Çankırı Vilayeti Belediye Hududu Haritası: Toponiminin Kartografik Analizi

Yıl 2026, Cilt: 17 Sayı: 1 , 267 - 296 , 29.04.2026

Bekir Gökmen

https://doi.org/10.54558/jiss.1825726

https://izlik.org/JA92DS82MC

Öz

Amaç: Çalışma, Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze Çankırı şehrinin gelişim özelliklerini toponimi açısından değerlendirmeyi hedeflemektedir. Anadolu’daki kasaba/küçük şehir özellikli bir yerleşmedeki toponimlerin neler olduğu ortaya konulacaktır. Şehirlerin gelişmesine istinaden eski isimlerin ortaya çıkartılması ve lokasyonlarının belirlenmesi, yerli ve milli değerlerin gün yüzüne çıkartılması açısından önem arz eder. Elde edilen bulgular şehir coğrafyasına katkı sağlayarak, Anadolu kasabalarındaki mekânsal evrimin nasıl gerçekleştiğine ışık tutacaktır. Toponimik analizler yerleşmelerin çevresiyle beraber yaşadığı dönüşümü anlamak açısından önemlidir.
Yöntem: Arap harfli Türkçe ile basılan harita üzerinde yer alan toponim konumlarının coğrafi referans programı yardımıyla tespit edilmesi, bu toponimlerin transkripsiyonun yapılması, belediye idari alanının toponimik kimliği açısından oldukça değerlidir. Harita üzerinden okunan, toplam 231 adet yer ve yerleşme adının semantik tasnifle değerlendirmenin yanında coğrafi nitelik itibarıyla da gruplandırılmıştır. Noktasal verilerin koordinatları, Harita Genel Müdürlüğünün yayımladığı Türkiye ve Çevresi Coğrafi Ad Dizininde (CAD) benzer şekilde, tip, enlem ve boylam değerleri şeklinde ondalık cinsinden tablo haline getirilmiştir. Haritadan elde edilen veriler, Arc-GIS programında mekânsal analiz araçlarından Kernel yoğunluk analizi ve mekânsal istatistik araçlarından optimize sıcak nokta analizleriyle görselleştirilerek mekânsal dağılış düzenleri belirlenmiştir.
Bulgular: “Çankırı Vilayeti Belediye Hududu Haritası” isimli kartografik eser, bünyesinde barındırdığı toponimler ile Çankırı şehri ve çevresinin ayrıntılı bir şekilde incelenmesi imkanını sağlamaktadır. 16. Yüzyıldan itibaren Çankırı şehri mahallelerinin tamamen Türklerden oluşması gerek şehir gerekse şehrin etki alanında tamamen Türkçe isimlerin hâkim olmasına neden olmuştur. Şehir arazisinin kullanım özelliklerinin değişmesiyle özellikle tarımla ilgili eski toponimler ortadan kalkmıştır. Soyut kültürel miras olan Türkçe toponimler, başka bir ifade ile yer adları adeta Türk milletinin bir tapu senedi olup, bu harita bunun en güzel örneğidir.
Sonuç: Şehirlerin gelişmesine istinaden unutulmuş eski isimlerin ortaya çıkartılması ve lokasyonlarının belirlenmesi, yerli ve milli değerlerin gün yüzüne çıkartılması açısından, şehir coğrafyasına katkı sağlayarak, Anadolu kasabaların toponimik evrimin güncel mekânsal durumlarının ortaya konulması, yerleşmelerin çevresiyle beraber yaşadığı değişimi/dönüşümü anlamak açısından örnek teşkil etmektedir.
Özgünlük: Arap harfli Türkçe kullanılarak basılmış Çankırı Vilayeti Belediye Hududu Haritası ile ilgili bugüne kadar herhangi bir toponimi çalışması yapılmamış olması, toponimler ışığında yerli ve milli kültürel değerlerin açığa çıkartılmak istenmesi ve şehrin geçirdiği mekânsal değişimlerin yansıtılması açısından özgün nitelikler barındırır.

