A Metalinguistic Study on the Semantic Formation of Music Terms in Turkish

Öz

One of the basic linguistic conmponents characterizing expertness knowledge specific to a particular field is the metalanguage of that field. Metalanguages abound in field terms. It can be seen that the terms are transformed from common and easily understandable words in daily language through image schemes and metaphors which are mental tools. The term meaning given as a connotation in dictionaries is mostly related to the basic meaning given in the first place, but at the same time it has still undergone a certain semantic transformation. The use of thin and thick (ince ve kalın in Turkish) words, which are not terms in their essence, as musical terms in the metalanguage of Turkish music. Thin voice/note (kalın ses/nota in Turkish) is a good example of this. The aim of this study is to describe the roles of the conceptual metaphor and the image schemas within the semantic formation of music terms by making a semantical analysis of selected terms that are frequently used in Turkish music metalanguage. For this purpose, the ways in which the concepts of pitch/frequency, sound movement, timbre and interval are dealt with in the sources of Western Music theory and Turkish Music theory have been examined. Some usages/ examples have selected and analyzed. The findings indicates that the Turkish music terminology widely used in both Western and Turkish Music theory, consists of concepts that are semantically structured through metaphor and image schemas. For example, thickness and verticality image schemas are active in terms such as thin/thick, high /low, down/up that are encountered under the pitch/frequency heading. It was noted that the terms related to the sound movement were used in the transfer of the ongoing characteristics of the makams in the theory of Turkish Music, and the source-path-goal image schema was effective in this. The concept of interval which is the expression of the pitch/frequency difference between two voices in terms of physical distance is itself a metaphorical concept. It has been seen that terms such as bright, colorful, sweet, sharp which are examined under the title of timbre are essentially descriptive expressions belonging to meaning areas other than music and even sound.

Anahtar Kelimeler

• metalanguage
• music
• metaphor
• image schema
• pitch
• sound movement
• interval
• timbre

Bir Üstdil Çalışması: Türkçe’de Müzik Terimlerinin Anlamsal Biçimlenişi

Öz

Belli bir alana has uzmanlığı karakterize eden dilsel unsurlardan biri de içerdiği alan terimleri ile dikkat çeken “üstdil”dir. Üstdili oluşturan terimlerin biçimlenişi incelendiğinde, bunların günlük dilde yaygın, basit ve kolay anlaşılabilir dilsel ifadelerden elde edildiği görülür. Zihinsel araçlar olan kavramsal metafor ve imge şemalarının bu işlemde etkinliği bulunmaktadır. Sözlüklerde “yan anlam” olarak verilen “terimsel anlam”, çoğunlukla ilk sırada verilen “temel anlam” ile bağıntılıdır ancak yine de belli düzeyde bir anlamsal dönüşüme uğramıştır. Esasen birer müzik terimi olmayan ince veya kalın sözcüklerinin Türkçe müzik üstdilinde birer müzik terimi olarak kullanılması (ince ses, kalın nota gibi) bunun iyi bir örneğidir. Nitel araştırma desenine sahip bu çalışmanın amacı, Türkçe müzik üstdilinde sıklıkla kullanılan kimi terimlerin anlamsal analizini yapmak ve kavramsal metafor ve imge şemalarının söz konusu terimlerin oluşumundaki rollerini betimlemektir. Bu maksatla, müzikteki “perde/frekans”, “sesin hareketi”, “tını” ve “aralık” terimlerinin/kavramlarının Batı Müziği teorisi ve Türk Müziği nazariyatı kaynaklarında ele alınış biçimleri incelenmiş ve bahsi geçen kavramların anlatımına dair üstdil örnekleri arasından bir seçki yapılarak bu örnekler analiz edilmiştir. Bulgular gerek Batı Müziği teorisi gerekse Türk Müziği nazariyatında yaygın biçimde kullanılan Türkçe müzik üstdilinin büyük oranda metafor ve imge şemaları üzerinden anlamsal olarak şekillenmiş kavramlardan oluştuğunu göstermiştir. Örneğin “perde/frekans” başlığı altında karşılaşılan ince/kalın, tiz/pes, aşağı/yukarı gibi terimlerde diklik ve kalınlık imge şemaları etkindir. Özellikle sesin hareketine yönelik terimlerin Türk Müziği nazariyatında makamların seyir özelliklerinin aktarımında kullanıldığı ve bunda “kaynak-yol-hedef” imge şemasının etkin olduğu dikkat çekmiştir. İki ses arasındaki “perde/frekans” farkının fiziksel mesafe cinsinden ifadesi olan aralık kavramının bizzat kendisi metaforik bir kavramdır. “Tını” başlığı altında incelenen parlak, renkli, tatlı, keskin gibi terimlerin esasen müzik ve ses dışındaki anlamsal alanlara ait niteleyici ifadeler olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• müzik
• metafor
• üstdil
• imge şeması
• perde
• sesin hareketi
• aralık
• tını

