1922)

Öz

Bu çalışma, Millî Mücadele döneminde Sovyet yardımının Sovyet Rusya belgeleri ile Türk diplomatik ve Meclis kayıtlarında nasıl kayda geçtiğini açıklamayı amaçlamaktadır. Araştırmanın öne çıkan yönü yardımı yalnız miktar meselesi olarak değil; belge dili, adlandırma, aktarım kanalı, mali kaygı ve siyasi temsil düzeylerinde karşılaştırmalı biçimde incelemesidir. Bu çerçevede çalışmada tarihi kaynak analizi kullanılmış; Sovyet dış politika belgeleri, Rus askerî sevkiyat kayıtları, Aralov hatıratı, Türk Diplomatik Arşivi belgeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Zabıt Ceridesi ve Gizli Celse Zabıtları birlikte değerlendirilmiştir. Belgeler, üretildikleri kurumsal bağlam, tarih, aktör, yardım türü, miktar ve kullanılan kavramlar bakımından çözümlenmiştir. Sonuçta Sovyet kayıtlarında yardımın anti-emperyalist dostluk, diplomatik tanıma ve sevkiyat cetvelleri üzerinden; Türk kayıtlarında ise cephane ile para ihtiyacı, Rus altınlarının mali idaresi, Hazine menfaati ve ordu harcamaları bağlamında kurulduğu ortaya çıkmıştır. Bu farklı kayıt biçimi, Millî Mücadele’nin olağanüstü şartlarında dış yardımın yalnız diplomatik dayanışma olarak değil, aynı zamanda savaş ekonomisini ayakta tutan bir devlet kapasitesi meselesi olarak işlediğini göstermektedir. 1920-1922 arasında Sovyet yardımı, Moskova için Antant düzenine karşı stratejik bir destek; Ankara için ise cepheyi sürdürebilme, bütçeyi çevirebilme ve mali egemenliği koruyabilmenin araçlarından biri olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Sovyet Yardımı
• Türk-Sovyet İlişkileri
• Millî Mücadele

How Was Soviet Aid Recorded during the Turkish War of Independence? Differences in Quantity, Channel, and Terminology in Soviet Russian Documents and Turkish Sources (1920–1922)

Öz

This study aims to explain how Soviet aid during the Turkish War of Independence was recorded in Soviet Russian documents and in Turkish diplomatic and parliamentary records. Its main contribution lies in examining this aid not merely as a question of quantity, but comparatively through documentary language, terminology, channels of transfer, fiscal concerns, and political representation. To this end, the study employs historical source analysis and evaluates Soviet foreign policy documents, Russian military shipment records, Aralov’s memoirs, documents from the Turkish Diplomatic Archives, the Proceedings of the Grand National Assembly of Türkiye (TBMM), and the Secret Session Records together. The documents are analyzed in terms of their institutional context of production, date, actors, type of aid, quantity, and key concepts. The findings show that Soviet records framed the aid through anti-imperialist friendship, diplomatic recognition, and shipment schedules, whereas Turkish records framed it in relation to the need for ammunition and money, the fiscal administration of Russian gold, Treasury interests, and army expenditures. This difference in recording demonstrates that, under the extraordinary conditions of the War of Independence, foreign aid functioned not only as diplomatic solidarity but also as a matter of state capacity that sustained the war economy. Between 1920 and 1922, Soviet aid was a strategic instrument for Moscow against the Entente order, while for Ankara it became one of the means of sustaining the front, managing the budget, and preserving fiscal sovereignty.

