İşlevsel Halkbilimi Kuramı Bağlamında Alevi-Bektaşilikte Ritüel Dışı Pratikler: Topçu Baba Örneği

Öz

Bağlamı önceleyen yaklaşımlardan biri olarak işlevsel halkbilimi kuramı, halk yaratmalarını performans ve bağlam eksenli ele alarak inceleyen bir yaklaşımdır. Bu manada işlevsel halk bilimi kuramı, etnografik çalışmalar neticesinde elde edilen verileri gerek biçim, yapı, içerik unsurları gerekse yaratım ve işlev özellikleri açısından holistik biçimde ele alır. İşlevsel halkbilimi kuramına göre metin reaksiyonda bulunacak bir izleyici kitlesine sunulmaz veya performe edilmezse anlamını yitirir. Alevi ve Bektaşi zümreleri adına ortaya konan yaratıların da halkbilimi perspektifinde birçok işlevi bulunmaktadır ve bu işlevler hem cem ritüeli içinde hem de dışında meydana gelebilmektedir. Alevi ve Bektaşilikteki cem içi ritüeller ve cem dışı ritüeller anlatan ve dinleyenin aktif katılımı ile gerçekleşirken, icra edildiği bağlamdan ayrı düşünülmesi olanaksızdır. Tekirdağ ili özelinde Alevi ve Bektaşi toplulukları adına her yıl haziran ayında gerçekleştirilen Topçu Baba Şenlikleri, mezkûr toplulukların ritüel dışı pratikleri arasında yer alır. Bu çalışma gerek literatür gerekse etnografik çalışmalar neticesinde Kırklareli’nin Kofçaz ilçesinde her yıl düzenlenen Topçu Baba Şenliklerini William R. Bascom’un halkbiliminin dört işlevi ile İlhan Başgöz’ün protesto işlevi çerçevesinde işlevsel halkbilimi kuramı ekseninde ele alır ve aynı zamanda Topçu Baba Şenliklerinin döngüsellik ve sonsuz zaman algısı özelinde Alevi ve Bektaşi topluluklar arasında Turner’cı tabirle komünitasın sağlanmasında, kolektif kimliğin müzik üzerinden inşasında, kolektif belleğin müzik üzerinden aktarılmasında ve bireyler arasında dayanışmanın sağlanmasında müzik fenomeninin meydana getirdiği farklı işlevleri de açığa çıkarmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Müzik
• Alevilik
• İşlevsel Halkbilimi Kuramı
• Topçu Baba
• Şenlik

Non-Ritual Practices in Alevi and Bektashism in the Context of Functional Folklore Theory: The Topçu Baba Example

Öz

Functional folklore theory, one of the approaches that prioritizes context, examines folk creations through a performance and contextual lens. In this sense, functional folklore theory holistically considers data obtained through ethnographic studies, considering both form, structure, and content, as well as creative and functional characteristics. According to functional folklore theory, a text loses its meaning if it is not presented or performed to a responsive audience. Creations produced on behalf of the Alevi and Bektashi communities also have numerous functions from a folkloric perspective, and these functions can occur both within and outside the cem ritual. While rituals within and outside the cem rituals within the Alevi and Bektashi faiths are carried out with the active participation of both the narrator and the listener, they cannot be considered separately from the context in which they are performed. The Topçu Baba Festival, held annually in June on behalf of the Alevi and Bektashi communities in the Tekirdağ province, is among the non-ritual practices of these communities. This study examines the Topçu Baba Festival, held annually in the Kofçaz district of Kırklareli, based on both literature and ethnographic studies, within the framework of William R. Bascom's four functions of folklore and İlhan Başgöz's protest function, and the axis of functional folklore theory. It also aims to uncover the various functions of the musical phenomenon, particularly in establishing communitas (in Turner's terms) between the Alevi and Bektashi communities, constructing collective identity through music, transmitting collective memory through music, and fostering solidarity among individuals, particularly in light of the Topçu Baba Festival's perception of cyclicity and infinite time.

Anahtar Kelimeler

• Music
• Alevism
• Functional Folklore Theory
• Topcu Baba
• Festival

Kaynakça

1. Akboğa, M. K. (2023). Geçmişten günümüze festivallerde görsel kimlik ve grafik tasarımın festival kimliğindeki rolü [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=j_Fjwp4JS4mk97Puqti8roRhz1M71sexx9Y9L9_2TW5dhjX9rXSw4Nr-p-WttGro
2. Altınkaynak, E. ve Aşkaroğlu, V. (2024). Folklorun işlevleri üzerine eleştirel bir çözümleme. Folklor/Edebiyat, 30(119), 607–620. https://doi.org/10.22559/folklor.2710
3. Bars, M. E. (2015). William Bascom’un “folklorun dört işlevi” ışığında Nasrettin Hoca fıkraları üzerine bir değerlendirme. Turkish Studies, 10(4), 149-166. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.7682
4. Bascom, W. R. (2010). Folklorun dört işlevi (F. Çalış, Çev.). M. Ö. Oğuz ve S. Gürçayır (Ed.), Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar 2 (ss. 71–86). Geleneksel Yayınları.
5. Cerrahoğlu, M. (2013). İşlevsel halkbilimi kuramı bağlamında Şabanözü düğünlerinde güveyi başı donatma merasimi. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(7), 289-303. https://doi.org/10.9761/JASSS1799
6. Çetindaş, D. (2006). Popüler tarihî romanlar ve M. Turhan Tan [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi].
7. Çıblak, N. (2008). Halk şiirinde taşlamalar. Ürün Yayınları.
8. Çobanoğlu, Ö. (2019). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş (10. baskı.). Akçağ Yayınları.

