Cumhuriyetin İlk Yıllarında Köy Okullarının Yaygınlaştırılması Çalışmaları (1923-1938)

Öz

Cumhuriyet’in ilk yıllarında nüfusun büyük bir bölümünün köylerde yaşaması, eğitim politikalarının kırsal alanlar merkezli olarak planlanmasını zorunlu kılmıştır. Bu çerçevede köy okulları, okuryazarlığın artırılması, ulusal bilincin güçlendirilmesi ve modernleşme hedeflerinin köylü nüfusa aktarılmasında önemli bir unsur olarak görülmüştür. Cumhuriyetin ilanıyla başlayan köycülük çalışmaları içesinde eğitim geniş yer bulmuş, çıkarılan kanunlarla desteklenmiştir. 1924 tarihli Köy Kanunu ile köylerde ilkokul açılması zorunlu hale getirilmiş, köy halkı okul binalarının yapım ve bakımından sorumlu tutulmuştur. 1926 tarihli Maarif Teşkilatı Kanunu ise ilköğretimin idari yapısını yeniden düzenleyerek köy okullarının planlanması, inşası ve denetlenmesini Maarif Vekâleti’nin yetkisine bağlamıştır. Bu dönemde köy okulları, sınırlı imkânlara rağmen yaygınlaştırılmaya çalışılmış; bina yapımında yerel emek ve devlet desteğinin birlikte kullanıldığı bir model benimsenmiştir. Köy okullarının etkin biçimde işleyebilmesi için öğretmen ihtiyacının karşılanması da öncelikli bir politika alanı olmuştur. Bu amaçla köy öğretmen okulları, eğitmen kursları ve Köy Eğitmenleri Kanunu gibi uygulamalar hayata geçirilmiştir. Öğretmenlerin köy yaşamına uyum sağlayabilecek niteliklerde yetiştirilmesi hedeflenmiş; eğitim programlarında pratik bilgi, üretim ve günlük yaşamla bağlantılı içeriklere yer verilmiştir. Bu çalışmada Atatürk döneminde köy okullarının yaygınlaştırılması için yapılan çalışmalara değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Köy okulları
• İlk mektep
• muallim mektepleri

Efforts to Expand Village Schools in the Early Years of the Republic (1923–1938)

Öz

In the early years of the Republic, the fact that a large proportion of the population lived in rural areas made it necessary for educational policies to be planned with a rural focus. Within this framework, village schools were regarded as a crucial instrument for increasing literacy, strengthening national consciousness, and transmitting the goals of modernization to the rural population. Educational initiatives occupied a significant place within the rural development policies that began with the proclamation of the Republic and were supported by various legislative measures.With the Village Law of 1924, the establishment of primary schools in villages was made compulsory, and village communities were held responsible for the construction, maintenance, and repair of school buildings. The Law on the Organization of Education enacted in 1926 reorganized the administrative structure of primary education and placed the planning, construction, and supervision of village schools under the authority of the Ministry of Education. Despite limited resources, efforts were made during this period to expand the number of village schools, adopting a model that combined local labor with state support in school construction. Ensuring an adequate supply of teachers was another priority policy area to enable village schools to function effectively. To this end, village teacher training schools, instructor courses, and legal regulations such as the Village Instructors Law were implemented. The training of teachers capable of adapting to rural life was emphasized, and educational programs incorporated practical knowledge, production-oriented skills, and content closely connected to daily life. This study examines the initiatives undertaken during the Atatürk era to expand and strengthen village schools.