Anahtar Kelimeler

Belediye Hududu Haritası , Toponimi , Toponimik Analiz , Kartografya , Çankırı

Çankırı Province Municipal Boundary Map: Cartographic Analysis of Toponymy

https://izlik.org/JA92DS82MC

Öz

Aim: The study aims to evaluate the developmental characteristics of the city of Çankırı from the early years of the Republic to the present day from a toponymic perspective. It will reveal the toponyms of a settlement in Anatolia that has been shaped by Turkish culture. In light of the development of cities, uncovering old names and determining their locations is important in terms of bringing local and national values to light. The findings obtained will contribute to urban geography and shed light on how spatial evolution took place. Toponymic analyses are important for understanding the transformation that settlements have undergone along with their surroundings.
Method: The identification of the locations of names recorded on the map using a geographic reference program and the transcription of these names are highly valuable in terms of the toponymy of the municipal administrative area. A total of 231 place and settlement names read from the map have been evaluated and grouped according to their geographical characteristics. The coordinates of the point data have been tabulated as in the Geographic Name Index of Turkey and its Surroundings published by the General Directorate of Mapping. The data obtained from the map was visualized using spatial analysis tools in Arc-GIS, specifically Kernel density analysis and spatial statistics tools such as hot spot analysis, to determine spatial distribution patterns
Results: The cartographic work titled “Çankırı Province Municipal Boundary Map” provides the opportunity to examine the city of Çankırı and its surroundings in detail through the toponyms it contains. Since the 16th century, the fact that the neighborhoods of Çankırı city were entirely composed of Turks has led to Turkish names becoming dominant both in the city and in its sphere of influence. With changes in the use of the city's land, old toponyms related to agriculture in particular have disappeared. Turkish toponyms, which are part of the intangible cultural heritage, or in other words, place names, are like a title deed for the Turkish nation, and this map is the finest example of this.
Conclusion: In light of urban development, uncovering forgotten old names and determining their locations contributes to urban geography by bringing local and national values to light. It serves as an example for understanding the changes/transformations that settlements undergo alongside their surroundings, revealing the current spatial status of the toponymic evolution of Anatolian towns.
Originality: The fact that no work has been done to date on the Çankırı Province Municipal Boundary Map, printed using old Turkish letters, is significant in terms of revealing local and national cultural values within the scope of toponymy and reflecting the spatial changes the city has undergone.

