Examination of Right Hand Techniques and Stroke Patterns Performed on Ehl-i Hak Tanbur and Their Representation with Plectrumless Saz/Bağlama Notation Symbols

Öz

In this study, right-hand strokes on the Ehl-i Hak tanbûr were examined through performance recordings; the techniques that become prominent in terms of stroke direction and finger usage, as well as the stroke patterns emerging from their combinations, are presented with examples. Subsequently, these patterns were redacted in plectrumless saz notation method without the loss of any stroke aspect or finger usage information and thus, a notation-based application transfer of tanbûr to Anatolian saz/bağlama is presented. Tanbûr, an instrument classified within the long-necked string instruments and regarded as a holy instrument within the Ehl-i Hak religious belief, offers unique characteristics in terms of its rituals and technical performance features. Based on the principal of playing by hand, this instrument offers a unique technical understanding. This study, designed based on qualitative research method, was structured to include documental and technical analyses. In terms of document analysis, written records, methods and video recordings of Ehl-i Hak tanbûr performance were screened. From the performance examples in these sources, specific musical phrases that form right-hand stroke patterns in terms of right-hand technique were selected and transcribed. Names and application methods of the identified techniques and stroke patterns were confirmed through the voluntary interviews conducted with few of the tanbûr performers. As a result, 15 right hand techniques, and by combination of these techniques, 15 right hand stroke patterns and their variations were identified. All identified techniques, stroke patterns, and variations are presented through saz performance notation; the data was analyzed, and various recommendations are offered.

Anahtar Kelimeler

• Ehl-i Hak
• Tanbûr
• Saz
• Bağlama
• Şelpe

Ehl-i Hak Tanbûrunda İcra Edilen Sağ El Vuruş Teknikleri, Vuruş Kalıplarının İncelenmesi ve Mızrapsız Saz/Bağlama Notasyon İşaretleri ile Gösterimi

Öz

Bu çalışmada Ehl-i Hak tanbûrunda sağ el vuruşları, performans kayıtları üzerinden incelenmiş; vuruş yönleri ve parmak kullanımları açısından belirginleşen teknikler ve bu tekniklerin birleşmesiyle oluşan vuruş kalıpları örnekleriyle görünür kılınmıştır. Ardından bu kalıplar, her vuruşun yönü ve kalıbın uygulandığı parmak bilgisini belirtecek şekilde mızrapsız saz notasyonuna aktarılmış; böylece tanbûrdan Anadolu sazına/bağlamaya aktarım için uygulanabilir mızrapsız saz notasyonuna dayalı bir gösterim sunulmuştur. Uzun saplı telli çalgılar sınıfında yer alan ve Ehl-i Hak inanç topluluğu içerisinde kutsal bir çalgı olarak kabul edilen tanbûr, hem ritüel hem de teknik icra özellikleri bakımından karakteristik özellikler gösteren bir çalgıdır. El ile çalma esasına dayalı olan bu çalgıda yapılan icralarda sağ el bakımından özgün teknikler kullanılmaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemi temel alınarak tasarlanmış; doküman incelemesi ve teknik analiz süreçlerini içerecek biçimde yapılandırılmıştır. Doküman incelemesi kapsamında Ehl-i Hak tanbûru icrasına ilişkin yazılı kaynaklar, metotlar ve video kayıtları taranmış; bu kaynaklardaki performans örneklerinden sağ el tekniği bakımından sağ el vuruş kalıplarını oluşturan belirli müzik cümleleri seçilerek transkripte edilmiştir. Tespit edilen teknik ve vuruş kalıplarının isimlendirmeleri ve uygulanış biçimleri bazı tanbûr icracılarıyla gönüllülük temelli olarak yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla doğrulanmıştır. Sonuç olarak 15 adet sağ el tekniği ile birlikte bu tekniklerin birleşiminden oluşan 15 adet sağ el vuruş kalıpları ve bu kalıpların çeşitli varyasyonları tespit edilmiştir. Tespit edilen tüm teknik, vuruş kalıpları ve varyasyonlar mızrapsız saz icra notasyonu ile gösterilmiş, veriler yorumlanmış ve çeşitli öneriler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ehl-i Hak
• Tanbûr
• Saz
• Bağlama
• Şelpe

