Pragmatic Analysis of Politeness Expressions in French and Turkish

Öz

Politeness expressions, which form the fundamental building blocks of interpersonal communication, contribute to the maintenance of social bonds and function as strategic linguistic tools that play an important role in establishing healthy and sustainable relationships. Beyond being mere formulas of courtesy, these expressions possess pragmatic functions that establish social harmony and embody mutual respect. Specifically, expressions such as “thank you,” “please,” and “I am sorry,” which are used in daily communication, facilitate the transmission of respect, refinement, and tolerance. These structures, manifesting through verbal and/or behavioral patterns, are closely intertwined with cultural codes and determine the quality of interpersonal interaction. Within the scope of this study, basic speech acts such as requests, entreaties, thanks, apologies, offers, and refusals in French and Turkish are scrutinized in terms of both their formal structures and functional characteristics. Using qualitative analysis methods, politeness patterns in both languages are examined within the axes of grammatical structures and pragmatic functions. This methodological approach has enabled the examination of the relationship of politeness expressions with variables such as context, social hierarchy, and social distance, allowing for the identification of structural and functional similarities and/or differences between French and Turkish. Research findings demonstrate that the politeness systems of both languages possess unique dynamics. It is observed that politeness in French is primarily shaped by formal patterns, morphological markers, and hierarchical contexts. In contrast, it is determined that politeness in Turkish is established through contextual sensitivity, social proximity, and elements of collective belonging. These fundamental divergences clearly illustrate how cultural codes regulate linguistic behaviors and how expressions differ on a structural-pragmatic level. The results obtained provide theoretical depth to the field of sociolinguistics by comparatively analyzing politeness structures in both languages. Furthermore, by drawing attention to the importance of developing cross-linguistic cultural awareness, the study emphasizes how comparative analyses fulfill a decisive function in making sense of linguistic behaviors and accurately interpreting cultural contexts.

Anahtar Kelimeler

• French
• Turkish
• politeness
• socilinguistics
• cultural codes

Fransızca ve Türkçede Nezaket İfadelerinin Edimbilimsel Çözümlemesi

Öz

Kişiler arasındaki iletişimin temel yapı taşını oluşturan nezaket ifadeleri, toplumsal bağların sürdürülmesine katkı sağlar ve sağlıklı, sürdürülebilir ilişkilerin kurulmasında önemli bir rol oynayan stratejik dil araçlarıdır. Bu ifadeler, basit birer kibarlık formülü olmanın ötesinde, toplumsal uyumu tesis eden ve karşılıklı saygıyı somutlaştıran edimbilimsel işlevlere sahiptir. Özellikle günlük iletişimde kullanılan “teşekkür ederim”, “lütfen” ve “özür dilerim” gibi ifadeler, saygı, incelik ve hoşgörünün aktarılmasını kolaylaştırır. Sözlü ve/veya davranışsal örüntülerle vücut bulan bu yapılar, kültürel kodlarla sıkı bir ilişki içinde olup bireyler arası etkileşimin niteliğini belirler. Bu çalışma kapsamında, Fransızca ve Türkçede kullanılan istek, rica, teşekkür, özür, teklif ve ret gibi temel söz edimleri, hem biçimsel yapıları hem de işlevsel özellikleri açısından mercek altına alınmıştır. Araştırmada nitel analiz yöntemleri kullanılarak her iki dildeki nezaket kalıpları, dil bilgisel yapılar ve edimbilimsel işlevler ekseninde incelenmiştir. Bu metodolojik yaklaşım nezaket ifadelerinin bağlam, sosyal hiyerarşi ve toplumsal mesafe gibi değişkenlerle olan ilişkisini ortaya koyarak, Fransızca ve Türkçe arasındaki yapısal ve işlevsel benzerlik ve/veya farklılıkların saptanmasına olanak tanımıştır. Araştırma bulguları, her iki dilin nezaket dizgelerinin kendine özgü dinamiklere sahip olduğunu göstermektedir. Fransızcada nezaketin temel olarak biçimsel kalıplar, dil bilgisel işaretleyiciler ve hiyerarşik bağlamla şekillendiği görülmüştür. Buna karşın Türkçede nezaketin bağlama duyarlılık, toplumsal yakınlık ve kolektif aidiyet unsurları üzerinden kurulduğu saptanmıştır. Bu temel ayrışmalar, kültürel kodların dilsel davranışları nasıl düzenlediğini ve yapısal-edimbilimsel düzlemde ifadelerin nasıl farklılaştığını açıkça ortaya koymaktadır. Elde edilen bu sonuçlar, her iki dildeki nezaket yapılarını karşılaştırmalı olarak çözümleyerek, toplumdilbilim alanına kuramsal bir derinlik kazandırmaktadır. Ayrıca diller arası kültürel farkındalık geliştirmenin önemine dikkat çekerek karşılaştırmalı çözümlemelerin, dilsel davranışların anlamlandırılmasında ve kültürel bağlamların doğru yorumlanmasında nasıl belirleyici bir işleve sahip olduğunu vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Fransızca
• Türkçe
• nezaket
• toplumdilbilim
• kültürel kodlar