Anahtar Kelimeler

• Soviet Aid
• Turkish-Soviet Relations
• Turkish War of Independence

Kaynakça

1. Bilgin, Mustafa Sıtkı. “Vliianie Bol’shevistskoi Revoliutsii na Turetskoe Natsional’noe Dvizhenie: K Voprosu o Sovetskoi Finansovoi Pomoshchi.” Istoriia (2017): 39-49.
2. Çakıcı, Nurettin. “Sovyet Rusya’nın Millî Mücadele Hareketine Mali ve Askerî Yardımları (1919-1922).” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 73 (2023): 85-109. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1314945.
3. Çamur, Gazi. “TBMM’de Ekonomik Gündem: Rus Altınları (1920–1922).” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi XXXVI, no. 102 (2020): 255–276.
4. Çelik, Gülfettin, Karacakaya, Recep, Mete, Zekai, Genç, Hamdi ve Bal, Faruk. Kızılay Arşivi Belgelerinde Savaşlar: Trablusgarb-Balkan-Millî Mücadele. Türk Kızılayı ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2019.
5. Çetinkaya, Y. Doğan. “Büyük Taarruz ve Hint Hilafet Hareketi’nin Para Yardımı.” Toplumsal Tarih 344 (Ağustos 2022): 46-51.
6. Çetinkaya, Y. Doğan. “Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın Dekontları ve Hint Yardımı.” Toplumsal Tarih 354 (Haziran 2023): 36-44.
7. Çetinkaya, Y. Doğan. “Hint Hilafet Hareketi’nin Para Yardımı ve ‘İngiliz İzni.’” Toplumsal Tarih 341 (Mayıs 2022): 44-50.
8. Cöhce, Salim. “Türk İstiklal Mücadelesi ve Hindistan.” BAL-TAM Türklük Bilgisi 23 (2015): 17-90.

9. Ercan, Semanur. Abdurrahman Peşaveri: Hint Kızılayı’ndan Türk Askerî ve Siyasi Hayatına Uzanan Bir Ömür. Kızılay Kültür Sanat Yayınları, 2024.
10. Garraghan, Gilbert J. A Guide to Historical Method. Edited by Jean Delanglez. Fordham University Press, 1946.
11. Hatunoğlu, Nurettin. “Buhara Ahbarı Gazetesine Göre Türkiye Milli Mücadelesinin Buhara’daki Yansımaları.” İçinde XVII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: 15-17 Eylül 2014, Kongreye Sunulan Bildiriler, cilt 5, kısım 2, 541-569. Türk Tarih Kurumu, 2018.
12. Keskin, Mustafa. Hindistan Müslümanlarının Millî Mücadele’de Türkiye’ye Yardımları (1919-1923). Erciyes Üniversitesi Yayınları, 1991.
13. Khan, Ali Asghar. “Hint Müslümanlarının Türk Kurtuluş Hareketine Malî Yardımı (1919-1923).” Çeviren Ahmet Özgiray. Tarih İncelemeleri Dergisi 8, no. 1 (1993): 203-217.
14. Kılıç, Selda. “İstiklal Harbi’nde Sovyetler Birliği’nden Gelen Yardımlar.” DTCF Dergisi 56, no. 1 (2016): 124-143.
15. Kişi, Şule Sevinç. “Mübadele Sürecinde Hint Müslümanlarının Türkiye’ye Yaptıkları Yardımların Soruna Dönüşmesi (1923-1925).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 20, no. 41 (2020): 541-578.
16. Kişmir, Aykut. “Türk Milletinin Kolektif Hafızasında, Türk Kurtuluş Savaşı ve Hint Müslümanlarından Gelen Maddi Yardımlar.” Nüsha 59 (2024): 183-195. https://doi.org/10.32330/nusha.1546803.
17. Rahmankulova, Zumrad. “Birinci Dünya Savaşı ve Türkistan.” İçinde Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, 2571-2582. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2018.
18. Sezgin, Volkan. “Millî Mücadele Dönemi Dış Yardımlar.” Journal of Institute of Economic Development and Social Researches 1, no. 1 (2015): 37-40.
19. Shubin, Aleksandr V. “Sovetskaia Voennaia Pomoshch’ Turtsii v 1920-1922 Godakh.” Novaia i Noveishaia Istoriia 68, no. 5 (2024): 139-153. https://doi.org/10.31857/S0130386424050119.
20. Yavan, Murat. Türkistan’ın Siyasi ve Fikri Önderlerinden Osman Kocaoğlu (1878-1968): Hayatı ve Faaliyetleri. Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2019.