Anahtar Kelimeler

Municipality Border Map , Toponymy , Toponymic Analysis , Carthography , Çankırı

Kaynakça

• Aksoy, H. (2022). Anadolu’da Erken Dönem Türk İzleri, Ankara: İksad Yayınları.
• Algan, H. (1963). Memleketin İlk Haritaları 1/200.000 Ölçekli İstikşaf Haritamız, Harita Dergisi, (67), 53-57.
• Baykara, T. (1990). Anadolu’nun Selçuklular Devrindeki Sosyal ve İktisadi Tarihi Üzerine Araştırmalar. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No:56, İzmir: Ege Üniversitesi Basım evi.
• Beyoğlu, S. (2010). Çankırı’nın Sıhhi ve İçtimai Coğrafyası, Çankırı Araştırmaları Dergisi, (5-6), 31-57.
• Çankırı Valiliği. (2012). Cumhuriyetin 15. Yılında Çankırı (1938). http://www.cankiri.gov.tr/cumhuriyetin-15yilinda-cankiri.
• Darkot, B. (1961). Türkiye’nin İdari Coğrafyası Üzerine Düşünceler, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, 6(2), 35-46.
• Drew-Bear, T. (2008). Antik Dönemde Çankırı. Çankırı Valiliği IV. Çankırı Kültürü Bilgi Şöleni Bildirileri, 100. Yıla Doğru Çankırı İçinde (s. 61-68). Ankara: Görsel Tanıtım Ajans &Basım.
• Gökmen, B. (2021). Çankırı Şehrinin Eski Mahalleleri. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1),258-279.
• Ersin, F. (1958, 26 Mayıs) On gün ara ile iki defa felakete uğrayan Çankırı'da selden 18 kişi öldü. Milliyet. Erişim Adresi:http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Arsiv/1958/05/26.
• Gümüşçü, O., Yiğit, İ., & Yilmaz, S.T. (2013).Türkiye’nin Beşbin Yılı. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Günel, G. & Kılcı, A. (2015). Ankara Şehri 1924 Haritası:Eski Bir Haritada Ankara’yı Tanımak. Ankara Araştırmaları Dergisi, 3(1),78-104.
• Hausner, I. (2012). Etmology and the historic studt of geographical names. In Toponymy Training Manuel, UNGEGN, Departmenr of Economic and Social Affair, Chapter 26, pp. 1-6.
• İbret, Ü. (2003). Çankırı'daki Köy Adları Üzerine Coğrafi Açıdan Bir İnceleme. Marmara Coğrafya Dergisi, (7), 53-80.
• İstatistik Umum Müdürlüğü. (1953). Nüfus Sayımları 1927-1950, Ankara Basım ve Ciltevi.
• İzbırak, R. (1975). Coğrafya Terimler Sözlüğü, Möm Yayınları,Ankara.
• Keklik, E. & Keklik, H. (2018). 1579 Tarihli Çankırı Mufassal Tahrir Defteri, Çankırı Belediyesi Kültür Yayınlari, Çankırı: Yenigün Ofset Matbaacılık.
• Orhonlu, C. (1984). Osmanlı İmparatorluğunda Şehircilik ve Ulaşım Üzerine Araştırmalar. S. Özbaran (Der.), Yay.no:31, İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Özgür, E.M. (2000). Türkiye Coğrafyası, Ankara: Hilmi Usta Matbaacılık.
• Qian, S., Kang M. & Weng, M. (2016). Toponym mapping: a case for distribution of ethnic groups and landscape features in Guangdong, China, Journal of Maps,12:sup1, 546-550, DOI: 10.1080/17445647.2016.1201017
• Selen, H.S. (1943). 16. ve 17. yüzyıllarda Anadolunun köy ve küçük şehir hayatı. İçinde III. Türk Tarih Kurumu Kongresi Bildiriler Kitabı, ss.590-598, Ankara.
• Topyılmaz, S. (2021). Türkiye Toponimi Çalışmlarında Semantik Tasnif Sorunu Üzerine Bir Değerlendirme. DTCF Dergisi, 61(2), 1123-1161. 10.33171/dtcfjournal.2021.61.2.22.
• Tümertekin, E. & Özgüç, N. (2006). Beşeri Coğrafya, İnsan. Kültür. Mekan., İstanbul: Çantay Kitabevi
• Türkan, O. (2021). Kırsal Yerleşme Adlarının Coğrafi Açıdan Değerlendirilmesi: Bayramören (Çankırı) İlçesi Örneği. Türk Coğrafya Dergisi, (77), 157-170. https://doi.org/10.17211/tcd.903748
• Türkezer, A, & Çobanoğlu, S. (2012). Türk Haritacılık Tarihi, 1/200.000 Ölçekli Haritalar, Harita Dergisi, (148), 25-61. United Nations. (1974). Second United Nations confererence on the standardization of geographical names, Vol.II Technical paper, London.
• Yenigürbüz, E. (2009, 01 Ağustos). Çankırı'da tarihi un fabrikası yıkıldı. Hürriyet. Erişim Adresi: https://www.hurriyet.com.tr/gundem/cankirida-tarihi-un-fabrikasi-yikildi-12189885.
• Yiğit, İ. & Salan, M. (2010). XVI. Yüzyıl Çerkeş Kazası Köylerinin Lokalizasyonu ve Toponimik Analizi, Turkish Studies,International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(6), 825-852.
• Yiğit, İ. (2019). Spatial development of Çankırı city. International Journal of Geography and Geography Education, 39, 203-220.
• Yurt Ansiklopedisi. (1982). Türkiye, Genel:Dünü, Bugünü, Yarını, Cilt 3, İstanbul: Anadolu Yayıncılık