Kaynakça

1. Alinejad, K. (1997). Tanbûr ( تنبور). Intishārāt-i Dānish va Fann.
2. Akdağ, A. K. (2023). İki telli saz (ruzba) metodu. Kitapol.
3. Akdağ, A. K. (2025). Bağlamada tezenesiz çalış teknikleri metodu. Pan Yayıncılık.
4. Akdağ, A. K. ve Derin, U. Y. (2012). Güzel sanatlar ve spor liseleri 10. sınıf bağlama ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
5. Akdağ, A. K. ve Derin, U. Y. (2013a). Güzel sanatlar ve spor liseleri 11. sınıf bağlama ders kitabı. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
6. Akdağ, A. K. ve Derin, U. Y. (2013b). Güzel sanatlar ve spor liseleri bağlama 12. sınıf ders kitabı. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
7. Akdağ, A. K. ve Tuncer, Ç. (2012). Güzel sanatlar ve spor liseleri 9. sınıf bağlama ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı. Yayınları.
8. Moradi, A. (2019, 12 Mayıs). Arash Moradi Tanbour ve Habib Meftah drums. [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=FX2jft-KgOY

9. Asad, P. Z. (2022). Ehl-i Hak kültürel bağlamında tanbûr icrasının 1350'lerden günümüze evrimi ( سیر تطور تنبورنوازی در بستر فرهنگی یارسان از دهه پنجاه شمسی.) [Yüksek lisans tezi, Honar Üniversitesi, Antropoloji Ana Bilim Dalı].
10. asadhasad. (2013, 29 Temmuz). تنبور-کیخسرو پورناظری [Video]. Aparat. https://www.aparat.com/v/o74o69g
11. Ayyıldız, S. (2018). Methods for creating melodic patterns using parmak vurma technique in saz (bağlama) performance. [Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
12. Ayyıldız, S. (2021). Modern şelpe repertuarı-1. Kitapol.
13. Ayyıldız, S. ve Gündoğdu, S. (2021). Saz (bağlama) için Anadolu'nun ezgi hazinesinden alıştırmalar 1. Kitapol.
14. Börekçi, A. ve Nacakcı, Z. (2022). Yaşayan bir kültür elçisi Habib Özyurt: Hayatı, dört telli curası ve eserleri. Millî Folklor, 34(135), 229–246. https://izlik.org/JA28EP57LC
15. Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 231–274. https://izlik.org/JA98FN96XR
16. Behnoud, Y. (2019). Learning Tanboor: First Book (The Basics). Nasht-e Nay o Ney.
17. Bostancıoğlu, Y. (2025). İran Ehl-i Hak tanbûrunda kullanılan icra tekniklerinin anadolu sazına aktarımı. [Yüksek lisans tezi, Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=V-oEQd0LkkqRGCXNzJWCTZ1w-af1xi3MRqqzp3vQM6kh1K3zzFG27stNAFVdLFmB
18. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
19. BCCM Live Events. (2022, 7 Kasım). Ali Akbar Moradi in concert – 11/7/2022 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=QBhLubhT6vU
20. Coşkun, H., Yılmaz, S. ve Çiçekçioğlu, Ş. (2023a). Ortaöğretim güzel sanatlar lisesi çalgı eğitimi bağlama 10. Sınıf ders kitabı. Milli Eğitim Bakanlığı.
21. Coşkun, H., Yılmaz, S. ve Çiçekçioğlu, Ş. (2023b). Ortaöğretim güzel sanatlar lisesi çalgı eğitimi bağlama 9. Sınıf ders kitabı. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
22. Çalış, E. (2023). Dutar icrasında sağ el teknikleri. [Yüksek lisans tezi, Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster? key=nLNfCsWgUluh5T2iyudSho6VQw6Spt9rK6iblX9-vEstp9AVPABBiFgI7nsK0Jxg
23. Çine, H. (1981). Üçtelli bağlama metodu, Özel Basım
24. Çoğulu, T. (2010). Bağlama tekniklerinin klasik gitar icrasına uyarlanması. [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=ZeTyprYuef2HkaF3xt4wYuKBDK6Z1vwgU8_8bXuH41kBd_uXb3tF2uZvcKc2nSRU
25. Dönmez, E. C. (2022). Şelpe tekniğine yönelik yapılan çalışmaların incelenmesi: Sistematik değerlendirme. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(41), 341–372. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1120042
26. de Zeeuw, H. (2019). Tanbûr long-necked lutes along the silk road and beyond. Archaeopress Publishing Limited.
