Delilik ile Velilik Arasında: Foucault ve Mevlânâ’da Akıl ile Aşkın Sınırları

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, Michel Foucault’nun delilik söylemi ile Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin tasavvuf düşüncesinde aşk merkezli delilik anlayışını karşılaştırarak, aklın sınırlarının iki farklı düşünsel ve ontolojik rejimde nasıl kurulduğunu ortaya koymaktır. Bu bağlamda deliliğin, birinde dışlama ve sessizleştirme; diğerinde ise hakikate yöneliş ve dönüşüm olarak nasıl anlamlandırıldığı incelenmektedir. Yöntem: Çalışma, karşılaştırmalı felsefe ve hermenötik çözümleme yöntemine dayanmaktadır. Foucault’nun delilik, disipliner iktidar ve hakikat rejimleri üzerine analizleri ile Mevlânâ’nın akıl-aşk gerilimi etrafında şekillenen tasavvufi sembolizmi metinlerarası bir okumayla ele alınmıştır. Bulgular: Analiz sonucunda, modern rasyonalitenin deliliği patolojik bir sapma ve yönetilmesi gereken bir anormallik olarak konumlandırdığı; buna karşılık Mevlânâ’nın deliliği benliğin çözülmesi yoluyla ilahi hakikate açılan bilinçli ve seçilmiş bir deneyim olarak yorumladığı ortaya konmuştur. Bu farkın, öznenin kuruluş biçimini köklü biçimde belirlediği görülmüştür. Sonuç: Çalışma, delilik ile velilik arasındaki sınırın, hakikatin nerede ve nasıl üretildiğine dair temel bir felsefi mesele olduğunu göstermektedir. Foucault’da delilik, disipliner iktidar aracılığıyla susturulurken; Mevlânâ’da delilik, aşk yoluyla hakikate yakınlaşmanın asli imkânı hâline gelmektedir. Özgünlük: Bu makale, Foucault’nun delilik çözümlemeleri ile Mevlânâ’nın tasavvufi düşüncesini doğrudan karşılaştırarak, deliliği yalnızca tarihsel ya da mistik bir tema olarak değil, farklı hakikat rejimlerini açığa çıkaran kurucu bir deneyim olarak ele alması bakımından özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Foucault
• Mevlânâ
• delilik
• akıl
• aşk

Between Madness and Sainthood: The Limits of Reason and Love in Foucault and Rumi

Öz

Aim: The aim of this study is to comparatively examine Michel Foucault’s discourse on madness and Jalāl ad-Dīn Rūmī’s love-centered understanding of madness in Sufi thought, in order to reveal how the limits of reason are constituted within two distinct ontological and epistemological regimes. In this context, the study investigates how madness is conceptualized as a practice of exclusion and silencing in one tradition, and as a mode of existential transformation in the other. Method: The study employs a comparative philosophical approach combined with hermeneutic analysis. Foucault’s analyses of madness, disciplinary power, and regimes of truth are read alongside Rūmī’s Sufi symbolism structured around the tension between reason and love, through a close and intertextual reading of their key texts. Results: The analysis demonstrates that modern rationality positions madness as a pathological deviation to be classified, managed, and controlled, whereas Rūmī interprets madness as a conscious renunciation of the ego and a chosen path toward divine proximity. This divergence reveals two radically different modes of subject formation shaped by reason-centered order on the one hand and love-centered dissolution on the other. Conclusion: The study argues that the boundary between madness and sainthood constitutes a fundamental philosophical problem concerning where and how truth is produced. While madness is silenced through disciplinary power in Foucault’s framework, it emerges in Rūmī as an essential experiential condition for approaching truth through love. Originality: This article offers an original contribution by placing Foucault’s critical history of madness in direct dialogue with Rūmī’s Sufi metaphysics, conceptualizing madness not merely as a historical or mystical theme, but as a constitutive experience that exposes contrasting regimes of truth and subjectivity.