Kaynakça

1. Abadžić Navaey, A., & Bakšić, S. (2018). Türkçe ve Farsçada nezaket stratejileri: İltifatlar, iyi dilekler ve saygı gösterme. Turkish Studies, 13(5), 1-16.
2. Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: some universals in language usage. Cambridge University Press.
3. Dereli, S. (2008). Sözlü iletişimde nezaket stratejileri. Türkbilig / Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(15), 24-52. https://izlik.org/JA26PN78FY
4. Erdoğan, E. (2022). Türkçe ve Almanca deyimlerde doğrudan ve dolaylı iletişim biçemleri: Kültürdilbilimsel bir çözümleme. Dil Araştırmaları, 16 (31), 77-91. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1163351
5. Hirik, S. (2022). Soru tümceleri üzerinden nezaket stratejisi kurma. Karadeniz Araştırmaları, 19 (76), 1143-1178. https://doi.org/10.56694/karadearas.1220640
6. Hirik, S. (2024). Türkçede nezaket stratejilerinin yazılı metin temelli kullanımı: Haldun Taner örneği. Söylem Filoloji Dergisi, 9(2), 1032-1054. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1481420
7. Işık-Güler, H. (2008). Metapragmatics of (Im)politeness In Turkish: An Exploratory Emic Investigation, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Ankara.
8. Kansu Yetkiner, N. (2009). Çeviribilim edimbilim ilişkisi üzerine. İzmir Ekonomi Üniversitesi Yayınları.

9. Kerbrat Orecchioni, C. (1992). Les interactions verbales: Éléments de linguistique de l’énonciation. Paris: Armand Colin.
10. Keser, B. M. (2018). Nezaket, nezaket teorileri ve Türkçede kullanılan nezaket kavramları. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(15), 127-138. https://izlik.org/JA64WB93XM
11. Leech, G. N. (1983). Principles of pragmatics. London & New York: Longman. Onursal Ayırır, İ. (2020). Türkiye Türkçesinde kalıp sözler: Nezaket kuramı açısından edimbilimsel bir değerlendirme. Millî Folklor, 126, 86-98.
12. Öner, Ö. (2019). Türkiye Türkçesi tiyatro metinlerinde nezaket dili (Doktora tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü). Çukurova Üniversitesi https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/124548
13. Peçenek, D., & Ay, S. O. (1996). Dilin işlevleri: Kibarlık, dayanışma, seslenme biçimleri ve sen-siz ayrımı. Dil Dergisi, 46, 35-41.
14. Sarıaslan, K. (2018). Ernest Hemingway’in Silahlara Veda adlı eserindeki dolaylı söz edimlerinin ve hitap terimlerinin nezaket teorisi çerçevesinde çevrilme süreçleri. The Journal of Academic Social Science, (65), 566-577. https://doi.org/10.16992/ASOS.13373
15. Sarıçoban, A., & Hişmanoğlu, M. (2004). Türkçedeki buyrum tümcelerinin edimbilimi üzerine. Dil Dergisi, 123, 31-48.
16. Spencer-Oatey, H. (2005). Rapport management theory and culture. Intercultural Pragmatics, 2(3), 335–346. https://doi.org/10.1515/iprg.2005.2.3.335
17. Tobing, R. L., & Pranowo, D. D. (2023). Language politeness in French. Francisola: Revue Indonésienne de la langue et la littérature françaises, 8(1), 22-31. https://doi.org/10.17509/francisola.v8i1.60895
18. Uçar, C. (2024). Geoffrey N. Leech’in kibarlık kuramı: Cevdet Bey ve Oğulları romanı örneği. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(47), 593-609. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1410761
19. Ünal, E. (2022). Cumhuriyet dönemi romanlarında nezaket ifadeleri (Yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Açık Erişim Arşivi. https://acikerisim.nevsehir.edu.tr/bitstream/handle/20.500.11787/8180/ELMAS%20%C3%9CNAL.pdf?isAllowed=y&sequence=1
20. Yüceol Özezen, M. (2004). Türkiye Türkçesi günlük konuşma dilinde seslenme biçimleri üzerine gözlemler-genel sınıflandırma. V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı Bildirileri içinde (2265–2276). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.