27. During, J. (1991). Musique et mystique en Iran. Peeters.
28. During, J. (2003). The spirit of sounds: the unique art of ostad elahi (1895-1974). Cornwall Books.
29. During, J. (2023, 29 Eylül). Ehl-i Hakk’ın cem ve manevî meclisleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 107, 1–12. https://doi.org/10.60163/hbv.107.001
30. Ekici, S. (1993). Ramazan Güngör ve üç telli kopuzu. Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları.
31. Ekinci, A. (2014). Tekeli'nin dilinden telinden 2. T.C. Burdur Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
32. Ersoy, İ. (2009). Türkiye’de uluslaşma sürecinde bir simge olarak bağlama. A. Koçak (Ed.), Halk müziğinde çalgılar (ss. 268–278). Motif Vakfı Yayınları. https://izlik.org/JA98US67UB
33. Erzincan, E. (2019). Bağlama için besteler: Compositions for baglama. Temkeş.
34. Erzincan, E. (2021). Çocuklar için temel bağlama eğitimi. Temkeş.
35. Erzincan, E. (2024). Bağlama repertuvarı uyarlama ve düzenlemelerle. Temkeş.
36. Gazimihal, M. R. (2001). Ülkelerde kopuz ve tezeneli sazlarımız. T.C. Kültür Bakanlığı.
37. Gerekten, S. E. (2020). Bağlama/saz çalgısı ile ilgili yapılan çalışmalar üzerine bir bibliyografya denemesi. Eurasian Journal of Music and Dance, 17, 391–411. https://izlik.org/JA36JM23CC
38. Hooshmandrad, P. (2004). Performing the belief: Sacred musical practice of the Kurdish Ahl-i Haqq of Gūrān [Doctoral dissertation, University of California, Berkeley]. ProQuest Dissertations & Theses Global. https://www.proquest.com/openview/18f0bf3e653dc309834d74e567edc2d8/1?pq- origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y
39. Janan, P. (2000). Instruction for Elementry of Tanbour. Chang Publication.
40. Kakavandi, R. (2019). Yetmiş İki Tanbur Egzersizi. Soroud.
41. Kara, H. (2025). Mızrapsız çalım tekniğiyle türk müziği saz eserleri. Tunç Yayıncılık.
42. Karahan, C. (2017). Tel tel bağlama. Gece Kitaplığı.
43. Khaki, H. (2009). Zamîna-yi shenâkht-i tanbûr. Navid Shiraz Publication.
44. Moradi, A. A. (2021). Sad dars. Aref Musiqi.
45. Oral, M. ve Deran, E. (2018). İkitelli cura (ruzba) icrası, aktarımı ve Âşık Nesimi Çimen’in bu bağlamdaki yeri ve önemi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11(21), 53–68. https://izlik.org/JA39UU28HX
46. Öget, B. (2023). İki telli bağlama metodu ruzba- Nesimi düzeni. Demos.
47. Özdemir, U. (2016). Kimlik, ritüel, müzik icrası: İstanbul cemevlerinde zakirlik hizmeti. Kolektif Kitap.
48. Özdemir, U. U. (2009). Bir halk çalgısının sosyal ve kültürel kimlik bağlamında incelenmesi: Ehl-i hak'ın kutsal sazı tanbur [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=UPP_Zu9isEmWGFXFCBYasVt4Znerbmod8Vc4Q5lzqRVrkfZbdZN7ilnzrYWAhtKE
49. Özdemir, U. (2010). Ehl-i Hak’ın kutsal sazı tanburun kimliği ve bağlamayla ilişkisi. P. Ecevitoğlu, A. M. İrat ve A. Yalçınkaya (Ed.), Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri: Hacı Bektaş Veli güneşte zerresinden, deryada katresinden (ss. 420–430). Dipnot Yayınları.
50. Parlak, E. (1998). Türkiye’de el ile (tezenesiz) bağlama çalma geleneği ve çalış teknikleri [Sanatta yeterlilik tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. İstanbul Teknik Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. https://polen.itu.edu.tr/items/38b6618b-f9b2-4a42-881e-3e9ed1c9bc1f
51. Parlak, E. (2000). Türkiye'de el ile (Şelpe) bağlama çalma geleneği ve çalış teknikleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
52. Parlak, E. (2005). Şelpe (el ile bağlama çalma) tekniği metodu. Ekin Yayınları.