9. Değer, Z. İ. (2015). Mersin fıkralarının bağlam merkezli halkbilimi kuramları açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=WBc656i315e2eV6-EZV1ouSTw5N38rkA3WICSvdNjBArlSWDbHiIN_vJFC4HCPkv
10. Ekici, M. (2008). Halk bilimi çalışmalarında metin (text), doku (texture), sosyal çevre ve şartlar (konteks) ilişkisinin önemi. Millî Folklor, 10(39), 25–34.
11. Ekici, M. (2008). Kuramlar ve yöntemler. M. Ö. Oğuz (Ed.), Türk halk edebiyatı el kitabı (6. baskı, ss. 65–108). Grafiker Yayıncılık.
12. Ekici, M. (2010). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri (3. baskı). Geleneksel Yayıncılık.
13. Falassi, A. (1987). Time out of time: Essays on the festival. University of New Mexico Press.
14. Green, T. A. (Ed.). (1997). Folklore: An encyclopedia of beliefs, customs, tales, music, and art (Cilt 1–2). ABC-CLIO.
15. Gündüz Alptürker, İ. ve Alptürker, H. (2021). Gelenekten geleceğe yöresel kültürün taşınmasında festivallerin rolü. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(2), 1409-1422. https://doi.org/10.33206/mjss.797288
16. Irmak, Y. (2017). İşlevsel halkbilimi kuramına göre Âşık Mahsuni Şerif’in şiirlerinde tespit edilen yeni işlevler. Studies of the Ottoman Domain, 7(12), 183–212.
17. İmirgi, A. (2005). Festival kavramı üzerine düşünceler. Millî Folklor, 17(65), 29–36.
18. Kaçmaz, R. (2023). İşlevsel halkbilimi kuramına göre Altay destanlarında hediyeleşme [Yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=nLNfCsWgUluh5T2iyudShgISdM2YLEMrja_Dpv_r1STb3ueTLupXkj4ZbhKYuOb5
19. Kaptan, M. N. (2024). William R. Bascom’un halkbilimi ürünü işlevlerinin mehter özelindeki tezahürü. Eurasian Journal of Music and Dance, 24, 93–109.
20. Küçükaksoy, M. E. (2017). Müziğin performans sürecindeki “sihirli birliktelik”: Müzikal komünitas. Musicology Journal, 5(3), 1732–1744.
21. Küçükaksoy, M. E. (2022). Etnomüzikolojide performans teorileri. U. Özdemir, M. Demir ve E. H. Öğüt (Ed.), Etnomüzikoloji: Kültürler ve müzikler (ss. 137–174). İthaki Yayınları.
22. Malinowski, B. (1971). Myth in primitive psychology. Negro Universities Press.
23. Oğuz, M. Ö. (Ed.). (2008). Türk halk edebiyatı el kitabı (6. baskı). Grafiker Yayıncılık.
24. Özdemir, D. ve Çak, Ş. E. (2022). Bir demistifikasyon örneği: Semahtan kol oyunu ve Mengi’ye. Etnomüzikoloji Dergisi, 5(2), 187–207.
25. Smith, R. J. (1972). Social folk customs, festivals, and celebrations. İçinde A. Dundes (Ed.), Folklore and folklife (ss. 159–178). University of Chicago Press.
26. Stoeltje, J. B. (2015). Festival (P. Ersoy, Çev.). M. Ö. Oğuz, S. G. Teke ve S. Çalış (Ed.), Halk biliminde kuramlar ve yaklaşımlar 3 (ss. 339–346). Geleneksel Yayıncılık.
27. Tunç, E. (2022). Halk biliminin epistemolojik tarihi ve yakın dönem Türk halk bilimi çalışmaları üzerine. Millî Folklor, 17(133), 13–28.
28. Türk Dil Kurumu. (1998). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Yayman, S. (2024). Uşak halısı ve kilimi örnekleminde ipliğin desene dönüşümünün hikâyesi. Folklor/Edebiyat, 30(120), 961–990.
30. Yıldırım, İ. (2014). Yöresel festival üzerine görsel etnografik bir inceleme: Ankara “Beypazarı festivali” örneği [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=48XPj7KKQhKUgntkUiKO3HhWbUfmL7rUhsvpXDhJET2Z6rmxmt5UfFrjxxPL7MHy
31. Yolcu, M. A. (2017). Halk bilimi araştırmaları: Kuram ve yöntemler. M. Aça (Ed.), Halk bilimi el kitabı (ss. 150–205). Motif Vakfı Yayınları.