Kaynakça

1. Aksan, D. (2020). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Altınköprü, H. (2018). Geleneksel Türk sanat müziğinde makam geçkileri. EKOD 12, 1-11.
3. Boone, B., & Schonbrun, M. (2018). Müzik teorisi 101: Ton ve gamlardan ritim ve melodiye kadar temel müzik teorisi hakkında bilmeniz gereken her şey. (F. Sezer, Çev.) İstanbul: Say Yayınları.
4. Cangal, N. (2002). Armoni. Ankara: Arkadaş Yayınevi.
5. Çevik, S. (2019). Koro eğitimi ve yönetimi. Ankara: Müzik Eğitimi Yayınları.
6. Danhauser, A. & Baran, İ. (1997). Temel müzik kuralları. Ankara: Evrensel Müzikevi.
7. Evans, V., & Green, M. (2006). Cognitive linguistics. An introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
8. Kaçar, G. (2012). Türk mûsikîsi rehberi. Ankara: Maya Akademi.

9. Karaağaç, G. (2013). Anlam (Anlam bilimi ve iletişim). İstanbul: Kesit Yayınları.
10. Karaman, B. (2017). Terimbilimi. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat.
11. Lakoff, G., & Johnson, M. (2005). Metaforlar – hayat, anlam ve dil. (G. Demir, Çev.) İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
12. Önal, Ö. (2020). Türkçede ses kavramsal alanının yapılandırılmasında imge şemaları, kavramsal metafor ve metoniminin rolleri. Folklor/Edebiyat, 26(103), 577-596. https://doi.org/10.22559/folklor.1232
13. Özkan, İ. (1990). Türk mûsikîsi nazariyatı ve usulleri-kudüm velveleleri. İstanbul: Ötüken.
14. Özkul, M. K. (2011). Müziksel kavrama sürecinde bedenin rolü, (Yüksek Lisans Tezi) Erişim: https://www.academia.edu/2581668/Müziksel_kavrayış_sürecinde_bedenin_rolü
15. Say, A. (1985). Müzik ansiklopedisi. Ankara: Başkent.
16. Tarikci, A. (2015). Müzik teknolojisine giriş. Ankara: Müzik Eğitimi Yayınları.
17. Taylor, J. (2003). Cognitive grammar. Oxford: Oxford University.
18. Türk Dil Kurumu. (2005). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
19. Tekin, S. (2016). Türk müziği nazariyatı ve solfej-I. Ankara: Müzik Eğitimi Yayınları.
20. Uluç, M. (2006). Müzik sözlüğü. (3.b.). Ankara: Yurtrenkleri Yayınevi.
21. Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü (2. baskı). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
22. Yaylagül, Ö. (2015). Göstergebilim ve dilbilim. Ankara: Hece Yayınları.
23. Zeren, A. (2018). Müzik fiziği. İstanbul: Pan Yayıncılık.