53. Parlak, E. (2010). Bağlama (saz) okulu/method. Mit DVD: Eine systematische Anleitung für die Fingerspieltechnik (Şelpe), Band 1 / Parmak Tekniği (Şelpe) için sistematik kılavuz, Cilt 1 / A systematic guide to the finger playing (selpe) technique, Vol. 1. Acoustic Music Books.
54. Persiancart. (2022, 29 Mayıs). Kaykhosro Pournazeri, bölüm 3: Tanbur doğaçlaması (کیخسرو پورناظری قسمت سوم بداهه‌نوازی تنبور) [Video]. Aparat. https://www.aparat.com/v/l18x481
55. Rizepor Zarbi. (2007, 12 Ağustos). Seyyed Khalil Ali Nejad (3/6) - Baba Taher Ensemble [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=HYhpnlwb4T0
56. Roodgar, G. A. ve Naqi, S. M.-A. (2004). Tambur. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, ss. 255– 259). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
57. Sönmez, Z. (2024). Şelpe metodu. Zas Yayınları.
58. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Şendil, Ç. Ö. ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli University Journal of Education, 4(1), 227-250. . http://doi.org/10.33400/kuje.843306
59. Sağ, A. ve Erzincan, E. (2009). Bağlama method, bağlama tuning. Pan Yayıncılık. Seyed Khalil Alinezhad [سید خلیل عالی‌نژاد]. (2019, 26 Mayıs). Seyed Khalil Alinezhad (سيد خليل عالي ن )[Video]. Aparat. https://www.aparat.com/v/C4wKx
60. Society for Indoamerican Arts. (t.y.). Ali Akbar Moradi ve Pejman Hadadi -- a sacred trance music of Kurdistan // Free Concert [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=mbctPOHZEDc
61. Sohrab Pournazeri. (2021, 24 Şubat). Sohrab Pournazeri – Introduction vocal improvisation [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=RhaA9S5H6cM
62. Stanford Iranian Studies Program. (2020, 12 Haziran). Distant harmonies: Virtual concert with Ali Akbar Moradi and sons [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=LCGj5yzEVHQ
63. Stanford Iranian Studies Program. (2019, 20 Şubat). The history and culture of the tanbour (Persian lute) by Ali Akbar Moradi [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=j9rSNrCHzzM
64. Şimşek, E. (2023). Alevi/Halk müziğinin ihyası sürecinde otantisite inşası ve bağlama icrasında özcü-yenilikçi eğilimler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 107, 75–110. https://izlik.org/JA52FP85PY
65. Tahir Palalı. (2016, 26 Haziran). Ali Akbar Moradi, Çiğdem Aslan, Arash Moradi, Tahir Palalı – Jame-e Yârân [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=_zQLEtmJXk4
66. Tanbour Mehr [@tanbour.mehr]. (2025). Tanbûr görseli [Fotoğraf]. Instagram.
67. Tülek, K. (2018). Bağlama spielen - die Şelpe-Technik: die einfache Methode für den modernen Unterricht. Schott.
68. The Diagram Group. (1997). Musical Instruments of the world: An illustrated encyclopedia. Sterling Publishing Company.
69. Tiktaş, T. (2022). Azerbaycan âşık sazı icra teknikleri ve mızrap kalıplarının Anadolu sazına aktarımı [Yüksek lisans tezi, Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster? key=sELqxhTlFGAjsbjOuuiyCMAMB49L_DnymWJSnmoeKbA44LhU4hpeI5Swe-eN7-q2
70. Transcordancias ve Jugalbandis – East Live Music. (2019, 24 Ocak). Sohrab Pournazeri ve Hosein Rezaeenia au Festival des Musiques Sacrées de Fès – 26/06/2018 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=kLWQXPm386E
71. Uludağ, E. (2009). Teke yöresi müzik kültüründe İki telli Kozağaç curası [Yüksek lisans tezi, Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=UPP_Zu9isEmWGFXFCBYasXOa0RrXWw66CHVGwWpjBpYNJT1GbsvjY-rDP5CvO1Mr
72. arsanme. (2014, 26 Şubat). Tanbur navâzi-ye Keykhosro Pournazeri (تنبور نوازی کیخسرو پور ناظری)[Video]. Aparat. https://www.aparat.com/v/g15v2u9
73. yarsanme. (2014, 26 Şubat). Seyyed Arash Shahriyari (سید آرش شهریاری) [Video]. Aparat. https://www.aparat.com/v/i06bg6r