Anahtar Kelimeler

• Foucault
• Rumi
• madness
• reason
• love

Kaynakça

1. Bert, Jean-F. (2020). Foucault (E. Ataseven Çev.). Sel Yayınları.
2. Bilgin, B. (2023). Felsefe Tarihinde Kendini Bilmek: Antik Yunan’dan Günümüze Paradigmatik Bir Bakış. Çizgi Kitabevi.
3. Boyne, R. (2009). Foucault ve Derrida: Aklın Öteki Yüzü (İ. Yılmaz Çev.). Bilgesu Yayınları.
4. Chittick, W. C. (2008). Varolmanın Boyutları: Tasavvuf ve Vahdetü’l-Vücûd Üstüne Yazılar (T. Koç Çev.). İnsan Yayınları.
5. Chittick, W. C. (2018a). İlahi Aşk: Erken Dönem Farsça Tasavvuf Metinlerinde Allah ve İnsan (Ö. Saruhanlıoğlu ve K. Filiz Çev.). Nefes Yayınları.
6. Chittick, W. C. (2018b). Aşığın Aynası: Kayıp Kalbin Peşinde (Ö. Saruhanlıoğlu Çev.). Okuyan Us Yayınları.
7. Dreyfus, H. L. & Rabinow, P. (1983). Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics. The University of Chicago Press.
8. Foucault, M. (2001). Yapısalcılık ve Postyapısalcılık (Ü. Umaç ve A. Utku Çev.). Birey Yayınları.

9. Foucault, M. (2005). Büyük Kapatılma (I. Ergüden ve F. Keskin Çev.). Ayrıntı Yayınları.
10. Foucault, M. (2007). İktidarın Gözü (I. Ergüden Çev.). Ayrıntı Yayınları.
11. Foucault, M. (2013). Güvenlik, Toprak, Nüfus (F. Taylan Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
12. Foucault, M. (2014). Özne ve İktidar: Seçme Yazılar 2 (F. Keskin ve O. Akınhay Çev.). Ayrıntı Yayınları.
13. Foucault, M. (2015). Biyopolitikanın Doğuşu (A. Tayla Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
14. Foucault, M. (2017). Deliliğin Tarihi (M. A. Kılıçbay Çev.). İmge Kitabevi.
15. Foucault, M. (2019). Öznenin Yorumbilgisi (F. Keskin Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
16. Güngör, F. Ş. (2018). Deliliğin Tarihi Bağlamında Toplumsal Ötekiliğin İnşasına Dair Bir Değerlendirme. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 25, 131-144.
17. Küçük, O. N. (2009). Mevlânâ’ya Göre Manevî Gelişim: Benliğin Dönüşümü ve Mi’râcı. İnsan Yayınları. Macey, D. (2020). Michel Foucault (F. Demirci Çev.). Runik Kitap.
18. Mahon, M. (1992). Foucault’s Nietzschean Genealogy: Truth, Power and Subject. State University of New York Press.
19. Mevlânâ, C. R. (2007a). Dîvân-ı Kebîr I (A. Gölpınarlı Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Mevlânâ, C. R. (2007b). Dîvân-ı Kebîr II (A. Gölpınarlı Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
21. Mevlânâ, C. R. (2008a). Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi I-II (Ş. Can Çev.). Ötüken Yayınları.
22. Mevlânâ, C. R. (2008b). Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi III-IV (Ş. Can Çev.). Ötüken Yayınları.
23. Mevlânâ, C. R. (2008c). Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi V-VI (Ş. Can Çev.). Ötüken Yayınları.
24. Mevlânâ, C. R. (2009). Fîhi Mâ Fîh (A. A. Konuk Çev.). İz Yayınları.
25. Mevlânâ, C. R. (2011). Rubailer (K. Sarıalioğlu Çev.). Dharma Yayınları.
26. Oksala, J. (2020). Devlet Şiddetinin Yönetimi: Foucault’da Siyasi İktidarın Yönetimsellik Olarak Yeniden ele Alınması. Cogito: Michel Foucault, 70-71, Yapı Kredi Yayınları, 163-178.
27. Özmakas, U. (2020). Foucault: İktidardan Biyoiktidara. Cogito: Michel Foucault, 70-71, Yapı Kredi Yayınları, 53-81.
28. Paras, E. (2016). Foucault: Öznenin Yitiminden Yeniden Doğuşuna (Y. Çetin Çev.). Kolektif Kitap.
29. Schimmel, A. (2007). Ben Rüzgârım Sen Ateş: Mevlânâ Celâleddîn Rûmî Büyük Mutasavvıfın Hayatı ve Eseri (S. Özkan Çev.). Ötüken Yayınları.
30. Touraine, A. (2012). Modernliğin Eleştirisi (H. Uğur Tanrıöver Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
31. Urhan, V. (2013). Michel Foucault ve Düşünce Sistemleri Tarihi: Arkeoloji, Soykütüğü, Etik. Say Yayınları.