Anahtar Kelimeler

• Village schools
• teacher training schools
• literacy campaign

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri Düstur: Tertip: 3 Cilt: 5 Sayfa: 336, Tarih: 7/4/1924 Sayı: 68.
2. BCA, Yer Bilgisi, 98- 475 – 5, Kurum:180-9-0-0 / GENEL Belge Tarihi: 20.04.1930.
3. BCA, Yer Bilgisi, 1778 -1209 -1, Kurum: 490-1-0-0/GENEL Belge Tarihi:1931.
4. BCA, Yer Bilgisi: 78 - 74 – 10, Dosya Ek: 145-114 Kurum: 30-18-1-2 / KARARLAR DAİRE BAŞKANLIĞI (1928-) Belge Tarihi: 31.08.1937.
5. BCA, Yer Bilgisi, , 852- 366-2, Kurum: 490-1-0-0/ GENEL, Belge Tarihi: 31.12.1938
6. BCA, Yer Bilgisi, 80- 391-2, Kurum:180-9-0-0/GENEL, Belge Tarihi: 03.01.1928
7. BCA, Yer Bilgisi: 80 - 391 – 2, Kurum: 180-9-0-0 / GENEL Belge Tarihi: 03.01.1928.
8. BCA, Yer Bilgisi: 81 - 394 – 7, Kurum: 180-9-0-0 / GENEL Belge Tarihi: 28.09.1928.

9. BCA, Yer Bilgisi: 87 - 43 – 12, Kurum: 30-18-1-2 / KARARLAR DAİRE BAŞKANLIĞI (1928), Belge Tarihi: 12.05.1939.
10. BCA, Yer Bilgisi: 13 - 72 – 58, Kurum: 180-9-0-0 / GENEL, Belge Tarihi: 23.11.1925.
11. BCA, Yer Bilgisi: 143 - 685 – 1, Kurum: 180-9-0-0 / GENEL, Belge Tarihi: 03.04.1934.
12. BCA, Yer Bilgisi: 127 - 608 – 1, Kurum: 180-9-0-0 / GENEL, Belge Tarihi:05.01.1927.
13. BCA, Yer Bilgisi: 127 - 608 – 1, Kurum: 180-9-0-0-1/ GENEL, Belge Tarihi:05.01.1927.
14. BCA, Yer Bilgisi: 127 - 608 – 1, Kurum: 180-9-0-0-2 / GENEL, Belge Tarihi:05.01.1927.
15. BCA, Yer Bilgisi: 127 - 608 – 1, Kurum: 180-9-0-0-3 / GENEL, Belge Tarihi:05.01.1927.
16. BCA, Yer Bilgisi: 142 -20-5,-1 Dosya Ek: 141, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Belge Tarihi: 20.06.1935.
17. BCA, Yer Bilgisi: 142 -20-5-2, Dosya Ek: 141, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Belge Tarihi: 20.06.1935.
18. BCA, Yer Bilgisi: 142 -20-5-3, Dosya Ek: 141, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Belge Tarihi: 20.06.1935.
19. BCA, Yer Bilgisi: 142 -20-5-4, Dosya Ek: 141, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Belge Tarihi: 20.06.1935.
20. BCA, Yer Bilgisi: 142 -20-5-5, Dosya Ek: 141, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Belge Tarihi: 20.06.1935.
21. BCA, Yer Bilgisi: 142 -20-5-6, Dosya Ek: 141, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Belge Tarihi: 20.06.1935.
22. (BCA, Yer Bilgisi: 62 - 310 – 5, Kurum: 180-9-0-0 / GENEL, Belge Tarihi: 03.09.1927).
23. Telif Eserler Bozkurt, B. (2020). Cumhuriyet Türkiye’sinin eğitim sisteminin inşası sürecinde Heyet-i İlmiye toplantıları. Belgi Dergisi, 2(19), 1748–1765.
24. Coşkuner, E. A. (2024). Kemalist köycülük politikaları doğrultusunda köy enstitüleri. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 571–594. https://doi.org/10.21547/jss.1392841
25. Çakmak, B. (2015). Geç dönem Osmanlı toplumunda köylünün sosyo-ekonomik durumu: Yönetilen zümre olarak kendi ifadelerine göre Uşak köylüsü. CTAD, 11(21), 59–81.
26. Çelenk, S. (2019). Cumhuriyet dönemi ilköğretim programlarında köy okullarına yönelik düzenlemeler. İlköğretim Online, 18(4), 1639–1656. https://doi.org/10.17051/ilkonline.2019.639339
27. Ezer, F. (2020). Köy enstitülerinin Türk eğitim tarihindeki yeri ve önemi. Belgi Dergisi, 2(19), 1786–1804. Giritli, İ. (1991). Atatürk ve halkçılık. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 7(20), 181–188.
28. Kanbolat, E. (2017). Atatürk döneminde eğitimde millilik ve modernleşmeye dair tartışmalar. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 16(31), 57–80.
29. Kapluhan, E. (2014). 1921 Maarif Kongresi’nin Türk eğitim tarihindeki yeri ve önemi. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 4(8). https://doi.org/10.17828/yasbed.05955
30. Karacabey, B., & Topçu, S. M. (2024). Early Republican period village schools with teacher lodgings in Ardahan. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 40(111), 181–222. https://doi.org/10.33419/aamd.1700112
31. Karaçam, N. (2013, 20 Şubat). Atatürk’ün Halkevleri yoluyla köycülük politikası. Gazete Trakya.https://www.gazetetrakya.com/Haber.Ataturkun_Halkevleri__Yoluyla_Koyculuk_Politikasi-248359.gazetetrakya
32. Kavas, Ö. (2020). Erken Cumhuriyet döneminde köy okulları mimarisi: Mersin örneği (Yüksek lisans tezi). YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/32352
33. Kaya, M., & Akan, B. (2019). Cumhuriyet dönemi eğitim öğretimin gelişmesi ve tarih eğitiminde Bingöl örneği. Bingöl Araştırmaları Dergisi, 5(2), 9–20.
34. Maarif Teşkilâtı Kanunu, No. 789 (22 Mart 1926). T.C. Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1163.pdf
35. Orakçı, M. (2023). Atatürk’ün Ankara’ya gelişi kutlamaları (1932–1938). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 145–170.
36. Örmecioğlu, H. T. (2019). Cumhuriyetin ilk yıllarında köycülük tartışmaları ve numune köyler. Belleten, 83(297), 729–752. https://doi.org/10.37879/belleten.2019.729
37. Özbek, Y. (2013). School buildings in the early Republican period (1923–1945): The case of Kayseri. Belleten, 77(279), 859–890. https://belleten.gov.tr
38. Öztürk, A. (2019). Cumhuriyet döneminde köylücülük politikaları: İzmir–Aydın–Denizli örneği (1923–1950) (Yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi.
39. Sarı, M. (2013). Yeni Türk Devleti’nin ilk Maarif Vekâleti (Kuruluşu ve çalışmaları 1920–1923). Atatürk Yolu Dergisi, (54), 169–194.
40. Sarı, M., & Uz, E. (2017). Cumhuriyet döneminde köy eğitmen kursları. Turkish History Education Journal, 6(1), 29–55.
41. Sungu, İ. (1938). Tevhidi Tedrisat. Belleten, 2(7–8), 397–432. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1428511
42. Vurgun, A., & Akaydın, B. B. (2025). Cumhuriyet’in köy çocuklarına hayat bilgisi öğretimi: 1927 köy mektepleri müfredatında hayat bilgisi dersi. International Journal of Geography and Geography Education, (54), 85–104. https://doi.org/10.32003/igge.1358682
43. Yıldırım, Y. (2025). Cumhuriyetin ilk yıllarında Eskişehir’de bir okul: Sivrihisar Köy Yatı Mektebi (1925–1927). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(3), 816–837.
44. Yücel, M. S. (2023). Cumhuriyetin ilk yıllarında köy yatı mektepleri. History Studies, 15(Cumhuriyetin 100. Yılı Özel Sayısı), 293–313. https://doi.org/10.9737/historystudies.1358682
45. Yücer, N. (2010). Cumhuriyet döneminde köye öğretmen yetiştiren kurumlar ve eğitim programlarının değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi.